Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары

Жоспар:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.Тарау. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ұғымы мен жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ұғымы, қолданудың негіздері және мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының даму тарихы ... ... 10

2.Тарау. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.1.Емханалық мәжбүрлеп қадағалау және психиаторда емдеу ... ... ... ... ...14
2.2Мамандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.3 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібі ... ... ...16
2.4 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының мәні оны тағайындау және жардан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

3.Тарау. «АЗАЙТЫЛҒАН (ШЕКТЕУЛІ) ЕСІ ДҰРЫСТЫҚ» ҰҒЫМЫНА
ОРАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
3.1 Есінің дұрыстығын жоққа шығармайтын психикасының бұзылуынан зардап шегетін адамдардың сипаттамасы және оларға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..24
3.2. «Жалған есі дұрыс еместік» және қылмыс жасаған алкоголизмнен немесе нашақорлықтан зардап шегетін адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудан заң жүзінде бас тартудың негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .83
        
        Жоспар:
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1-Тарау. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ұғымы мен жалпы
сипаттамасы.................................................................
....................6
1.1 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ұғымы, қолданудың негіздері
және
мақсаттары..................................................................
.............6
1.2 Медициналық ... ... ... даму ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... мәжбүрлеп
емдеу.......................................................................
........................................15
2.3 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу ... ... ... Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының мәні оны тағайындау және
жардан
айырмашылығы................................................................
........18
3-Тарау. «АЗАЙТЫЛҒАН (ШЕКТЕУЛІ) ЕСІ ДҰРЫСТЫҚ» ҰҒЫМЫНА
ОРАЙ........................................................................
.............................................24
3.1 ... ... ... ... ... ... зардап
шегетін адамдардың сипаттамасы және оларға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу
шараларын тағайындау негіздері..............................24
3.2. «Жалған есі дұрыс еместік» және қылмыс ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы мәжбүрлеу
шараларын қолданудан заң ... бас ... ... ... ... жұмыс қылмыстық құқық бойынша медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын қолданудың ... мен ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларының даму
тарихы, есі дұрыстық, есі дұрыс еместік және ... ... ақыл ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларының
қолдану мақсаттары мен негіздері, түрлері, ... ... ... есі ... ... және қылмыс жасаған алкоголизмнен немесе
нашақорлықтан зардап ... ... ... ... ... ... заң жүзінде бас тартудың негіздері теориялық тұрғыдан
терең зерттелумен бірге қолданылып жүрген ... ... ... ... кейбір нормаларын одан әрі жетілдіру ... ... ... 1995 ... Қазақстан Республикасының
бүкілхалықтық референдум бойынша қабылданған Конституциясының 1 бабында
«Қазақстан Республикасы өзін ... ... ... ... ... ... ... оның ең қымбат қазынасы – ... ... ... ... мен бостандықтары» - деп атап көрсетеді.
Яғни, заң адамзатқа, қоғамға, мемлекетке ... іс - ... ... тиым салады.
Қазақстан Республикасының Президенті ... 2005 жылы ... ... ... ... «Біз ... анық та айқын мақсат
қойдық: біз жақсы өмір сүргіміз келді, еркіндікке ұмтылдық, біз бәрінен ... ... бен ... ... өмір ... ... Бұған
сіздер мен біздер өз ғұмырымыздың біраз ... ... ... ... жоқ, біз ... ... көтерілдік» - деп атап көрсетті.
Аталған сөз еліміздің тәуелсіз мемлекет болып жарияланғанына он бес
жылдан астам уақыт мөлшері және осы ... ... ... әлем ... ... орынға ие болып, көптеген жетістіктерге қол жеткізгенінен
туындағанына көзіміз ... орын алып ... ... оңды ... ... одан әрі қалыпты дамуына ... ... ... ... да бар. ... жат құбылыстардың бірі – қылмыстылық. Соңғы
жылдары ... ... өсуі ... ... ... ... ұйымдастырушылық шараларын
іске қосуда Қазақстан Республикасының Президенті 2003 жылы 10-шы қыркүйекте
қылмыспен қарсы күрес мәселелері ... ... ... ... ... ... ортақ іске үлес қосқандық деп атап көрсетіп, осы
істі ... ... ... он ... жолын қадап айтты.
Дегенмен, қылмысқа қарсы күрестің бірі – кінәлі адамды қылмыстық заңға
сәйкес жауапқа тартуда оның ... ... яғни ... ... ... ... ... шығармайтын психикасының ... ... ... ... ... ... қолдануды дұрыс
тағайындау болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы 1997 жылы ... ... ... ... мәжбүрлеу шаралары институтына ерекше мән берілген.
Бірақ, бұл мәселе әлі ... ... ... ... ... орай сот тәжірибесінде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларына
байланысты біркелкі қағида қалыптаспаған.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты осы мәселеге ... мән ... ... ... ... ... Соты ... 1999 жылғы
9 шілдедегі «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі
сот сот тәжірибесі туралы» №8 ... ... ... ... қолдану жөніндегі сот
тәжірибесі туралы» Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты ... ... 9 ... ... өзгешеліктер мен толықтырулар енгізу ... ... 15 ... №18 ... қаулысы; «Ауруға шалдығуына
байланысты жазаны өтеуден одан әрі босату туралы» Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының 2002 ... 11 ... №7 ... ... және ... ... ... қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаушы есі дұрыс
адамдардың көпшілігі медициналық мәжбүрлеп емдеуді қажетсінеді.
Сот ... ҚР ... ... ... ... және ... сот өндірісімен жүзеге асырады.
Әрқашанда қоғамға қауіпті қылмысты есі дұрыс адамдар жасай бермейді.
Кейде өзіне ... ... ... ... ... адам, өзінің
әрекетіне есеп және жауап бере алмайтын жан күйзелісі аурумен ауырады.
Барлық осындай жағдайларда оларды мәжбүрлеп ... ... ... ... бұл ... мәжбүрлеудің ерекше түрі, есі дұрыс ... ... ... ... ... ... ... адамдар жөніндегі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын
қолданғанда сот олардың жаңадан қоғамға қауіпті іс- әрекеттерді жасаудан
сақтандыруы, ... ... жеке ... ... және ... емдеуді жүзеге
асыру мақсатын көздейді, психикалық ауруға душар болған адамдарға жаза
тағайындау ізгілік және ... ... ... ... да есі ... емес ... ... істесе, қылмыстық
жауаптылықтан босатылады.
1-Тарау. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ... мен ... ... ... ... ... ... қолданудың негіздері
және мақсаттары.
Қылмыстық заң есі дұрыс емес түрде қоғамға қауіпті іс-әрекеттер жасаған
немесе мұндай іс-әрекеттерді есі дұрыс күйде ... ... сот ... ... ... жазасын өтеген кезде өз әрекеттері жөнінде өзіне есеп
беру немесе өз әрекетін басқару мүмкіндігінен айыратын психикалық ... ... ... жоққа шығармайтын психикасының бұзылуын
зардап шеккен адамдарға медициналық сипаттағы ... ... ... ... ... шараларын қолданудың бірден бір негізі
болып есі дұрыс адамның қоғамға қауіпті ... ... Ол ... ... жаңа іс-әрекетті жасаудың нақты мүмкіндігімен көрініс
табады.
Қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді жасағаннан кейін есі ... ... ... да жаза ... ... ... ... мұндай адамдар
өзіне-өзі есеп беру немесе өз әрекетін басқару мүмкіндігімен айыратын есі
ауысқан аурумен ауыруына ... ... ... ... ... ... сондықтан да оған тағайындалған жаза өз мақсатына
жетпейді.
Қылмысты маскүнемдікпен, нашақорлықпен немесе ... ... ... ... сот ... ... қорытындысы бойынша ондай
адамдарға жазаман қатар еріксіз емдеу шараларын қолдана алады.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары тек сот ... ... ... ... ... шараны жаза деп санауға ... ... ... тән ...... ... жоқ. ... мұндай
емдеу шараларын қолдану құқық бұзушының мүддесіне сай ... Бұл шарт ... ... сот қаулысы бойынша тағайындалады. Сондықтан да мұндай шара
тағайындалған ... ... адам ... ... ... шара оларды емдеуге, олардың тарапынан қоғамға ... ... ... ... ... ... ... қорғайтын
мүддесін қорғау болып табылады. Сонымен медициналық ... ... ... оны ... ... мен ... мазмұны және заңдылық
маскүнемділікпен, нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыратын ... ... да ... ...... элементі жоқ, сондықтан да
мұндай шара жаза болып саналмайды. Бірақ бұл шара қылмысты есі дұрыс ... ... ... жазамен бірге оларды емдеу және жазаның
көзделген ... жету үшін ... ... ... мақсатына
тағайындалады.
Кінәлінің қоғамға қауіптілігі екі фактормен анықталады: а) ... ... және б) есі ... емес ... ... ... мәжбүрлеу шаралары қоғамға қауіпті іс-әрекет
жасаған есі ... емес ... мына үш ... ... ... заң тек есі ... адамдарға ғана қолданылады. Кінәлілік
қасақаналылық немесе абайсыздықтың ... ... ... Есі дұрыстық жоқ жерде кінә де жоқ, яғни қылмыстық және жаза ... ... және ... ... ... ... адам ғана
жатқызылады. Қоғамға ... ... ... ... есі ... ... ... адам қылмыстың субьектісі болып танылмайды және
қылмыстық ... ... ... ... тек медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылады2.
Кейбір процессуалистер мисоли Б.А Протченко кінәсі жоқ ауруларды
Денсаулық сақтау министрлігінің ... ... ... ... ... ... ... ауырған 11М жүйеснің арнайы
психиатриялық мекемесіне орналастыруды ұсынды.
Көптеген процессуалистердің пікірінше медициналық ... ... ... жаза ... ... Сонымен бірге олар адамның
белгілі бас бостандығын шектеумен, емдеу барысында мәжбүрлеуді қолдаумен
байланысты, бұл ... тек сот қана ... ... ... жағдайына заң қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасау
барысында өзінің әрекетіне жауап бере алмайтын ... ... ... ... ... да ... жағдайлар жатқызылады.
Осы ұғымда есі дұрыс еместінің екі белгісі біріктірілген: медициналық,
психикалық аурулардың белгілі бір формаларының ... ... ... ... ... ... оны ... деген қабілетсіздігі.
Медициналық критерии науқасты ... ... ... ... қою, бұл өздігінен өзі көп ... есі ... ... ... ... жағдай болып танылады.
Созылмалы жан күйзелісі ауруларының ішінде кең тараған қояншық және
эпилепсияның өзі ... ... ... ... ... ... есі ... емес деп танылмайды. Сондықтан есі ... ... ... ... ... ... ... танылады.
Онда мынадай екі белгі ажыратылады: интеллектуалды - өзінің іс-
әрекетінің ... ... ... ... ... ... - оны
басқаруға деген қабілетсіздік4.
Сонымен ... ... ... ... және ... бөлу көп жағдайларда шартты сипатқа ие. Еріктілік қызметі оның
жүзеге асырып жатқан психикалық процестерінің сипаты және күш жігерінің
Құқықтық критерий бұл ... ... сот ... ... ... Осы жерде құқықтық және медициналық критерилер ... ... ... есі ... ... ... анықталады.
Медициналық критерий есі дұрыс еместіктің жағдайын ... ... ... көрсетеді.
ҚК — тің 89 бабында ... ... ... ... 3 ... ... ... ҚК — тің 89 бабының 1 бөлімінде аталған тұлғаларды емдеп шығару.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу ... ... ... бойынша
медициналық шаралар болып табылады, сондықтан олардың ең алғашқы кезектегі
мақсаты бұл шаралар қолданылған ... ... ... ... Олардың психикалық жай — күйін жақсарту.
Медициналық ... ... ... ... ... ... ... бұл тұлғаның түпкілікті сауыққанын білдірмесе
де, психикасындағы оң өзгерістерге байланысты ол енді бұрынғыдай ... ... ... ҚК — тің ерекше бөлімінің баптарымен жауаптылық көздейтін жаңа
әрекеттер жасауының алдын алу.
Медициналық сипаттарды мәжбүрлеу шараларын ... ... ... ... ... ... емделуі барысында да, емделуі аяқталған
соң да жаңа қылмыстар жасауының алдын алу болып табылады.
Бұл мақсатқа психиканың бұзылуына ... және ... ... ... тұлғаны қоғамнан оқшауландыру немесе оның психикасының ... ... қол ... ... ... ... сипаттағы мәжбүрлеу ... және ... да ... ... ... ... ... тәжірибесін зерттеу, біздің ... ... ... ... мақсаттарды көздейді:
1) Есі дұрыс емес адамдардың жаңа қоғамға ... ... ... ... ... қорғау);
2) есі-дұрыс емес тұлғаны қорғау;
3 ) есі ... емес ... ... және ... ... ... дұрыс емес адамдардың жаңа қоғамға қауіпті іс-әрекеттін ескерту
мынадай әрекеттерден тұрады жаңа қоғамға қауіпті әрекеттерді ... ... ... ... ... ... емес ... қорғау есі дұрыс емес тұлғаның өзін-өзі өлтіруге
немесе өзінің денсаулығына зиян келтіруіне, сондай-ақ үшінші адам тарапынан
құқыққа ... ... ... ... дұрыс емес адамды емдеу және әлеуметтік қайта ... ... ... және оны ... пайдалы қызметке қайта бейімдеуден
көрінеді.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары есі дұрыс емес ... ... ... үйлесімділікпен келістіріледі7.
1.2 Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының даму тарихы.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары тек сот ... ... ... ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларының мазмұнын ... осы ... ... ...... шолу ... дұрыс деген
ойдамын.
Орта ғасырлық Ресейде Батыс Еуропа елдерімен салыстырғанда ақыл – есі
кем адамдарды ... ... ... ес (уродливый), «диуана (блаженный)»
қатаң қудалау болмаған.
1669 жылы патша Алексей Михайлович шығырған Собор заңдар ... ... ... адам ... ... (бесный)»
кінәсіздігі туралы ереженің пайда ... ... ... ... туралы мәселе туындады.
Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, Ресейде князь Владимирдің 996 жылы
шығарған шіркеу жарғысының негізінде көптеген «жынды ... ... ... ... жын – ... қуу» ... ... «жындының (бесный)» бәрі монастырьдің қамқорлығына алына
бермейтін. Аталмыш Алексей ... ... ... 1658 ... 14
ақпанында Ресейдің барлық әскер басшыларына патша жарлығы жеткізіліп, онда
былай делінген болатын: «....Зұлым ... және ... ... ... ... ... ... ешкімнің есіне түспейтіндей еш аямастан
шегенге салып өртеу керек, ал олардың үйлері жермен жексен етілсін».
1761 жылы III Петр ... ... ... ... ... ... шетелдік мемлекеттердегі
доллгауз сияқты арнайы үй салынсын», ал 1762 жылдың 3 ... ... ... қол ... ... оны ... ... Ресейде
есалаңдарды асырап ұстауға арнайы үйлер жоқ болғандықтан, оларды ... ... жан – деп ... жылы II ... ақыл – есі кем ... ... ... доллгауз
салуды бұйырады.
XIX ғасырдың басында қоғамға қауіпті іс - әрекет жасаған «ессіз ... ... ... түрмелерге жабатын болды.
1845 жылы Жаза туралы заңдар жинағының ... ... ... кісі ... үшін «есінен айырылғандар үйлеріне» қамайтын.
1903 жылғы Қылмыстық заңдар жинағының 39-бабында есі дұрыс емес ... ... ... ауыр зиян келтірген, әйел зорлаған, өрт қойған немесе
осындай әрекет жасамақ болған адам міндетті түрде психиатриялық ... тиіс деп ... ... жылы ... ... ... құқығының негіздерінде, есі дұрыс
емес күйде қоғамға қауіпті іс - әрекет жасаған адамдарға ... ... ... шараларын» қолдану ұсынған.
Қазақстанда тұңғыш рет Қылмыстық Кодекс 1959 жылы 22 ... 1960 ... 1 ... ... ... енді. Қазақ ССР
Қылмыстық Кодексінде медициналық сипаттағы ... ... ... ... жылы ... ССР ... ... жалпы бөліміндегі
V бөлімі медициналық және тәрбиелік сипаттағы еріксіз ... яғни 49 – 1 – ... есі ... ... ... ... ... енгізуді және медициналық сипаттағы еріксіз шаралардың
түрлері көрсетілді.
1991 жылы КСРО және Одақтық Республикалардың ... ... ... ... қоғамға қауіпті іс - әрекет жасауының алдын
алу, ... жеке ... ... және ... ... оларға медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қарастырылды.
Еліміз егемендік алып, ... ... ... ... 1991 ... бастап республикамызда әлеуметтік – ... ... зор ... ... жаңа ... жаңа ... ... заңдар, оның ішінде қылмыстық заңдар да сәйкес келмеді.
Қолданылып жүрген қылмыстық кодекске 1997 жылға ... ... ... мен ... ... ... орай елімізде жаңа қылмыстық
кодекс қабылдану қажеттілігі туынадады. 1994 жылы Қылмыстық ... ... ... ... жылы 16 маусымда Қазақстан Республикасының Жаңа Қылмыстық Кодексі
қабылданды, ол 1998 ... 1 ... ... ... Жаңа қылмыстық
кодекстің VII бөлімінде «Медициналық сипаттағы ... ... ... ... ... 1997 жылы қабылданған Жаңа Қазақстан Республикасы ... VII ... ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларының»
анықтамасы берілмеген. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ұғымына
сәйкес мәселеге келгенде, бірқатар ... ... ой – ... ... ... ... ... талдау жасалына отырып,
медициналық сипаттағы ... ... ... құқықтық анықтама
берілген.
Бұл адам ұғынатын ерікті мінез – құлық ұстану қабілетін ... ... ... ... бір ... ... ... болады. Ал
осы адам ұғынатын ерікті мінез – құлық ұстану қабілетін қалпына келтірген
соң құқықтық қатынас ... ...... ... ие ... да,
адам қылмыстық жауапқа тартылуы және ... ... ... ... ... мәжбүрлеу ... ... ... ... және ... ... ... мәжбүрлеу шараларының түрлері оны тағайындаудың,
өзгерудің және тоқтатудың тәртібі Қазақстан ... ... 90 ... ... ... ... ... шараларының төрт түрі көрсетілген8.
Емханалық мәжбүрлеп қадағалау мен психиаторда емделу — медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу шараларының ... ... түрі ... табылады,
себебі бұл шараның қолдануына қатысты тұлғаның құқұықтарын ең аз деңгейінде
шектейді.
Бұл шара — адамды қоғамнан оқшаулауға әкеліп ... ... ... ... бұл ... ... ... негіздер басқа түрлерді де қолданудағы сияқты болып келеді тұлғаның
қылмыстық заңда қарастырылған әрекет жасауы және ... ... ... ... уытқорлықтан емге мұқтаж болуы.
Емханада мәжбүрлеп қадағалау мен психиаторда емдеу есі ... ... ... ... ұшыраған тұлғаға (ҚК 17-бап қара). Және
қылмыс жасаған әрі ... ... ... емге мұқтаж
тұлғаларға қатысты жазаға қоса тағайындалады.
Есі дұрыс емес жағдайда ҚК— тің ... ... ... көзделген
әрекеттер жасаған немесе қылмыс жасағаннан кейін психикасының бұзылуы орын
алған тұлғаларға медициналық сипаттағы ... ... ... ... де оның ... ... қоғамға үлкен қауіптілік келтірілмейтіндей,
аурудың өзі де өзі үшін ... ... үшін ... әрі ... ... ... қажет етпейтіндей
жағдайда ғана қолданылады.
Бұл шара мұндай тұлғаларға ... жаза ... ... бас
бостандығынан айыруға байланысты жазаларға ұшыратпайтындай ... үшін ... ... ... ... ... шараларының аталған түрі
мынадай жағдайларда тағайындалады, егер адам ... үшін ... ... стационарлы жағдайларда тұрақты қаржы қажетсінбесе өзіне немесе басқа
да адамдарға қауіптілік ... онда ... ... үшін ... яғни
міндетті, дәрігер психиатрда үздіксіз ... және ... ... ... ... шараларының келесі түрі жалпы үлгідегі
психиаторлық стационарда мәжбүрлеп ... ... ... ... ... ... емханада мәжбүрлеп қадағалап, психиатрда емдеуге қарағанда адамның
бостандығы мен ... ... ... ... ... бұл ... ... оқшаулауға ұласып, адам бостандығы мен
құқықтарының айтарлықтай дәрежеде шектелуіне ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеп емдеу
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарға орналастыру ... ... ... ... ... тұлғаның өзі үшін де, айналасындағылар үшін де
қауіптілігі;
5) тұлға ... ... ... ... оның ... айтарлықтай нашарлап кетуі мүмкіндігі туралы ... ... ... ... ... ... негізделген
болуы керек.Жалпы үлгідегі психатриялық стационарға орналастыратын ... ... жеке өз ... ... ... ... үшін де ... психиатриялық стационарға ... ... ... ... ... нашарлап кетуі мүмкіндігі туралы қауіптің
нақты болуы оны анықтау үшін психиатриялық ... ... ... ... ... науқас мәжбүрлі түрде егер оны немесе
емдеу тек стационарлық ... ғана ... ... соттың қаулысымен
психиатриялық стационарға ... ... ... ал психикалық
бұзылу ауыр және мына ... ... оның ... ... және ... қауіптілігі;
б) оның көмекке зәрулігі, өмірдің негізгі қажеттіліктерін дербес
қанағаттандыра алмауы;
в) ... ... ... ... оның ... ... келтіру, егер адам психиатриялық көмексіз қалдырма.
Мұндай жағдайларда психиатриялық куәландыру жөніндегі ... ... ... ... ... үшін негіз болған жағдайда
қабылданады.
Психиотриялық куәландыру жөніндегі шешім ... ... және ... құжаттарды жазумен рәсімделеді.
3. Мамандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу
Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарға үнемі қадағалау
мен ... ... ... ... ... ғана ... қатарына қашып кетуге, күш көрсетуге ... ... ... басқа аурулармен жанжалдаса беретін, үнемі қоғамдық
қауіпті ... ... ... ... үлгідегі психиатриялық стационар дегеніміз жан
күйзелісімен ауыратын ... ... ... ... емдеу үшін арнайы осындай типтегі стационарда емдеу.
Қашып кетуге бейім тұратын ... деп ... ... шараларына мойынұсынғысы келмейтін тұлғаларды жатқызамыз.
Күш көрсетуге бейім ... ... деп ... сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын қолданғысы келген медицина қызметкерлеріне күш
көрсететін ... ... ... ... ... ... үнемі қоғамдық
қауіпті әрекеттер жасайтын науқастар дегеніміз: өзінің іс ... ... ... ... ... басқа науқас
адамдармен немесе осы адамдардың ... ... ... ... ... ... жатқызылады.
Сонымен бірге осы аталған топқа үнемі ... ... ... адамдарды жатқызамыз.
Үнемі қоғамдық қауіпті әрекеттер дегеніміз өзінің ... ... ... ... ... ... жатқызамыз.
Интенсивті қадағалайтын мамандандырылған үлгідегі ... ... ... ... ... ... мен жасаған қоғамдық
әрекетінің сипаты бойынша өзіне немесе ... ... ... қауіпті
болған тұрақты және интенсивті қадағалауды талап ететін адамға тағайындалуы
мүмкін.
Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық ... ... ... отыру жолымен орналастыру — ҚК-і бойынша ауыр және аса ... ... ... ... ... немесе жасаған, яғни
айналасындағылар үшін аса қауіпті болып табылатын тұлғаларға қатысты ... Бұл ... ... ... бұрын медициналық сипатттағы мәжбүрлеу
шарасы қолданылғанына қарамастан қоғамдық ... ... ... жасап
келе жатқан тұлғаларға да қолданылады.
ҚК-і бойынша ауыр қылмыс деп ... үшін осы ... ... ... жаза он екі ... бас ... ... аспайтын қасақана
жасалған әрекет ауыр қылмыс деп танылады.
ҚК-і бойынша аса ауыр қылмыс деп ... үшін осы он екі ... ... бас ... айыру түріндегі жаза немесе өлім ... ... ... ... аса ауыр ... деп ... тұрғыдағы қылмыстарды жасаған адамдарға аталған іс-әрекет
қолданылады.
Сонымен қатар бұл іс-әрекет бұрын медицина ... ... ... ... ... ... әрекеттерді үнемі жасап келе
жатқан тұлғаларға да қолданылады.
Адамды жеткіліксіз негіздермен ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК ... ... ... стационарларда осында орналастырылған тұлғаның
қоғамдық қауіпті әрекеттерін болдырмаудың, дәрігер - психиатрдың пікірінше,
өзге әдістері қалмаған ... ... бір ... жеке ауруға
байланысты күш қолдануға тура ... ... ... жасау
шарасын қолданудың ... мен ... ... ... ... жазулар енгізіледі. Психиатриялық стационарда емделушілерге ... ... ... ... ... ... ... оны қолдану туралы заңсыз түрде бұйрық беру жеке ... ... ... үшін ... ... ... Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының мәні оны тағайындау және
жардан айырмашылығы
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қылмыстық жаза ... ... ... ... ... ... ... мәні және
мақсатына сай мәжбүрлеп емдеу жазадан ерекшеленеді.
Жаза тек ... ... ... адамдарға ғана қолданылады. Мәжбүрлеп
емедеу өзінің психикалық ... ... ... қауіп келтіретін есі
дұрыс емес адамдарға тағайындалады. Есі дұрыс емес адаммен жасалған қылмыс
деп танылмайды, ал есі ... емес адам ... деп ... ... ... салдары бола отыра кінәліні белгілі бір
игіліктерден айырады, оған белгілі ... ... және ... ... ... ... ... Осы жерден жазаның қатал белгісі
көрініс табады. Медициналық сипатта мәжбүрлеу шаралары қылмыстық ізі ... ... ... боп ... қарағанда мәжбүрлеп емедеу соттылықа алып келмейді. Есі ... ... ... ... ... ... жасауға жіберілмейді.
Қылмыстық жаза мерзімдерімен шектеледі, мәжбүрлеп емдеудің ұзақтығы
науқастың психикалық ... ... ... ... ... ... ... емдеу қоғамға қауіптілікті жоққа шығаратын
немесе осы қауіптілікті өзгертетін науқастың жан ... ... ... ... ... ... өзгереді.
Жаза шартты болуы мүмкін, ал мәжбүрлеу шаралары әрқашанда ... және ... ... ... ... ... ... сотталушыларды түзеуге және қайта тәрбиелеуге бағытталады.
Мәжбүрлеп емедеу басқа да бағыттарды көздейді. Мәжбүрлеп емдеу есі
дұрыс ... ... ... әрекеттерін әлеуметтік қорғаудың ерекше
шарасы болып табылады.
Сонымен медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары деп есі дұрыс ... ... одан ... жан күйзелісімен ауырған, өзінің ... ... ... ... ... қауіптілікті түсінетін
денсаулықтың психикалық жағдайын және көрсетілген іс-әрекеттің сипатының
жиынтығын қамтитын ... ... ... қолдануды мемлекеттің есі дұрыс емес адамның жасаған
іс-әрекетіне биліктің әрекетінен ... ... ... ... есі дұрыс емес адамның бас бостандығын айыру арқылы көрінеді.
Сондықтан ... ... ... ... мәжбүрлеп емдеуді
қолдану, тоқтату ... ... ... ... ... ... соттық анықтамасын орындайтын органда оны өзгертуге немесе
тоқтатуға құқылы.
Осы жерде мәжбүрлеп емдеуді қолдану, ... ... ... ... ... іс ... ... белгіленген тәртіппен емес, тек
қоғамға қауіпті ... ... ... ... ... ... үшін
жасалады.
Мәжбүрлеп емдеу ерекше жекелеген режиммен сипатталады, оған қоғамға
қауіптілік дәрежесіне есі дұрыс адамдар ... үшін аса ... есі ... емес ... ... ... арнайы типтегі психиатриялық ауруханаларға жіберіледі.
Есі дұрыс емес адамдарға ... ... ... ... ... ... ұғымымен сиыспайды. Қылмыс істеген маскүнемдер
және нашақорларды емдеу қылмыстық жазадан айырмашылығы бар және осыған ... ... ... ... негізінде қылмысты жасау есі
дұрыстық науқасының ... ... ... жауаптылықты жоққа
шығармайды, ... ... ... ... аса ... ... ... немесе есірткі тұтыну негізінде қылмысты
жасау жан күйзелісі ауруы сипатында болмайды, ... ... ... ... ... ... ... аурумен ауыртып, есі
дұрыстықты жоққа шығармайтын психикалық бұзылумен ауыратын адамға қатысты
сот үкімді ... ... осы ... ... ... ... тағайындау
мәселесін шешеді.
Егер мұндай емдеу бас бостандығынан айыру ... ... ... онда сот ... бойынша осы сотталушы жазаны өтеп жатқан түзеу
мекемелерінде қолданылады.
Тәжірибе көрсеткендей, кейбір ... ... ... ... өтеу ... ғана анықталады. Мәжбүрлі емделуден жалтара ... ... ... маскүнем, нашақор және уытқұмарлық ауруымен
науқастанатындығын жасырғысы келеді. Осындай мүмкіндікті ... ... ... ... заң мынадай құқық береді, сотталушы психикалық есі
дұрыстықты жоққа шығармайтын маскүнемдікпен, ... ... ... ... үшін мекеме бастығы сотқа тиісті мәжбүрлеп емдеуді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру үшін арналған арнайы түзеу
мекемелерінде жүзеге асырылады. Бұл мекемелер ҚАК 97 бабы 2 ... ... Осы ... ... ... осындай емдеуді
жүзеге асыру үшін қажетті дәрігер-нарколог
және басқа да мамандар персоналымен жасақталады.
Сотталушы (алты айдың ... бір рет) ... ... олар мәжбүрлеп емдеуді ұзарту, өзгерту немесе
тоқтату жөнінде ... ... Егер ... мәжбүрлеп
емдеуді тоқтату немесе өзгерту жөніндегі негіздерді қарастырмаса — ол
өзінің ... ... ... ол өз кезегінде емді ұзарту жөніндегі
шешімді қабылдайды. ... ... ... рет ұзарту емдеу басталған
кезден бастап алты айдың ішінде ... одан ... ... жыл ... ... жағдайы елеулі өзгерген жағдайда медициналық
комиссиямен тексеру ... ... ... ... ... ... ... соттың медициналық комиссиясының ұсынуы
бойынша тоқтатылады.
Осындай түрдегі аурулар бас бостандығынан ... ... ... ... ... да анықталуы ... ... сот ... психикалық жағдайына байланысты қоғамға қауіп
келтіретіндігін анықтап алуы қажет. Егер мұндай қауіптілік жоқ ... ... ... осы ... ... ... шешу үшін денсаулық
сақтау органдарына беруі тиісті (ҚК 88 бап 4 тармақ). Қажетті ... ... ... жөніндегі заңдармен қарастырылған белгіленген
тәртіппен психиатриялық ... ... ... ... егер сотталушы қоғамға қауіп келтірсе — ... ... ... нысанындағы мәжбүрлеп емдеу
тағайындалуы мүмкін (ҚК 90 бап).
Қылмыстық-атқару кодексі міндеті ... ... ... енгізеді. Ол
сотталушыға бас бостандығынан шектеу, қамау және бас ... үшін ... егер осы ... ... ... ... ... аурудың толық курсынан өтпесе, олар ... ... ... ... ... ... сотталушы медициналық
комиссияға жіберілсе, солардың шешімі бойынша міндетті емдеу қолданылады.
Мұндай шара осындай сырқатпен ... ... ... үшін ... ... келген түзеу мекемелерінің персоналдары үшін де қауіпті.
Бұларды ... ... үшін ... кезі және ... ... кейін де қауіпті болуы мүмкін.
Міндетті емдеу медициналық комиссия оны ... ... ... ... ... беріледі. Егер сотталушы емдеу аяқталмай жатып
босатылса емдеудің ... ... ... оның ... ... денсаулық сақтау органына жіберіледі.
Бас бостандығын шектеу, бас ... ... және ... ... ... адамдарды мәжбүрлер және міндетті ... ... ... ... мекемесінде, қажет болған жағдайда сотталушылар бас
бостандығынан айыру және ... ... ... ... ... ... өтуі ... Республикасының 1997 жылғы 16 сәуірдегі ... ... беру және ... ... ... 1997 ... 16
сәуірдегі заңына сәйкес психикалық аурумен ауыратын адамды психиатриялық
стационарға орналастырудың тәртібі және ... ... ... психиатриялық стационарға орналастыру ерікті түрде - орналасатын
адамның өтініші немесе оның ... ... ... асырылады. Осы
стационарға орналастыру үшін адамның психикалық ... ... ... ... зерттеу жүргізу жөніндегі немесе стационарлық
жағдайларда емдеу немесе судьяның қаулысы, сонымен ... ... ... ... ... ... ... психикалық аурумен ауыратын науқас
адамның өзінің немесе заңды өкілдерінің ... ... ... ... ... шара ... дәрігер-
психиатрлардың шешімімен ғана жүзеге асырылуы мүмкін11.
3. «АЗАЙТЫЛҒАН (ШЕКТЕУЛІ) ЕСІ ... ... ... дұрыстығын жоққа шығармайтын психикасының бұзылуынан зардап
шегетін адамдардың сипаттамасы және оларға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу
шараларын тағайындау негіздері.
Қазақстан Республикасы ... ... ... 1-бөлігі «в»-
тармағы бойынша, «сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын ... және ... ... ... ... ... ... шегетін адамдарға тағайындауы мүмкін».
«Есі дұрыстық — есі дұрыс еместік» дихотомиясы ... ... ... Олар бір жағынан, «есі дұрыстық» және «есі дұрыс ... ... ... ... ... жағынан, сот тәжірибесінде олардың
шектерін белгілейді. Қылмыстық заңның қылмыстық-құқықтық ... және ... үшін ... ... мәні ... есі дұрыстық» ұғымын қолдаушылар ҚР ҚК-нің 17-бабының ... ... бұл ... ... ... ... ... шартты) есі дұрыстық туралы норма деп анықтайды.
Басқа авторлар бұл ... ... ... ... ... қолдана береді. Бұл орайда «азайған есі дұрыстық» термині қылмыстық
құқық ғылымында ғана қолданылады және ... ... ... ол
«психиканың шағын дәрежеде бұзылуын» білдіреді, деп көрсетіледі.
Біздің ойымызша, ... ... ... сол сияқты «есі
дұрыстық» ұғымының «дәрежесі», «градациясы» және т.с. болуы мүмкін ... ... ... ... шегуі мүмкін немесе оның дені ... ... ... ғана мүмкін. Адам ұғына отырып ерікті мінез-құлық
ұстануы не ... ... ... ... сот оны есі ... не есі ... емес
деп тануы мүмкін (жоғарыда айтып кеткеніміздей, адам психикасының ... ... ... не ... ... ... алмайды).
Бірқатар іргелі еңбектерде бұл мәселе іс жүзінде қозғалмайды.
Қылмыстық құқық курсының §4, ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қылмыстық жауаптылығының
ерекшеліктеріне арналған IX тарауында ... деп ... ... ... ... ... ертедегі сатыларында психикалық ауру мен толық
психикалық денсаулықтың арасында ап-анық шекараның болмайтыны байқалған».
Тағы бір еңбекте: ... ... ... пен есі ... ... арасында айқын шекара болмайды», - делінген.
Атап өтетіні, кейбір авторлар ... ... ... ... ... ... кодексінің 17-бабында қолданылмайды, ал
психикалық денсаулық «толық» немесе ... бола ... ол ... да мүмкін емес, психикалық денсаулық бар немесе жоқ болады.
Н.Г. Иванов «психикалық аномалиялар» деп «қозу және тежеу күштерінің
арасында ... ... ... ... ... ... әрі ... «аномалия дегеніміз осы бірліктен (нормадан -Авт.) баланс
бұза алатындай ауытқу, бірақ ол ... ... ... - ... ... қозу және тежеу күштерін емес, қозу және тежелу процестерін
ұғынса қерек. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... және патологиялық аффект, сондай-ақ «аномалиялы»
емес, «физиологиялық» және ... ... бар, ... ... ... ... барлық басқа күйлер де «психикалық
аномалияларға» ... ... ... ... ... ... ... толық тізімін құру амалын жасады. Бұл ... ... ... ... (шизофрения, қояншық, маниялық-депрессивті
психоз, мерез ауруынан миға ... ... ... ... ... ... ... қарқыны психоз деңгейіне жетпеуі тиіс»
Есінің дұрыстығын жоққа шығармайтын ... ... ... ... ... ... дефектілерді, алкоголизм,
психопатия, бас сүйегі-ми жарақатынан «кейінгі құбылыстарды, орталық нерв
жүйесінің органикалық ... ... ... ... күйіндегі
олигофренияны, нашақорлықты және т.с.» жатқызады. Біздің ойымызша, осындай
тізімдер ... ... емес және көп ... ... ... жоқ. ... ... 16-бабында келтірілген тізім дұрыс болып көрінеді:
созылмалы психикалық ауру (соның ішінде қатты ... ... ... бас ... ... ... құбылыстар,
орталық нерв жүйесінің ... ... ... және ... ... ... ... (соның ішінде орташа дәрежедегі
дебильдік күйіндегі олигофрения және кемақылдықтың басқа ... ... ... ... ... (ең ... ... бұзылуы -
психопатия).
Басқаша айтқанда, «есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемі ... мәні бар ... ... ... алу ... , «есі ... медициналық өлшемі үшін заңда аталған аурулар тізімін ... ... ... ... ... жоққа шығарылмайтын психиканың
бұзылуына «нерв ... ... және ... ... ... әр түрлі реңкін, акценттелуін (яғни, белгілі бір психикалық
сипаттардың күшеюін, мысалы, ... ... жөн» ... ... авторлар қатты қателеседі. Бұған холералық, меланхолиялық немесе
басқа да мінездер психиканың ... ... ... деп ... ... Мінездің бір жаққа акцент жасауын психиканың бұзылуына, ал
истерияны (нақтылағанда, ... ... ... ... ... ... ... «қылмыс әлемінің» негізгі ... ... ... И.Н. ... ... ... айқын байқалатын» адамдар ретінде сипаттайды
А.А. Пионтковскийдің редакторлық етуімен жарық көрген Қылмыстық құқық
курсында тұлға бұзылуының қылмыстық ... деп ... ... етуі ... ... ... аударылған. Сондықтан тұлғаның
бұзылуына өз тарапымыздан авторлық тұрғыда сипаттама бергенді жөн ... ... ... ... ... туғызады, зият
пропестеріне әсер етеді, адамның өзінің әрекеттерінің ... ... сол ... ... ... және ... ... түрде ие болу
қабілетін төмендетеді, яғни қылмыстық мінез-құлық тетігінде ... ... Бұл ... адам ... ... қабілетінен (саналылық пен
еріктіліктен) толық айрылмаған және бұның мінез-құлық ... үшін ... Оның өз ... ... ... ... ие болу ... толық
жоғалмағанымен, психикалық нормамен салыстырғанда іс жүзінде төмендейді.
Ұзақ ... бойы сот ... «есі ... емес—есі дұрыс» деген қатаң
баламаның қолданылуы психикасы осылайша бұзылған адамдар психикалық ... ... ... ... ғана олар ... ... ... шегетін адамдар санатына жатқызылған (бұл ... ... ... маңызы болды). В.В.Гульдан келтірген
деректер бойынша, сот-психиатрия сараптамасы қорытындысын бергеннен кейін
тұлғалық бұзылуға ұшыраған адамдардың 98 ... ... есі ... ал ... ... ... есі ... емес деп танылады.
Біздің пайымдауымызша, Б.Томпсонның қылмыскерлердің «дені сау болуы
сирек кездеседі деген пікірімен ... жөн, ... ... жалпы ереже
бар психикасы бұзылған субъектілердің қылмыстары ... ... ... ал ... патологиясы жоқ адамдардың қылмыстары – жалпы ережені
растайтын ерекше жағдайлар, деген пікір білдіретін Ю.М. Антонян мен ... ... ... ... ... жағдайларда бойында тұлғалық
бұзылуы бар адамдардың қылмысқа баруы жиірек кездесетіні анық.
Бойында тұлғалық бұзылуы бар адамдар ... біз ... ... ... психикасы бұзылған адамдарға медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын тағайындау ... ... ... бірқатар авторлар бұл тұлғалар «азайған есі дұрыстық» күйінде
қылмыс жасайды деп санайды. Ал, ... жүзі ... 15 ... тұлғалық
бұзылудан зардап шегеді. Ю.П. Лисицкий келтірген ... ... ... екінші жартысында осындай психикасы бұзылған адамдар саны 1,5 есе
артқан. Байқауымызша, тұлғалық бұзылудан зардап ... ... ... ... ... ... анықтаудағы пікір қайшылығын
осындай ... баға ... ... ... байланыстырып
түсіндіруге болады.
Атап өтетіні, психиканың созылмалы бұзылуының классикалық жағдайларында
(мысалы, шизофрения) негізінен зият ... ... ... ... саласы болмашы дәрежеде ғана зиян ... ... ... ... ... ... езгерістер мен өзіндік
ерекшелігі бар ... ... ... ... да, зият ... ... ... сақталады. Әлеуметтік ортадағы өзгерістерге
эмоция-ерік жүйесінің ... ... ... ... бейімделу
мүмкіндіктерін бұзады, бұл ең алдымен оның ... мәні бар ... әсер ... есі ... емес ... қорытынды жасалуын медициналық өлшем алдын
ала белгілеп қоймайды. Дәл осылай адамда тұлғалық бұзылудың бар болуы оның
нақты мінез-құлық актісіне айтарлықтай әсер ... ... ... ... ала ... Медициналық өлшем мұндай мүмкіндік бар ... ... ғана ... болады, ал іс жүзінде ол болды ма және ... ... ... оның қаншалықты мәні болғаны бұл басқа мәселе. Яғни
нақты қылмысқа қатысты алғанда ... ... ... ... ... ... ету фактісін нақтылау қерек.
Шынайы психикалық аурудың белгілері жоқ, бірақ қалыптан ауытқитын мінез-
құлық сипаттамасы XIX ғасырдың басында жазылған Ф. ... ... 1835 жылы Дж. С. ... ... ... ... көрсеткен.
1846 жылы Ф.И. Герцог оғаш ... яғни ... ... ... ... ... әуес ... туралы хабарлады. Р. Крафт-Эбингтің
1885 жылы жарық көрген ғылыми ... ... ... одан ... жол ... Р. ... ... осындай психикалық бұзылуы
бар, бірақ ұғынып ерікті мінез-құлық ұстана алатын адамдар қылмыс ... зият ... ... ... тыс ... көрсететінін жазған.
«Мұның өзі өнегесіз ұмтылыстардың, жан құмарлығының күшін арттырады ... ... ... өзін ... білу ... төмендетеді».
«Психопатия» терминін И. Кох енгізген. Өзінің «Психопатиялық кемістік
күйлері жөнінде» (1893) және ... ... (1900) ... ... ... ... ... берді. Ал сот мәжілісі кезінде
«психопатия» терминін ... рет ... ... С.С. Корсаков пайдаланды.
1881 жылы ол П. ... ... ... ісі ... ... болған. Шын
мәнінде негізінен сот тәжірибесінің мұқтаждықтарына орай бұл дербес нысанға
ие ... В.Х ... ... соты ... ... ... жағдайы» жұмысының жарық көруі тұлғаның ... ... ... ... қадам болды. 1886 жылы «Психопатия ... және оның кінә қою ... ... атты монографиясында В.М.
Бехтерев тұлғалық бұзылуды психика ... ... ... ... ... ... болуымен, шамадан тыс қызбалық, өнеге
сезімінің жеткіліксіздігі) болуымен ... ... ... ... оның ... деп ... ... әсері болады.
XX ғасырдың 30-шы жылдарынан бастап зерттеуші П.Б. ... ... ... ... кең ... Оның пайымдауынша, психиканың
бұзылуы адам мінезінің аномалиясы болып табылады, ол жеке ... ... ... оның жан ... ... ... ... да, бұл адамның қоршаған ортаға бейімделуіне ... ... ... ... ... ... ... адамның
әлеуметтік бейімделуіне кедергі болады.
Осыған орай атап өтетіні, В.Н. Кудрявцев «мінез-құлық» ұғымы «қылмыс»
ұғымымен біртектес болып келеді ... ... ... ... ... 5 пен 20 жас аралығында пайда болады және ... ... бойы ... Оның пайда болу ... ... ... ... ... генезисінің негізгі үш бағытын бөліп
көрсетуге ... ... ... ... ... ... тұқым қуалаушылықтың нәтижесі деп есептейді. ... ... ... ... ... ерте пайда болатыны, олардың болмашы
дәрежеде қайтатыны, ... ... бойы ... және бір тұрпатта
сақталатыны, ата-аналар (көбінесе, соттылығы бар) мен ... ... ... ұқсас қырлардың болатыны, ойлаудың инфантильді (соның
ішінде құқықтық инфантилизм) ... ... ... ... айтуынша, мұндай адамдарды «жалған детекторында» (полиграфта)
тексерген ... ... ... ... белсенділігінде ауытқу
байқалады. Соңғы ... ... ... зерттеу нәтижесінде
қылмыскерлердің нерв жүйесінде болатын күрделі химиялық алмасу түріндегі
өзгерістер туралы ... ... бұл ... ... ... тетіктеріне
тәуелді. Осындай жұмыстар тұлға бұзылуының пайда болуы (ең болмағанда,
кейбір ... адам ... ... ... ... ... өкілдері тұлғаның бұзылуы сыртқы, көбінесе әлеуметтік
факторларға, мысалы, тәрбиеленудің қолайсыз жағдайларына (толық ... ... ... және т.с.), ... ... ... микроәлеуметтік ортаның қолайсыз әсеріне (алкоголизм, нашақорлық,
жезөкшелік және т.с.) байланысты болады деген пікірде. Мұндай ... ... ... ... Олар ... ортаның жағымсыз
факторларының адам мінезінің, оның ... ... неге ... мен ... ... бағыт алатынына әсерін тигізетінін
айғақтайды. Тұлғаның кейіннен бұзылуының алғышарттарына ... ... дене ... ... ... ... ... жоғары нерв
жүйесі қызметінің калыпты дамуын бұзатын жағдайлар да жатқызылады ... ... ... кезеңде болатыны).
Біз адам тұлғасының бұзылуы жөнінде ымыраға ... ... оның көп ... ... ... ... ... генезисінің негізгі психоконституциялық себебімен
қатар, тағы да екі ... бар ... ... ... ... ... ... жөн көрсететін жағымды әсердің болмауы. Мұның
айтарлықтай ... бар. ... ... факторлар жоқ болған жағдайда
тұлғаның бұзылуы орын алмауы ... ... ... ... ... ... ... дүниеге әкелген баласы өз
анасының «патологиялық гендерін» мұра етіп ... ... аз ... кейін
жағымды микроэлеуметтік ортаға түсіп, өзін қалаулы сәби ретінде ... ол ... ... ... болып қалыптаса алады.
Тұлғаның бұзылуы түпкілікті қалыптасып, түзілген кезден бастап оның
мінезіне тән сипаттар тұрақты, өзгеріске ... ... ... ... бойындағы тұлға бұзылуының қалайша қалыптасқанын нақты анықтау,
әдетте, өте қиын. Тұлғаның бұзылу ... әр ... ... болуына
қарамастан, авторлардың көпшілігі тұлғаның бұзылуы психикалық аурудың
белгісі болып табылмайтынымен келіседі (яғни, аурудың ... ... ... мен ... ... ешкім дөп басып айта алмайды); мұндай ... ... ... тек оның ... ... ... табылады, сөйтіп
адамның өмірі бойы айтарлықтай өзгермеген күйде байқалады; ... ... ... адам мен ... әлеуметтік ортаның арасында қарым-
қатынастың бұзылуы болып ... ... К. ... ... ... бұл ... ... шегетін және қоғамға зиян келтіретін адам. Әрине, психопат тұлғаның
ролі мен әлеуметке жат болатынында ... ... бар, ... ... ... ... ... қайшы әрекет жасауы оның бойындағы
психикалық бұзылуға баға беру қажеттігіне әкеледі. ... ... ... ... ... ... мінез деп бағалануы мүмкін. Психикасы
бұзылған көп ... ... ... тыс ... ... осында
жатыр. Бойында тұлғалық бұзылуы бар адамдардың іс жүзіндегі санын анықтау
өте қиын. Мұнымен басқа авторлар да келіседі.
Мінездің ... ... ... ... ... өз ... неге алып ... болжаудың жеткіліксіздігі
түрінде ойлау қызметінің бұзылғаны анықталады. Бір ... ... ой ... тым ... ... бір ... ... басқаша нандырудың мүмкін болмайтыны түрінде байқалса, басқа
жағдайларда ... және ... ... және ... ... ... келеді.
«Әрбір қылмыс тұлғаның бойындағы қасиеттердің көрініс табуы болған соң,
ол тұлғаның барлық жағымсыз және жағымды ... қоса ... алып ... ... ... іс-әрекет түрінде іске асқан құқық
бұзушы тұлғаның қасиеттері құқық қолданушының шешімінде де ... ... ... өзі ... талдау жасауды қажет етеді».
Біздің ойымызша, бойында тұлғалық бұзылу бар ... ... ... қозғыш, паранойялық, эпилептоидті ... ... бар) ... ... Осындай «таза» күйде болатын адамдар болмайды деғен
пікірмен келісу қиын, өйткені қылмыстық ортада «таза» ... ... ... ... ... жиі ... Ал,
паранойялық, эпилептоидті, шизоидті адамдардың арасында тұлғалық бұзылудың
әртүрлі ... ... бар ... ... ... ... қозғыш типті тұлғалық бұзылу қылмыстық жауапқа
тартылатын адамдардың төрттен үш бөлігінде байқалады. Бала кезінен бастап
олар ... ... ... ... ... тұратынымен ерекшеленеді.
Тәртіпке, соның ішінде оқуға, әскери тәртіпке, қатаң реттелген режимге
бағынуы ... ... ... ...... агрессиямен, ыза-
кекпен қатар жүретін қозғыштық. Болмашы ғана, ... ... ... ... ... ... ызалануға бейімділігі өмір бойы
сақталады. Мұндай адамдар өз қылықтарының салдарын ... ... ... ... ... ... ... баға беру жетіспейді. Мұндай адамдар
өзгелердің мүддесімен және құқықтарымен санасып жатпайды. Олардың көзқарасы
бойынша, айналадағы адамдарда ... ... ... ... судьяда, куәлерде және т.б.) бұларға қатысты алдын ала пішілген
пікір басым. Олар «көтеріліп» өз ... ... ... ... ... ... ... және пайдакүнемдік-зорлық қылмыстарын
жасауға бейім. Н.Г. ... ... ... үш ... ... ал оның біріншісі - түрме, деген психиатрлардың сөзін
келтіреді.
Паранойялық үлгідегі тұлга бұзылуының ... ... ... ... қарау сияқты мінездерге бейімділік және ол адамдармен қарым-
қатынастағы икемсіздікпен байланысқан. Тұлғалық бұзылудың алғашқы ... ... ... келу кезінде байқалады. Алайда неғұрлым жастау
кезінде де олардан өздеріне тән ерекшелік қыңырлық табылады. Мұндай ... ... ... ауыр қабылдайды, өкпелегіш және кек сақтайды.
Олар ешқашанда ешкімді кешірмейді, отбасыда және ұжымда дұрыс қарым-қатынас
жасай ... ... ... бұл ... ... үдей ... ... бейтарап және тіпті достық әрекеттерін бұрмалауға,
яғни өздеріне қастық ... етіп ... ... ... ... Жанжал
жағдайында әсіресе сенімсіздік, күмәнділік, шынайы болмысқа бір ... ... ... жеке ... ... мақсатымен өзіне ыңғайлы фактілерді
іріктеу және түсіндіру ұмтылысы артады. ... ... ... ... ... бейім.
Тұлғаның эпилептоидті бұзылуы ... ... ... жыны ... ... ... ... іздеуімен сипатталады.
Мұндай адамдар қатыгез, кекшіл болып келеді; ... ... ... ... ... ... санаспайды. Оларда құмар ойындарға,
ойланбанбай мәміле жасасуға бейімділік болатыны байқалады, және ... олар ұсақ ... ... ... ... ... ... барлық ережелерінде қазымыр болады.
Тұлғаның шизоидтік бұзылуы бар адамдар алған әсерін ұзақ ... ... ... оқшаулануға бейім, олар айналадағы адамдармен қарым-
қатынас жасауда қиналады. Адами жеке ... ... ... тап ... ... ... Олар өздерінің ішкі жан дүниесін басқаларға ешқашан
ашпайды, сыр бөліспейді. ... ... ... ... еркіндікке
және жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыс жасаған, сондай-ақ сырттай
қарағанда себепсіз аса ... кісі ... ... жиі ... ... ... бұзылуы бар адамдардың өзекті қыры
-эгоцентризм. Әрқашан ... ... ... ... ... ... жету үшін ... тайынбайды. Әлеуметтік топтағы
көңіл-күйді, онда ... ... ... ... ... олар мұны ... ... білдіруге (мысалы, «түрме көтерілісін»
ұйымдастырушы ... ... ... ... ... ... бар
адамдар жеке адамның ар-ожданы мен қадір-қасиетіне қарсы құқық бұзушылық
жасауға бейім.
Тұрақсыз түрдегі тұлғалық бұзылуы бар ... жас ... ... ... ... Бірден көп әсер аламын деп белгілі бір адамдарға қуана-
қуана бағынады және ... ... Өз ... іс ... ... ... жүруді қалап, жеңіл-желпі көңіл көтергенді ұнатады. Олар
біреудің жетегіне ергіш және ... Олар ... ... ... ... достарына еліктеу, олардың «көлеңкесіне» айналу тән. ... оңай ... өз ... тез өкінеді, бірақ көп ұзамай
өкінішін ұмытып, бұрынғы әрекетін қайталайды. Олар ешқандай ... ... еш ... өмір салтын өзгертеді, әлеуметке жат ортаға
оңай түседі. Жанжалға араласып, ... топ ... ... ... ... және ... ... жеткіліксіздігі олардың
әлеуметке жат топтардың «тілалғыш» қаруына айналуына, ішімдікке салынуына
не нашақор болуына әкеп ... ... ... ... ... ... пайдакүнемдік және зорлық қылмыстарын жасауға бейім.
Қылмыс субъектісі болып табылатын адамның бойындағы ... ... ... және ... ершуі (декомпенсация) - бір медальдың екі
жағы деуге болады Субъектінің жағдайына байланысты бұл екі күй ... ... ... ... ... оның ... барлық
негізгі қасиеттерінің өршуімен, бұрынғы әлеуметтік бейімделуінің ... ұзақ ... ... ... ... ... ... сырттан қарағанда осы субъект үшін қолайлы орта ... ... ... ... ... ... жолымен қол жеткізеді.
Соңғысы жиі кездеседі және ... ... жаңа ... өзі ... ... бұзылуына себеп болатыны жиі кездеседі. Айталық,
жасқаншақ, ұялшақ, әлсіз жасөспірім өз бойында тұрпайы, ... ... ... Ой ... ... ... ақыл-ой қызметін
эмоцияларға бағындыру, қалыптасқан жағдайды байыппен ойлана алмаушылық
тұлғалық бұзылудан зардап ... ... әр ... ... ... ... жолдарын іздестіруге әрекеттенбей, өзінің әрекеттеріне
ойланбай қылмыстық ... ... жол ... Олар ... және ... ... ... іс-әрекеттерінің салдарын қисынға салып
болжай алмайды. Алайда компенсация жағдайында ... ... ... ... ... ... іс-қимылынан айтарлықтай
ерекшелігі болмайды.
Тергеу және сот ... ... ... компенсациясы және
декомпенсациясы проблемасына ... ... ... ... балалар мен қарт әйелдерді өлтірді деп ... ісін ... ... ... бұл ... ... ... 10 жылға созылған Куликтің ісі бойынша ... ... ... кінә етіп ... ... ... ... күйіне баға беру кажеттігі көрсетілгенімен, сарапшылар мұны
жасамады. Ал ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... мен ... елеулі өзгеріп отырған болуы мүмкін.
Бір жағдайларда Кулик «есі дұрыс күйде ... ... ал ... ... ... ... қабілетті шектеулі немесе тіпті оның есі дұрыс емес
болған».
Тұлғаның бұзылуы жағдайында адамдарда ... ... ... ... ... В.В. Гульдан осындай себептердің қалыптасу
негізінде кажеттіліктерге кандай жолмен жету керектігін түсінудің ... ... ... ... Бұл - ең ... бірқатар факторлардың
әсерімен өзінің сұраныстарын ... ... ... қанағаттандыру
кабілетінің болмауы немесе бұзылуы. Мұндай алғышарттар тым ... ... ... ... ... ... ... да, агрессивті, жойқын іс-әрекеттердің жасалуына әкеледі
және ... ... ... де ... ... ... Екіншіден, бұл -
импульстілік. Субъективті түрде ол тыйым ... ... ... орындалуын талап ету деп қабылданады. Импульсты түрде
жасалатын ... ... ала ... көп ... ... мас ... ... Үшіншіден, бұл әлеуметтік және
құқықтық нормаларды саналы ... ... бәрі ... ... бұзылуына әкеп соғады. Бұл
жағдайға сай ... ... ... ... ... ... ... агрессиямен ұштасатын долылық, шектен тыс ... ... ... ... атап ... ... бұзылуы бар
адамдар айналасындағы басқа адамдардың жөнімен айтылған, ... ... ... ... қылықтарға орынсыз өрескел жауап кайтарады,
осының салдарынан олардың әлеуметтік ортаға бейімделуі қиындайды. ... П.Б. ... ... деп атайды. Бірақ бұл реакциялар
басқа адамдарға ғана өрескел болып көрінеді, ал ... ... ... ... ... ... бұл ... жағдайға сай. Яғни,
адамдардың арасындағы қатынастарды реттейтін әлеуметтік нормаларды меңгеру
жағынан ... ... ... ... үшін ... реакциялар дұрыс болып
табылады. Ол сырттан жасалатын болмашы ықпалға ғана ... ... ... ... және ... ... тұрғыда арандататын мінез-
құлыққа «патологиялық» реакция береді.
Ю.М. Антонян мен С.В. ... ... ... міндет тұлғалық
бұзылуы бар адамдардьщ заңға қайшы мінез-құлқын туғызатын психопатологиялық
ерекшеліктерді анықтап, оларға баға беру. ... ... ... ... қылықтарға барады? Бұл сауалдың жауабын табу үшін, авторлардың
пікірінше, субъектінің өмірін, оның ... ... ... ... ... оған қандай нақты әсер жасалғанын зерттеу керек.
Осындай көзқарас болса, ... ... бар ... ... ... ... әрі оның ... бұзылуына байланысты болған оқиға
ретінде емес, өзара тығыз байланысты сыртқы ... ... ... ... ... ... ... болып көрінеді.
Ю.М. Антонян мен С.В. Бородин тұлғаның бұзылуы катализатор ролін
атқарады деп ... Ол ... мәні бар ... бір ... іс жүзінде орын алуына септігін тигізеді. Авторлар
жүргізген ... ... ... ... ... ... түсінбеуден пайда
болған созылмалы декомпенсация күйінің ... ... ... түрде
қанағаттанбаудың салдары ұдайы қауіп- қорқыныш басуы, ... ... ... ... ... болып іштей қызған күй. Бұл жағдайдың «іс
жүзіндегі сипатын» толыққанды түсіну, оған сәйкес дұрыс бағдар ұстану ... ... ... мүмкіндігін «шектейді». Субъективті түрде мұндай ... ... ... әрі қол жетерлік тәсілмен шешу (қауіп-қатер ... ... ... ... ... ... және оны ... өзін-өзі қайта құрудың, өзінің сұраныстарын басымдықтары бойынша
түзудің, әлеуметтік өмір шындығына ... ... ... өте ... өту ... ... ... құтылуға итермелейді. Соңғысы
өте қиын, ... ... ... ... ... өзінің сұраныстарын
икемді түрде қайта құруға, соның ... ... ... ауыстыруға,
оларды қанағаттандырудың жаңа тәсілдерін іздеуге және ... ... ... ... ... басу ... ... Гульдан тұлғалық бұзылуы бар адам жағдайдың қалай дамитынын болжау
кезінде ... ... ... орын ... оқиғаларға сүйенеді, ал
«толыққанды қызмет ететін адамдар» бұрынғы тәжірибесінің ... ... ... ... ... бар адамдардың көп бөлігінде өзінің
іс-әрекетінің салдарын болжау ... ... ... ... олар ... ... ... көрсететін деректерді ғана
іріктеп алады. Сөйтіп, тұлғалық бұзылуы бар адамдардың ... ... ... ... ... ... қабыл аларлық жолын
табуы олардың өмір тәжірибесін көпе-көрінеу азайтатынына орай ... Осы ... ... арасында қылмыстың қайталанып жасалуы өте көп
кездеседі.
Айта кететіні, тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... шығарылмайтын психикасының басқа да бұзылуын
келтіреді: мысалы, дебильдіктің жеңіл түрлері, невроздар, ... миға қан ... ... ... энцефалиттің, ми
ісігінің, созылмалы алкоголизмнің салдары; невроздар, невротикалык
реакциялар, тұлғаның ... ... ... ... ... ... және ... психопатологияға ұқсас күйлер, ұзақ соматикалык дерттер.
Нақтылай түссек, мұндай ... ... ... ... турінде болады, сырттай қарағанда бул тұлғаның
бұзылуына ұқсас. О.В. ... осы ... ... ... «органикалық» шағын тобына жатқызады.
Жүздеген жылдар бойы әр турлі ... ... ... есі дұрыс емес деп ... ... ... ... ... ... оның ... заңмен тыйым салынған
іс-әрекет жасау кезіндегі мінез-құлқына әсер ... ... ... ... ... М. ... сөзімен айтқанда, «шындық көз
алдында және заң оны елеусіз қалдыра алмайды .
Бұл орайда құқықтанушылар ... ... ... ... ... нерв ... қозу және тежелу процестері өзгеріске ұшыраған болуы
мүмкін, және бұл эмоциялық құбылмалылық, ... ... ... ... ... және өзін - өзі сендіру, саналылық және-өзіне
ие бола білу, әр нәрсеге ... және т.б. ... ... шүбә
келместей дәлелдейтін фактіні назарға алады . Еуропа елдерінде психикасының
бұзылуынан зардап ... ... ... ... ... ... ... ерте заманнан бері жасалып келеді. Жалпы қоғамның
өркениеттілігі деңгейі психикасының бұзылуынан зардап ... ... ... ... ... зардап шегетін қылмыстық жауапқа тартылуы тиіс
адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау оларға ... және ... ... жалпы негіздеріне құрылған. Шын мәнінде,
оны қылмыстың субъектісі туралы жалпы ілімнің қосымшасы ретінде қарастыруға
болады. ... ... бұл ... қылмысқа жасалатын талдаудың
жалғасы болуына толық негіз бар. Қылмыстық жауапқа тартылуы тиіс ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасырларда елеулі түрде ... XIX ... ... ... ... кінәлілігі мен жазалануға
тиістілігін азайтатын мән-жайларды заңда арнайы атап ... ... ... басым болған.
XVIII ғасырдың ортасында есі дұрыстық туралы ілім енді қалыптаса
бастаған кезде есі ... ... ... ... есі ... ... ... Бұл ұғым есі дұрыстық және есі дұрыс еместіктің арасындағы
белгілі бір ... күй бар ... ... ... және бұдан есі дұрыстық
«жойылмайды». Азайған есі дұрыстық жауапкершілік пен жазаны жұмсартатын ... ... ... яғни «есі ... ... —кінәсі аздау — жазасы
аздау».
Д.Р. Лунц «азайған есі дұрыстық» ұғымының пайда ... ... ... ... және ... аурулар туралы ойша қорытылған
түсінік үстемдік құрған жағдайда психикалық бұзылудың ... және ... ... ... әсерін анықтаудың қиын болуымен
байланыстырады. Сол кезде азайған есі ... ... ... ... (көмескі) нысандары бар науқастарға» қолданатын, оларға
келгенде психиатрлар ... ... ... ал олар есі
ауысқандықтың дөрекі белгілері ... ... ... ... да ... есі ... ... қатысты алғанда XIX ғасырдағы қылмыстық
кодекстерді екі топқа бөлуге ... ... ... ... ... ең ... ... жазаны жұмсартатын басқа мән-жайлармен қатар азайған есі
дұрыстық туралы айтылатын кодкестер жатады. ... ... ... ... ... ... болуын (психиқасы бұзылған және ... есі ... ... мән-жай ретінде мойындайтын, демек ең аз
мөлшер шегінен асатын дәрежеде жазаны жұмсартатын кодекстер жатады.
Азайған есі ... - ... ... ... ... уәж. ... дұрыстығы азайған деп бағаланатын адамдар
қоғамға аса ... ... ... жарияланады, өйткені бұл адамдарға тән
бұзылу олардың қайталап ... ... ... ... анықтап, әлеуетті
қылмыскерге айналдырады. Олардың ... ... ... жасалу қаупі
жоғары, сондықтан қоғамның мүддесі үшін ... ... ... ... ... ... бұзушылық жасаудан аман алып қалу керек.
А.А. Герцензон социолог - криминалистер мен ... ... ... ... ... болып шықты, себебі
біріншілері қылмыстылықтың әлеуметтік алғышарттарына белгілі бір ... ... ... ... ... шығармайды; екіншілері
болса, биологиялық ... ... ... ... ... да ... әсер ... жоққа шығармайды. Екі мектептің
өкілдері психикасының бұзылуынан зардап шегетін қылмыскерлерге ... ... ... және ... алдын ала әлеуметтік қорғау
шараларын қолдану мүмкіндігімен келіседі.
Жазаны жұмсартатын мән-жайлар аясында ... есі ... ... ... А.Ф. ... былай деп жазған: «Есі дұрыстық пен есі
дұрыс еместіктің арасында азайған есі дұрыстық деп ... ... ... күй
бар ма, - бұл сауал криминалистердің арасында пікірталас туғызып, оған әр
түрлі жауап айтылады. Біреулер әрбір нақты ... екі ... ... болады: субъект есі ... ... ... жасаған, немесе ол
керісінше жағдайда болған, және бұл жерде ешқандай орташа күй-жайдың болуы
мүмкін ... ... Шын ... ... есі ... әдепкі есі дұрыстықтың
өзі бола тұра, кінәліліктің және жазаланудың аз дәрежесі болып ... ... оны ... ... және ... ілімге жатқызу керек.
Басқалары керісінше, толық есі дұрыстық және ондайдың жоқтығы арасындағы
аралық күй ... ... ... есі дұрыстықтың болатыны күмән
туғызбайды деген пікір ... ... ... ол ... күй-
жайдың ерекше түріне негізделеді. Бұл пікірталастың формальды және істің
мәнісіне қатыссыз ... ... Екі ... та ... есі ... демек
азайтылған кінәлілік пен жазалану болатынын белгілейтін, мысалы, моральдық
дамудың төмен дәрежеде қалуы сияқты ... ... ... ... Сол сияқты есі дұрыстық пен есі ... ... ... күй ... деп ... ... ... болады, себебі азайған есі
дұрыстық дегеніміз қалай болғанда да, есі дұрыстық болып табылады. Сондай-
ақ азайған есі ... екі ... ... де ... ол ... аралык күй, бірақ онда ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұдан істің мәнісі өзгермейді».
Одан әрі автор былай деп ойын жалғастырады: «Кейбір кримининалистер
субъектінің есі ... ... ... ... ... екі ... біреуі:
субъект есі дұрыс күйде қылмыс жасаған немесе, керісінше, ол есі ... ... ... ... ... ... тиіс деген уәжді алға тартып, азайған ... ... ... ... ... Орташа күй болуы мүмкін емес. Егер
субъектінің психикалық дерті болса, онда ол психика ... әр ... ... ... есі дұрыс емес деп танылуы тиіс. Басқа
криминалистер көптеген психиатрлардың пікірімен келісе отырып, азайған есі
дұрыстық күйінің ... ... яғни ... өзіне-өзі ие болу
қабілеті толық жойылмаған, бірақ елеулі ... ... ... ... ... ... ... күйге ұшыраған адамды жазадан
босатудың негізі жоқ, ал әдеттегі жаза беру қатыгездік ... Бұл ... амал ... - азайтылған жаза тағайындауға тура келеді. Мәселені
осылайша шешудің ... бар, ... бұл ... және ... ... дұрыс емес адамдарға шығарылатын әділетсіз айыптау үкімдерінің санын
азайтады».
Н.С. Таганцев 1903 жылғы Қылмыстық заңдар жинағына азайған есі ... ... ... білдіріп былай деп жазған: «Кінә артуға болатындай
қабілеттілікті қылмыстық іс-әрекет жасалған уақытқа қатысты анықтау ... ... ... алдында не одан ... ... ... ... оған кінә арту үшін ешқандай әсері ... ... ... ... тұрғыда кінәлі болу және сондықтан өзінің
қылықтары үшін ... болу ... ... ... ... есі ... ... мәселе бойынша туатын даудың ... ... ... ... Айналадағы құбылыстарды ұғына және түсіне білуде, түйсінуге
дұрыс баға бере алуда айтарлықтай ерекшелік ... ... ол сан және ... ... ... ... оның ... әсері болуы мүмкін,
дегенмен жауапкершілік дәрежесіне ... ... ... ... ... түрі немесе ерекше пішіні ретінде қарастыруға болмайды,
себебі бұл жерде екі мүмкіндік бар: бұл ... есі ... ... шарттар бар деп мойындау немесе олар жоқ деп ... ... ... ... адам жауапкершіліктен босатылады, екіншісінде - ол
жазалануы тиіс; ал үшінші, әлдебір аралық күйдің болатынын не теориялық, ... ... ... ... ... ... ... түрде әсер ететін мән-жай ретінде азайған есі дұрыстыкқ жөнінде
заңға ерекше ... ... ... жоқ деп ... Бір жағынан,
есалаңдықтың, психикалық ұшқалақтықтың (яғни, тұлға бұзылуының көріністері
- Авт.) дәрежелері мен ... көп ... ... ... ... шектері көмескі болып көрінеді, ал екінші жағынан, осындай күй-
жай болғанда жазаны азайтуға әркез негіз табыла ... ... ... ... ... ... азып-тозу жан түршігерлік қылмыс
түрінде іске асуы мүмкін, сонда ... ... ... көзкарасты жақтаушылардың өзі мұндай жағдайда ... ... ... ... ... шараларын қолдануды ұсынады.
Бұрынғы заңнамаларда заң санкциясының абсолютті ... ... ... орай ... ереженің мәні болуы мүмкін еді, ... ... ... ... ... кең ... берілуінің арқасында бұл мән да
жоғалар еді».
В.Х. ... ... ... ... ... әр ... шектелуі мүмкін. Бірақ әр жағдайда логика тұрғысынан алғанда есі
дұрыстықтың барын не жоғын - осы екеуінің біреуін ғана ... ... мына ... ... іздейміз: белгілі бір нақты ... адам ... ... ... іс жасаудан тартына алатындай болды ма, әлде оның
ондай ... жоқ па? Бұл ... ... ... пікірдің болуы мүмкін емес».
Атап өтетіні, есі дұрыстық проблемасының ғылыми ... ... ... ... байланысты. Ол адамдардың есі дұрыстығын ... ... ... (биологиялық) өлшеммен қатар, заңдық
(психологиялық) ... ... ... ... ... ... ... бойындағы психикалық
үйлесімсіздік ретінде түсінуді бірінші ... ... ... ... есі дұрыстық ауру адамның есінің сапасы болып
табылады деп көрсетті. Бұл ... ... ... ие болу және ... ... беру ... азайғанын сипаттайды және есі дұрыстық пен есі
дұрыс еместіктің арасында ... ... күй ... ... ... (Г.А. ... О.В. ... И.Л. Петрухин,
И.Б. Михайловская) ... ... есі ... институтын
енгізуді қолдап шықса, басқалары (Д.Р. ... Г.В. ... И.И. ... ... ... білдіреді.
Азайған есі дұрыстық институтын қолдаушылар мынадай уәж айтып өз
ұстанымын негіздеуге тырысқан. Психикалық ... және ... ... ... ... ... өзінде компенсацияның аралық,
«шекаралас» күйлері болады. «Есі дұрыстық» және «есі ... ... ... ... ... ... ауысатыны ескерілмейді. Сондықтан
есі дұрыстық—азайған есі ... ... ... «триадасын» бөліп
көрсету қажет. Азайған есі дұрыстық категориясы енгізілмесе, ... және оны ... ... ... ... дұрыстығы жоққа
шығарылмайтын психикасының бұзылуы ескерілмей қалады, ал бірқатар жағдайда
мұндай күйлердің қылмыстық ... ... ... ... Азайған
есі дұрыстық институтын жақтаушылар «өзінің әрекеттерінің іс жүзіндегі
сипаты мен мәнін толық дәрежеде ... ... ... ... деп
есептейтін. Бұл қандай «дәреже» және оны қалай ... ... Ал ... есі ... ... ... ... қағидасына, сондай-ақ жазаның әділдігі жөніндегі жалпы қағидаға сай
келеді (өйткені психикасы дұрыс адамға және ... ... ... ... ... ... қою ... жатпайды). Азайған есі дұрыстық
категориясынан бас тарту жоғарыда аталған қағидаларды бұзады. ... ... ... ... ... ... ... шығарылмайтын тұлғалық
бұзылудан зардап ... ... ... (әдеттегі түзеу
шараларымен) қатар, өздері мұқтаж медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын
қолдану үшін ... ... ... ... Бұл ... ... тиіс. Азайған есі дұрыстық категориясын жақтаушылар оны дербес
мәні бар есі дұрыстық және есі дұрыс ... ... ... ... болмайды деп атап өтті. Азайған есі ... - есі ... бір ... ол ... ... шығармайды және оның өзіндік
ерекшеліктері бар кейбір құқықтық салдары ... есі ... ... ... ... ... (Д.Р. ... Г.В.
Морозов, И.И. Карпец) бұл уәждерге қарсы әлдеқайда салмақты дәлел келтірді.
Олардың пікірінше, есі ... пен есі ... емес ... ... ... бүл ... ... ету мүмкіндігін жоққа
шығармайды, ал бірте-бірте болатын сандық өзгерістер белгілі бір сатысына
жеткенде сапалық өзгеріске айналады; психиканың ауыр емес ... ... ... ... жол психопатологияның кең саласы арқылы өтеді; ал
бұл жолда жаңа сапа - ... ... ... ... ... ... болуы бірте-бірте емес, секірмелі сипатқа ие ... және ... ... жоқ; ... есі дұрыстық нормасы енгізілсе, сарапшы
бағасының дәлдігі бұзылады. Нәтижесінде сараптама ... аса ... ... есі ... ... ... ... орын алуы мүмкін,
өйткені саралап диагноз қою ... ... ... ... тәпіштеп
мұқият талдағаннан гөрі, азайған есі дұрыстыққа жаба салу оңай. Азайған есі
дұрыстық тұжырымдамасы әр ... ... ... ... бұзылуынан зардап шегетін ... ... ... ... ... зардап шегетін сотталғанға психиатриялық
көмек көрсету ... ... ... ... ... ... ... енгізуге қарсы уәж айтқан зерттеушілер ... және ... ... саралау кезінде психиканың бұзылуын
ескеру қажеттігіне назар аударады.
Д.Р. Лунц ... есі ... пен ... кінэні қатар қарастыратын
қылмыстық құқықтың классикалық мектебін сынға ... ... ... ... ... ... ... классикалық мектебі өкілдерінің
пікірінше, қылмыстың қайнар көзі болып табылатын оның зұлым еркі ... ... ... ... ... бір ... бастау
ретінде ұғынылады. Адамның бойындағы дерт оның ерік білдіруін, бостандығын
шектейді. Психикалық ауру екені анық ... есі ... ... өйтқені
индетерминизм тұрғысынан алғанда ол мүлдем ерікті емес, оның қылықтары
дертке байланысты ... Бұл ... оның ... еркін емес.
Себепке байланысты болады. Осының салдарынан тұлғаның есі ... ... ... ұғынылатын ерік бостандығына психикалық аурудың ... ... ... ... ... ... азайған бостандық,
демек шектеулі ерік білдіру бостандығы ретіндегі ... кінә ... ... ... Лунц ... ... ... ретінде азайған есі дұрыстықтың болуы
сарапшыны психиканың бұзылуына дәл диагноз қою және ... ... ... ... ... өзі сот ... дамуын тежейді,
өйткені барлық күрделі жағдайларды сарапшылар азайған есі дұрыстыққа
жатқызатын болады.
Біздің ... ... ... ... дұрыстығы жоққа шығарылмайтын
психикасының бұзылуынан зардап шегғетін адамдардың қылмыстық жауаптылығы
тұжырымдамасында генетика елесі болды, олардың қылмыс ... ... ... ... зерттеу жүргізуден бас тартылғаны
да сондықтан. Атап айтсақ, қылмыстылық себептерін психопатологиялық тұрғыда
зерттеу амалдары сынға алынған болатын: ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Алайда кеп
зерттеушінің осы ... ... ... ... ... түсіп
адасқаны баршаға аян».
З.А. Астемиров «шектеулі есі дұрыстық» ұғымын қолдануға қарсылық
білдіріп, оның ... ... ... ... ... азайған есі
дұрыстық «есі дұрыстық—есі дұрыс ... ... ... күйі мен психикалық ауру жағдайының» арасындағы ... ... ... есі ... және ... ... ... шатастыру себебін
И.Г. Филановский былай түсіндіреді: ... ... - ... қоғамға қауіптілігін түсінудің, қоғамға қауіпті салдарды
болжаудың және соны ... ... ... ... есі ... ... кінә және азайтылған
жаза болатынын білдірмейді, ол тұлғаның бойында тұтастай қалыпты жағдайға
не ... ... ... ... ... ... ... саласындағы білімнің, диагноз қоюда дәлдіктің және
психика қызметінің бұзылу дәрежелерін саралап жіктеуде нақтылықтың артуымен
бұл мәселе шешімін ... ... ... ... ... ... ... үшін есі дұрыстық және есі дұрыс еместік мәселелерін теориялық және
ұйымдық жағынан одан әрі ... ... ... - деп ... дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психиканың бұзылуына байланысты
есі ... әр ... атау мен ... берілді:
а) шектеулі есі дұрыстық - психикалық аномалиялардың ... орай ... ... түсіну және өзінің ... ие болу ... ... ... ... ... (И.М. Фарбер);
ә) шекаралас есі дұрыстық ... ... ... ... күй (Н.И. ... ... есі дұрыстық - есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психикалық
аномалиялардың болу салдарынан адамның өз ... ... ... ... не ... ... ... ғана түсінуі немесе
оларға ішінара ие болуы ... ... жол ... күй (С.В.
Полубинская);
в) салыстырмалы түрде ... есі ... (С.Ф. ... және т.б. ... ... есі дұрыстықтың» орнына «азайған есі дұрыстық» терминін
қолдануды ұсынды, себебі шектеулі есі дұрыстық белгілі бір ... ... ... ... ахуал туралы ұғым береді; мұның қылмыстық ... ... ... нозологиялық нысандары бар психиатрияда
қолданылғаны орынды. ... есі ... ... есі ... ... ... бөліктерге ажырайтынын көздейді, ал іс жүзінде ол ... ... ... ... есі дұрыстық» әлдеқайда дәл атау, өйткені
есі дұрыстықтың азаюы (дәл ... ... да) ... факторлардың
ықпалымен адамның психикасында болатын процесс».
70-80-шы ... ... ... еңбектердің авторлары азайған есі
дұрыстықты төмендегідей анықтайды:
а) өзінің әрекеттері үшін өзіне-өзі есеп беру және ... ие ... ... (Е.И. ... Е.А. ... ... ... - тұлғаның бұзылуынан және басқа да
психопатологиялық ... орай ... ... ... ... ... ие болу ... толық жойылмаған, бірақ қалыпты ... ... ... ... (Ю.К. ... есі ... бір түрі ретінде, яғни бірқатар себептерге ... ... ... адамның өз әрекеттерінің мәнін түсіну немесе оларға ие
болу қабілеті шектелген ... ... зият ... мен ... ... ... ... осындай адамдардың кінәлілігі дәрежесі аздау болады
деп айтуға негіз ... ... өзі ... ... ... азаюына
және алатын жазасының жұмсаруына әкелуі тиіс (А.А. ... ... ... есі ... ... ... құкық және сот
психиатриясы тұрғысынан өзара қабыл аларлықтай етіп шешу қажет», - ... ... ... ... ... шығарылмайтын психикасының бұзылу
проблемасын шешуде мынадай үш түрлі көзқарасты көрсетеді:
1) адам ... ... ... ... орай өз әрекеттерінің мәнін
толық мөлшерде түсіне алмауы немесе оларға ие бола ... ... ... ... ... бірі ... ... шектеулі есі
дұрыстық нормасын енгізу ... ... ... ... ... ... рефлекс беру және өздігінен әрекет ету ... ... ... әсерін есепке алу;
2) психиканың бұзылуын «жазаны жұмсартатын» мән-жайлар ретінде есепке алу,
өйткені қылмыстық іс-әрекет субъектісі өзінің әрекетінің ... ... ... ... түсінуде немесе оларға ие ... тап ... ... ... психиканың бұзылуын «қылмыстық жауаптылық субъектісі болу қабілеті» және
«жаза етеудің шынайы процесінің субъектісі болу» (түзелуге шектеулі әрекет
қабілеттілігі ... ... ... ... құқықтық жағынан
меңгеру.
Бірінші көзқарас бойынша, «шектеулі есі дұрыстық» нормасын енгізу құқық
саласында мінез-құлық ... үшін мәні бар ... ... ... ... және өз ... жасау) мүмкіндігін түгелдей жоққа
шығармайтындай психикасы бұзылған адамдардың кең ... ... ... ... ... бүл заң ... және құқық қолдану
тәжірибесінде құқықтық ықпал ... ... және ... қағидаларын
заң жүзінде және іс жүзінде іске асыруға, жазаны мейлінше дараландыруға,
қылмыстың ... ... ... шын ... ... ... ... қылмыстық саясатының басымдықтары мен ... сай ... ... есі ... ... ... ... арту және жазаны дараландыру институтын бекітудің қисынды нысаны болып
табылады; сот ... даму ... ... ... және табиғи
ортаның қысымына қарсы тұруға толық қабілетті екендігіне баға беруге,
субъективті қиын ... ... заң ... ... шеше ... ... мүмкіндік береді; бұдан басқа, азайған есі ... ... ... ... ... ... ... мәні «психикасының бұзылуына орай адам өзінің
әрекеттерін (әрекетсіздігін), олардың зиянын түсінуде және ... ие ... тап ... ... ... ... ... келіп саяды. И.А.
Кудрявцев былай деп жазады: «Сырттай ... бұл ... ... ұқсас сияқты, ал «қиындыққа тап болу» сөзі ... ... ... қылмыстық іс-әрекет субъектісінің
жағымсыз ... ... ... ... ... бұл ... ... мәні жоқ. Әрекетті оңай әрі еркін жасауға, және керісінше, ... тап ... бар ... ... ... тұлғалық және дене
ресурстарын жұмылдырып әзер дегенде жасауға болады. ... ... ала ... құқықтық бағаны мінез-құлықты ... ... және ... ... реңкке байланысты емес, қылмыстық іс-әрекет субъектісінің ... ... ... ... ... ... құқық үшін мәні
бар мінез-құлықтың мазмұнды-нәтижелі ... ... ... ... ... тап ... ... екендігін есепке алғанда,
адамгершілік және мейірімділік қағидасына жүгіну керек, бұған ... ... ... ... ... ... этикалық, эмоциялық баға берілуі
тиіс».
Үшінші көзқарас «қылмыстық жаза субъектісі болу ... ... ... ... болу ... ұғымдарының аражігін
анықтауды ұсыну болып табылады. Сондықтан «түзелу жөніндегі азайған әрекет
қабілеттілігі» ұғымын ... ... Оның ... ... ... ... оған ... жаза беру, жазаны өтеу және
оның мақсатына жету ... қиын ... ... ... ... ... ... не мүмкін еместігін ескеруді талап етеді, ... ... адам тап ... ... мәні жоқ, өйткені жазасын
өтеп жатқан адамның басына түсетін субъективті және ... ... ... ... ... сай ... ... қағидасы осындай
қиындықтардың қылмыс субъектісінің жауаптылығы ... сай ... ... «азайған есі дұрыстық» ұғымын енгізу арқылы жетуге болады.
Шектеулі есі дұрыстық есі дұрыстық пен есі ... ... ... күй ... ... Бұл ... ... жасау кезінде адам психикасының
бұзылуы салдарынан оның өз әрекетінің мәнін толық ... ... ... ие бола алмайтынымен ғана шектелген есі дұрыстық ... ... ... ... ... ... шектеулі есі дұрыс емес күйде
қылмыс жасады деп ... есі ... ... ... және ... анықталғанына тікелей байланысты болмайды. Бұл ... ... ... ... деп ... ... оны есі ... деп тану
керек. Одан әрі, есі дұрыс адамда психиканың бұзылуы бар деп ... сот ... ... қорытындысына және
алдын ала тергеу және сот ... ... ... іс ... ... ... оның қылмыс жасаған кездегі мінез-құлқына
қаншалықты дәрежеде әсер еткенін ... ... ... ... дұрыстығы
шектелген деп таныған кезде есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемі үшін
заңда аталған аурулар тізілімін ... алу ... Есі ... емес күйде
адамның өз әрекетінің мәнін ғана ... оның ... ... ... ... ... жөн. Сондықтан, ... бұл ... «... ... ... ... қауіптілігін
түсінетіні туралы айтылған үлгіні ... ... Атап ... ... ... сот шектеулі есі дұрыстықты ескеруі мүмкін, бірақ бұған
міндетті емес. Алайда... еш ... ... есі ... орай сот
жазаны қатайтуға тиіс емес... Осы баптың 2-бөлігінде есінің ... деп ... ... ... ... шараларды қолдану
мүмкіндігі туралы айтылады».
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... ... ... ... жауаптылығы» деп
аталатын 17-бабында былай делінген:
«1. Қылмыс жасаган кезінде психикасының бұзылуы салдарынан ... ... ... іс ... ... мен ... ... көлемінде ұғына алмаған не оған ие бола ... ... адам ... ... тартылуға тиіс.
2. Есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психиканың бұзылуын сот жаза
тағайындау кезінде жеңілдетуші ... ... ... және ол ... ... медиңиналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын ... ... бола ... ... ... ... ... ҚК-нің 17-бабында «есінің
дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психикасының бұзылуы» ұғымы ... ... ... ҚР ... ... ... есі дұрыстық»
ұғымы да жоқ. Бұл, біздің пікірімізше, дұрыс. Есі дұрыстықтың «пішіндері»,
«дәрежелері» болмайды. Есі дұрыстық - бұл ... ... орта ... ... ... ... ұстану қабілеті. ҚР ҚК-нің 17-бабының мәтінінен
шығатыны, заң шығарушылар есі дұрыстық пен есі ... ... ... күй болатынын мойындамайды. Бап мәтінінің бірінші бөлігінде қылмыс
субъектісінің ... ... ... «есі дұрыс адам» ұғымы
қолданылады.
Сөйтіп, «Азайған (шектеулі) есі дұрыстық болады ма?» ... ... «есі ... - есі ... еместіктен» емес, есінің дұрыстығы жоққа
шығарылмайтын психикасы бұзылуының қылмыс жасаған кездегі адамның қандай
мінез-құлық таңдағанына әсер ... ... ... ... мөлшері осыған
қарап анықталады. Есі дұрыс адамның іс-әрекет жасау кезінде ... ... ... ... ... - есі ... емес, жазаны
дараландырудың талдау нысаны. Қылмыс жасаған адамдардың психикалық күйінің
өзіндік ерекшеліктерін ... - ... ... ... ... ... іске ... деген сөз.
Бірқатар авторлардың пікірінше, есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын
психиканың бұзылуы белгілі ... ... ... ... қылмыстың жасалуын жанамалаған жағдайда ғана қылмыстық
жауаптылыққа әсер етеді.
Біздің пайымдауымызша, заңда ... мәні бар ... ... ... ... ... ... оның психикасының әсер ететіні жөнінде
айтылады, ал «қылмыстық іс-әрекетке итермелеу» туралы ... ... ... бар адам жасаған нақты іс-әрекетке баға бергенде,
осы аномалиялар мен жасалған іс-әрекеттің арасында ... ... ... қажет. Психикалық аномалиялар қылмыстық ... ... және ... ... ... ... тізбегінің
шешуші маңызы бар буыны болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... және сот ... сараптамасының қорытындысына
және алдын ала тергеу және сот ... ... іс ... ... жасаған кезде оған (есі дұрыс адамға -Авт.) психикасы
бұзылуының қаншалықты дәрежеде әсер ... ... ... ... ... бойынша, заңда қолданылатын «адам ... толық
көлемінде» анықтамасы ... емес және бұл сот ... әкеп ... ... ... бұл анықтама «ұғына отырып ерікті мінез-құлық
ұстану қабілеті» мен ... ... ... іс ... мен ... ... толық көлемінде ұғына алмаған не оған ие
бола алмағанның» арасында айтарлықтай анық ... ... ... жоққа шығарылмайтын психикасының бұзылуы жазаны
жұмсартатын мән-жай деп ... ... ... ... қатар ол сотта назарға
алынбай, кылмыстық жауаптылық шарасына әсер етпейтін бейтарап күйде қалуы
да мүмкін. ... ... ... ... ... ... кылмыстық жауаптылығына осындай көзқарас оңтайлы деген ... ... ... ... «сот ... ... ... «сот ... ескеруге тиіс» демей, «сот ... ескеруі
мүмкін» деп түсінген жөн. «Қандай да бір ... ... ... ... ... ... ғана емес ... «вертикаль бойынша»
дараландыру), бір-бірінен аса айырмашылығы жоқ жаза ... ... ... қылмыстық-құқықтық ықпал ету шарасының таңдалуын да ... ... ... ... ... ... дене ... не есінің дұрыстығы жоққа
шығарылмайтын психикасы бұзылуының бар болуы қылмыстық жауаптылыққа жалпы
көзқарасты елеулі ... ... ... ... ... көлеміне,
сондай-ақ жазаның түріне, шарасына, жағдайларына ... ... ... ... жауаптылықтың одан әрі дамуы психикалық және физикалық
аномалиялары бар адамдарға бағдарланған ... жаза ... ... деген пікірмен келісуіміз керек.
Сонымен қатар, ғылыми әдебиетте адамның есінің ... ... ... бұзылуын жазаны жұмсартатын мән-жайлар тізбесіне
(ҚК-нің 53-бабы) енгізудің мақсатқа лайықтылығы жөнінде қызу ... Осы ... ... уәж ... Заңды бұзған адамға әділ жазаның
тағайындалуы жасалған қылмыстың мән-жайларын және ... ... ... ҚР ҚК-нің 53-бабында көрсетілген жазаны жеңілдететін мән-жайларды
жан-жақты, толық, объективті ... ... ... Сот ... ... ... заңда көздеп көрсетудің мүмкін еместігі
анық. Дегенмен, жасалған іс-әрекетте ... ... ... ҚР ... ... белгілі бір сипаттардың бар болуы көп жағдайда
олардың қоғамға қауіптілік дәрежесінің ... ... ... бұл ... ... және оны жасаған тұлғаның
қауіптілік дәрежесін елеулі түрде төмендетеді, ... ... ... ... мұны ... ... ... ретінде ескеру қажеттігі
туады.
Осы мәселелерді шешу үшін ... ... ... жаза ... кезінде
ҚР ҚК-нің ... ... ... ... ретінде ескеруге құқық беретін норма бар. ... ҚР ... ... бекітілген ереже жөнінде ... ... ... ... ... талдау
жасасақ, олардың біреуі қылмыскер тұлғасын, ал ... ... ... ҚР ... ... ... шығатыны, сот іс-
әрекеттің, сол сияқты кінәлі тұлғасының сипаттамасына қатысы бар ... ... ... ... ретінде ескере алады. ... ... ... ... жаза тағайындау кезінде соттардың
заңда көзделмеген жеңілдететін мән-жайларды ескеретіні жиі ... орай атап ... ... дұрыстығы жоққа шығарылмайтын
психиканың бұзылуын заң ... ... ... ... кіргізбегені дұрыс. Есінің ... ... ... ... ... ... адамдардың бәрін өздерінің қылықтары
үшін жауапкершілігі аздау болады деп тануға жол беруге болмайды. ... ... ... ... ... қылмыс жасау кезінде
адамның мінез-құлқына қандай әсері болғаны, істің қалған ... да ... ... осындай бұзылудың бар екендігінің анықталуы жазаны
сөзсіз жеңілдету үшін негіз бола ... ... ... бұл ... ... басқадай бұзылуының «шартты түрде жағымды, қалаулы»
болатынына, жазаның неғұрлым жеңіл түрінің берілетінін алдын-ала болжауға
әкелуі мүмкін, ... өзі ... және ... ... мақсаттарына қайшы.
ҚК-нің 17-бабының күші таралатын адамдардың ... ... деп ... және ... ауру адам ... ... жазаламайды»
деген ой тууын болдырмау керек деген Л.Л. Кругликовтың пікірімен келіскен
жөн.
Есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын ... ... адам ... ... ... ... бұл атап айтқанда, субъектінің өз мінез-
құлқына кінәлі көзқарас ... ... адам ... ... ... ... көлемде болмаса да) ... және ... ие бола ... ... нақты жағдайда осыны іс жүзіне
асыра алуы да мүмқін. ... ... ... жауаптылығы жалпы
негіздерде болады - олардың іс-әрекеттерінде қылмыс құрамының ... ... ... бойынша, өзінде тұлғалық бұзылудың, психиқасының
бұзылуы барын о ... ... ... өзінің ерекшеліктеріне қарсы тұруға
күш салуын қоғам талап етуге ... ... ... ... ... ... басым болып кетуіне әкеп соғады.
Есі дұрыс кінәлі адамда психикалық бұзылудың бар ... ... ... ... ... және ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларын
тағайындау үшін негіз бола алады». Медициналық ... ... сот ... ... ... емес оған ... ... құқылы. Осындай мәжбүрлеу шаралары туралы төменірек айтылады.
«... субъекті аномальды деген сот-медициналық болжам оны ауруханаға
жатқызуды қажет ... ... ... ... деп ... ... ... дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психиканың ... ... ұзақ ... ... ... ... адамдарды мәжбүрлеп
«ауруханаға жатқызуға» негіз жоқ.
Жазаны ауырлататын мән-жайлар болғанда тұлғалық бұзылуы бар адамға бап
санкциясында көзделген ең ... жаза ... ... ... ... ... ... бұзылуын жазаны ауырлататын мән-жай ретінде
тануға болмайды, қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... ұштасқан медициналық сипаттағы емханалық мәжбүрлеу шараларын
тағайындауға, ұзартуға, тоқтатуға қатаң көзқарас болуын «талап ете ... ... ... ... ... рольдерін анықтаған кезде де есінің
дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психика бұзылуының қылмыстық-құқықтық мәні
зор.
Осындай психикалық ... ... ... жасаған уақытына ғана
қатысы бар және жазаны өтегеннен кейін мұның ешқандай құқықтық немесе өзге
де салдары болмайды.
Еліміздің ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Қылмыстық кодексінің 17-бабын мына редакцияда ... ... ... ... ... ... ... бұзылған
адамның қылмыстық жауаптылығы
1. Қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық
қауіптілігін толық көлемінде ұғына ... не оған ие бола ... ... адам ... жауапқа тартылуға тиіс.
2. Есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психиканың бұзылуын сот ... ... ... ... ретінде ескереді және ол жаза
өтеумен ұштасцан медициналық ... ... ... ... үшін
негіз бола алады.
3.2. «Жалған есі дұрыс еместік» және қылмыс жасаған алкоголизмнен немесе
нашақорлықтан зардап шегетін ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын қолданудан заң жүзінде бас тартудың негіздері
Адамға алкоголизмнен мәжбүрлеп емдеуді тағайындаған сот үкім шығарғанда
ҚР ... ... ... «г» тармағына және 90-бапқа сілтеме жасағаны
жөн.
Қазақстан Республикасының 1997 ... ... ... ... ... «г» ... ... сот медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын қылмыс жасаған және алкоголизмнен немесе нашақорлықтан
не ... ... ... деп ... ... тағайындауы мүмкін.
Қылмыс жасаған және алкоголизмнен немесе нашақорлықтан ... ... ... деп ... ... ... сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын тағайындау мәселесін алкоголизмнен ... ... ... ... Бүл проблема мас күйде қылмыс ... ... ... ... ... ... (ҚР ҚК-нің 18-
бабы). Бұрынғы Қылмыстық кодекспен салыстырғанда, бұл нормада мастануға
әкелетін құралдар ... ... - онда ... ... есірткі
құралдары және есеңгірететін заттар аталған.
Біздің ойымызша, мас болу - адам ... ... ... бар ... ... енгізудің нәтижесінде
психиканың бұзылуы.
Заң әдебиетінде мас болудың басқа анықтамалары келтірілген: «Мас болу
деп ... ... өзге ... ... ... ... пайда
болатын және психикалық, вегетативті және соматоневрологиялық ... ... ... ... ... Біздің пікірімізше,
көптеген заңгерлер «вегетативті және ... ... ... ... өзі бұл ... ... ... ғылымы
шеңберінен тыс қалдырады. Әрине, заңгер әріптестеріміздің мастықтың,
мастықтың ... ... ... ... пайда болу
тетіктерінің мағынасын ұғыну амалын жасағаны құптарлық жайт. Бірақ ... біз ... ... ... ғана ... мас болу - ... пайымдауынша: «Әдеттегі алкогольден мастану (кез келген
дәрежеде) есі дұрыс ... ... ... ... ол ... ... бұзылуы психикалық ауруға тән бұзылумен байланысты емес». ... ... ... «алкогольден мас болу ... психиканың бұзылуы
емес». Бұл ... мына ... ... «Бұл норма болмағанда, кейбір
мастарды жасаған ісі үшін ... ... ... ... ... себебі мас
болуына орай көп жағдайда іс жүзінде олардың есі дұрыс емес».
Байқап қарасақ, «іс жүзінде есі ... ... ... ... дегеніміз - объективті кінә арту.
А.В. Наумовтың еңбегінде бұл мәселеге ... ... ... мас болу ... ... оның ең кең тараған түрі - алкогольден мас
болу) әдетте, алкогольді және есірткі ... ... ... ... болады, мас күйдегі кінәлінің мінез-құлқы айтарлықтай
дәрежеде осы заттардың қандағы дозасына байланысты. ... ... ... оның ... ... ... және т.б. ... назар аударарлық. Осының бәріне қарап мас болуды психикалық
аурудың бір түрі деп ... ... ... ... ... мастық «психикалық аурудың бір түрі бола алмайды»
деген күмән келтірмес жағдайға назар аударайық. ... ... мас ... ... бір ... ... ... жоқ психикалық бұзылу, деген
ереже жоққа шығарылмайды. Біздің ойымызша, қылмыстық құқық ... ... ... мас ... ... ... ... ... ... ... қалу ... ... ... даналығы: «Арақ аздырады» дейді. Өкінішке ... ... ... апат ... алуда, деп мойындауымызға тура келеді, бұл
елдегі қылмыстық ... ... ... ... ... жағымсыз салдарының ролі баршаға аян. ... ... ... мен ... ... ... ... деп қарастырудан
гөрі, оның қылмыстық-құқықтық қырларына салааралық талдау ... ... ... біз ... ... нашақорлықтың, сондай-ақ
кездейсоқ өршитін мастықтың қылмыстық-құқықтық проблемаларын талқылаймыз.
Бұл тарауда ішімдікке ... ... ... ... delirium ... қарастырылмайды. Қылмыстық мәні бар жағдайда ... ... ... ... ... болмайтын делирий күйінде жасалған іс-әрекеттер
есі дұрыс еместікті анықтайды.
Р.И. Михеев адамның өз еркімен алкоголь, ... ... ... де қатты әсер ететін заттарды ... ... ... ... ... оларға ие болу қабілетін жоғалту проблемасын және
осындай күйде қылмыстық заңмен тыйым ... ... ... ... ... ... «жалған есі дұрыс еместік» ұғымын енгізді.
Оның ойынша, ... ... ... ... ... есі ... деп танылуы
тиіс». Осындай жағдайда адамның есі дұрыс және қылмыстық жауапқа тартылуы
тиіс деп ... ол ... есі ... ... ... ... шалдығудың
нәтижесінде емес, осы адамның өз еркімен пайда болатынымен ... ... ... бұл ... ... ... ... көрініп тұр. «Ессіз» күй ақиқатты ұғынумен және ... өзін ... ... ... қабілетімен сыйыспайды, ал ұғына
отырып ерікті ... ... ... ... қабілеттілік болуы мүмкін емес.
Алкогольге мұқтаждық суға немесе асқа сияқты табиғи сұранысқа жатпайды.
Адам үшін ... ... ... күші ... Бұл қажеттілік
қоғамда алкоголь тұтынуға байланысты салт-дәстүр, нысан, әдет пен нанымның
«жасалып», ... ... ... ... ... басқа
қажеттіліктердің де пайда болуы осылай. Алкогольді әдет етіп қабылдау ... ... ... ... алып ... Нәтижесінде қазіргі заманғы
өмір салтында алкоголь белгілі бір орынды иеленіп отыр. Б.С. ... ... ... А. ... мына пікірін келтіреді: топ немесе қоғамдастық
болып алкоголь ішімдіктерін пайдалану - ... ... ... ... осы ... ... топтың мәдениеті аясында бұл түсінікті де.
Көне Ресейдің патшасы Владимир Мономах: «Өтірік айту мен маскүнемдіктен
сақтаныңдар, бұл кесел жан мен тәнді ... - деп ... ... ... ... ... ... етек алуы ... ... ... ... барын көрсетеді, мас ... ... ... алкоголь ішімдігін сатып алу үшін ақша табу ... ... ... ... ... ... келтіреді.
А.Б. Сахаров былай деп жазған: «Маскүнемдік дегеніміз - ... ... ... ... ... ... жасауға ғана емес,
пайдакүнемдік ниетте әрекет жасауға итермелейді.
Қылмыстылық пен алкоголизмнің етек жаюы ... ... ... ... ... әр түрлі криминологиялық зерттеулерде төмендегідей
анықтамалар берілген:
а) бір ... мас ... ... ... ... ... мастықтың
нәтижесі ретінде қарастырылуы мүмкін;
ә) екінші жағынан, қылмыстық іс-әрекеттер көп жағдайда ... ... ... ... алуға болатын ақшаны иемденуге бағытталған ... ... ... ... ойымызша, алкоголизм мен қылмыстылықтың
арасында күрделі диалектикалық байланыс бар. Бір ... ... ... және абайсызда, ... және ... ... әсер ... Ал, ... ... ... заңсыз,
қылмыстық жолмен алынған ақша көбіне ... ... ... ... ... ... пен қылмыстылықтың арақатынасы алкоголизмнің
етек алуының алғашқы, ал қылмыстылықтың екінші, яғни оның ... ... П.И. ... пен А.В. Митюхляевтің мына пікірімен
келісу ... ... ... ... ... әлеуметке жат
кез келген басқа түріне дайын болу бағытында азу ... ... ... етек ... қоғамдағы кесел ретінде әлеуметтік тұрғыда
қарау кейде өрескел неофрейдизммен араласады (өзін-өзі құрту ... ... ... ... және отбасында балаларға дұрыс тәрбие
берілмеуі, бос уақытты дұрыс пайдалана алмаушылық, ... ... ... ... ... әсері адамның түсіну ... ... ... ... ... бұл ... ... екендігін керісінше түсінуге әкеледі. Егер психикасы сау
адам өз қызметінің мақсаты мен ... ... ... ... ... тәуелді адам басты ... ... ... ... бұл оның ... және ... ... Біздің пікірімізше, алкогольдің криминогендік ролі оның миға
тікелей уытты әсер ететініне, зият пен ынта ... ... мен ... ... ... Бұл тым ... ... арсыздыққа, дөрекілікке, өрескелдікке, ашушаңдыққа,
ызақорлыққа, ... ... ... ... ... ... ... бейжайлыққа,
көнбістікке, қисынсыз өтірік айтуға, кез келген жағдайда өз ... ... ... іш жылымауына, адам баласына сенбеушілікке,
ешнәрсеге қызықпаушылыққа, ізгіліктің төмендеуіне, есте сақтау процесінің
бұрмалануына, ... ... ... ... үстірт әрі тым
қарапайым болуына, ойлаудың баяулауына, жалпылау деңгейінің төмендеуіне,
кедейленуге, ... ... оның ... ... ... ... жөніндегі мінез-құлықтың түбегейлі өзгеруіне
(көбінесе, елес-компенсация түрінде), сексуалдық азғындауға және т.б. әкеп
соғады.
Әр түрлі ... ... ... жалпы заңдылықтарын
бөліп көрсету қиынға соғатын жағдайлар да болады. Осындай әр түрлі белгілер
адамның ... ... ... ... ... ... оның қоғамнан безуіне, әлеуметке жат үрдістерге,
тұлғаның азып-тозуына, ал криминогенді жағдайда ... ... ... іске ... ... етеді. Субъект айналадағы адамдарға, сол сияқты
өзіне де себебі түсініксіз іс-әрекет жасауға бейім болады. Ұзақ ... ... ... ... қабылдаудың әсерімен тұлғада ... ... ... мен ... ... ... ... пайдалы
ниеттің орнын мастануға құмарлық басады. Бұрынғы әлеуметтік орта ішімдікке
салынған адамның мүддесіне сай келетін кері бағытта өзгереді.
Мұндай ... ... ... және ... қиын ... ... сатып алу үшін ақша алу. ... ... ... ... мен ... үшін ... ... 60 пайызға жуығы
бұл қылмыстарды ішімдік алу үшін ақша табу мақсатымен ғана ... ... ... үшін сотталғандардың 58 ... ал ... ... 67 ... ... ... арақ ... деп көрсетеді.
Халықаралық, мемлекетаралық, қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік органдар
алкоголизмнің етек алуына қарсы жүргізетін ... ... үш ... ... а) ... ... алу; ә) ... денсаулықтың сапасын
арттыру; б) қоғамдағы ізгілікті жоғарылату.
Құқықтық шаралардың көмегімен мемлекет еліміздегі алкогольдік ... ... ... ... болғанда азаматтардың құқықтық бостандығын
бұзбайтын тиісті тиым мен шектеу салып, ... ... ... дамуында тұлғалық ерекшеліктер ... ... ... ... мен ... ... роль ... Бейімделудің қиындығы, әлеуметтік ортамен жанжал,
бос уақытты дұрыс пайдалана алмау, ... ... ... ... ... ... ... түсініспестік,
жасқаншақтық, үдемелі психологиялық ... ... ... бір ... өзінің кемдігін түсіну алкогольдің релаксация әсерімен
жеңілдейтін жағымсыз психологиялық күй туғызады.
Алайда барлық адамдар әркез қиын ... ... ... ... Мұны өз тәжірибем және ... оны ... ... ... ... ... ... болады. Әлеуметтік
ахуал спирт ішімдігін қабылдауға ... ... ... ... оны
пайдалануды шектей алады. Мұндай шектеу ... (заң ... ... емес (ізгілікті) болуы мүмкін. Спирт ішімдіктерін ... не ... ... жеке көзқарас осы ... ... ... бағдары мен қоғамдық мораль ... ... ... ... біз биологиялық бастауды әлеуметтік тұрғыда қарау қағидасын
басшылыққа алдық. Адамның бойында қиын не өзі үйренбеген ... ... ... аз ... оның ... ... ... соғүрлым жиі.
Дегенмен, бейімделу қабілетінің аздығына байланысіы арақ ішетін ... ... аз ғана ... ... және олар әлеуметтік
бақылаудан гөрі, психотерапевтік көмекке ... ... ... қоғамның көзжұмбайлықпен қарайтыны және жекелеген адамдардың
салауатты өмір салтын ... ... етек ... әсер ... ... тарауымен қалай күресу керек деген сауалдың ... ... ... көп ... ол ... ... ... айналады.
Мас күйде қылмыс жасаған адамдардың қылмыстық жауаптылығы, кінәні
азайтатын және ... ... ... ... ... пен
жазалануды анықтаудың жалпы негіздерінен ... Мас ... ... ... ... ... ... XIX және XX
ғасырларда елеулі ... ... ... құқығында мастық кінә тағу мен жазалануды азайтатын, бірақ оны
жоймайтын себеп болып есептелген; ... ... ... мастық кінәні
азайтатын мән-жайларға жатқызылды; канон құқығы ... мас күйі ... жою үшін ... ... ... өзін мас ... ... sui generis деп
аталатын қылмыс ретінде танылып жазаланатын; ежелгі орыс құқығы бойынша,
«мастықпен» адам ... үшін ... ... адам ... гөрі
жұмсақ жаза берілетін. Мұсылмандардың құқықтық жүйесі Мұхаммед пайғамбардың
ішімдікке қатаң, тыйым ... және ... ... бекітілгеніне
негізделген.
С. Барышев мас күйде қылмыс жасаған адамдарды саралап жіктеуді ұсынды.
Қылмыскерлердің бірінші санатына ол «сау ... ... ... батыл
жасау үшін» арақ ішетін адамдарды жатқызады. Мұндай ... ... ... ... мастықты саралаушы белгі ретінде қарастыру керек.
Қылмыскерлердің екінші санатына арақ ішсе, ... ... ... ... ... ала ... ... бұған қарамастан, арақтан бас тартпайтын
адамдар жатады. Бұл адамдардың ... ... ... ... санаты жұмсартылған қылмыстық ... ... ... «мас ... да, ... ... айрылмайтынына бірнеше мәрте
көзі жеткен, сөйтіп осыған сеніп алкоголь ішкен, бірақ ... ... ... ... ... ... мас ... жасалған қылмыстар
үшін жауаптылықты С. ... ... әсер ... ... ... осы ... ... көзқараста екенін ескере отырып саралап
жіктейді.
Құқықтанушылар алкогольден мас ... ... ... ... ... ... бұзылған күйде қылмыстық іс-әрекет жасаған
адамдардың қылмыстық жауаптылығы шеңберінде қарастырады, бұл өте маңызды.
Мұндай көзқарас алкогольдің ... ... ... ... өтуі ... деген тұжырымға негізделген. Осыған орай А.Ф.
Кистяковсий былай деп жазған: «Мастық ... ... сол ... ... ... ... ... өз тағдырын шешу қабілетін жояды. Ол
механикалык түрде жасалатын және тез өтетін ... бір түрі ... ... жиі ... ... ол ... психикалық өмірінің
неғұрлым ұзақ уақытқа бұзылуына әкелуі мүмкін». А.Ф. ... ... ... ... ... ... қарап оның үш түрін
ажыратқан жөн деп ойлайды: «а) ... ... ... ... ... заттарды деммен жұту, сусынның мас қылатын әсері
бар екендігін білмеу) немесе бөтен адамның ... ... ... мастық;
ә) өз еркімен болғанымен, адамның ешқандай ойы ... және ... ... қылмысқа қатыссыз орын алған мастық;
в) санасын басу немесе қылмыс жасау үшін осындай күй ... ... ... әдейі жасалған мастық. Әрине, бұл жерде адам ақыл-есінен айрылмайтын
мастықтың жеңіл дәрежелері туралы емес, адамның ... ... ... ... мас болу ... айтылады».
А.Ф. Кистяковсийдің пікірінше, мастықтың алғашқы түрі субъектінің есі
дұрыс еместігін анықтайды. ... ... ... ... қызметінің
уақытша бұзылуының жемісі, ал бұзылудың себебі ретінде мастықтың өзі - ... ... тыс, ... немесе басқа адамның еркінің нәтижесі.
Мастықтың екінші түрі біріншісіне ұқсас, себебі ... ... ... ... ... ... «кездейсоқ байланыс бар. Адам өз еркімен мас
болғанымен, кейін жасалған ... ... ала ... ... мас ... ... ... жасайтын ойы жоқ, ол оның психикалық
қызметі бұзылуының нәтижесі. Бұл ... ... ... мас ... ... оның ... абайсыздық болады, тұрмыстық жағдайға ... бұл ... ... ол ... азая ... ... мас болудың және қылмыс
жасаудың арасында байланыс болмаған кезде және бұл ... тез ... ... ... ... ... ... жағдайда (ал, мастық
осындай күй болып табылады) субъектіге абайсызда қылмыс жасаған деген ... ... ал ... ... ... ... әңгіме жоқ».
Сонымен бірге, А.Ф. Кистяковскийдің ойынша, мас болудың кінә тағуға
тигізетін әсері жөніндегі мәселе «аса даулы мәселелер ... ... ... жеңу ... батылдану үшін» арақ ішіп мас болатын адамның бұл күйінің
жоғарыда сипатталған мастықтың екі ... ... жоқ. ... ... ... ... адамның ізгіліқтілігіне әсер етпейді деп ойлайтын,
бірқатар құқықтанушы мұндай күйді кінәні ... ... ... ... ... ... ... қылмыстарға қасақана
емес, абайсызда жасалған деп қарайтын. Олардың мас болып қылмыс ... ... ... жоққа шығаруы дұрыс емес деген ойдамыз.
Қылмыстық іс-әрекеттің құрылымы (және қылмыс ... ... ... ... ... бірі ... ... мастықтың «...
сот тәжірибесінде ерекше мәні бар, сондықтан ол салмақты зерттеуді қажет
етеді». Ең алдымен ол ... ішу мен ... ... ... білуге
шақырды. Оның пікірінше, салынып ішкен жағдайда есі дұрыстық, жауапкершілік
және жазалану туралы айтуға болмайды, ... ... ... ... ішу ... ... ... салынып ішудің қиын-қыстау кезеңіндегі
ыза кернеудің әсерімен жасалған ... кінә етіп ... ... ... мас ... адамның психикалық қызметі психиканың бұзылу
әсерімен байланысты жағдайларға ... ... ... ... ... ... жауаптылығын жеңілдету немесе, тіпті, оны есі дұрыс
емес деп тану үшін негіз бар сияқты болып көрінеді, деп ... Одан ... ... пен қоғамның мүддесі, жалпы және ... ... ... ... ... тыс қабылдауды қандай да бір жеңілдіктің
берілуіне, әсіресе жазаланбаушылық үшін негіз болатынын ... ... ... ... ... қонбайтын тұжырым жасайды. Ол
мәжбүрлеудің немесе қателік салдарынан мас болуды ғана ... ... ... пайымдаудың формальды логикасын мойындау қиын.
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қылмыстық құқық теориясында
«маскүнемдіктің ... зор ... ... ойды ... амалдары
жасалатын.
Н.С.Таганцев мастықтың екі дәрежесі болатынын көрсетті: әбден мас болу және
масаң күй. «Әбден мас болуға есінен айрылып ұйқыға ... ғана ... ... ... ... тәуелділігі мен себеп-салдарлық байланысын
ажырата алмайтын жағдайды да жатқызған жөн, бұл ... ... ... тыс ... ... оның ... ... саласы субъективті реңк
алады да ... ... ... ... ... жоқ, ... күйде есі дұрыстық туралы айтуға болмайды. Масаңдық бас болудың
барлық ... ... ... бұл ... ... мас ... қозған күйде адамның есі дұрыс болады, ал оның ... ... ... болады. Қылмыстық ... ... мас болу ... ... ... әр жеке істің мән-жайларына
байланысты жасауға болады, міне осы ... ... ... ішімдіктерін
қайтадан қабылдамағанның өзінде мастық үдеген кезде айтарлықтай қиындық
тууы мүмкін».
Қазакстан Республиқасы ҚК-нің 18-бабы бойынша, ... ... ... ... ... да есеңгірететін заттарды ... мас ... ... ... адам ... ... Бұл бапта жалпыға ескерту сипатында нұскау қамтылған.
Аталмыш нормада алкогольдің ... ... орай адам ... ... мәнін толық көлемде түсіне алмаған немесе оған
ие бола ... ... да ... ... ... ... Онда ... жауаптылықтан босатылмайды» деп нақты
көрсетілген.
Бірқатар ... ... ... ... ... «Заң ... ... тұжырымнан мастықты жазаны
жеңілдететін мән-жай ретінде қарастыруға болатыны не ... ... ... ... ... мас болуды ешқандай жағдайда жазаны ... деп ... ... өйткені бұл ҚР ... ... ... көрсетілмеген».
Біздің байқауымызша, заң шығарушылар мастық күйіне бұрынғысынан өзгеше
мәртебе беруге болады деп ... ... ... ... ... ... қағидасын ескеріп кейбір жағдайларда және ... ... күйі ... ... ... ... танылуы мүмкін
деген болжам жасауға болады. Бұл пікірді қуаттау үшін авторлар ... ... ... ... ... қозу және ... процестері
үйлеспей қалатын аномальді күйдің бір түрі ... ... ... ... ... ... ... әділдік үшін бұл
жағдай ескерілуі тиіс».
Бір автордың пікірінше, бұл адамдардың ... ... ... ... психикалық мүмкіндіктеріне дұрыс баға беру және алкогольден
қатты мас болу кезінде өзінің мінез-құлқына ие бола ... ... ... түсініктеме берушілер «алкогольден қатты мас болу» арқылы оның күшіне
бірден шектеу қояды, ал орташа дәрежедегі мастық күйінде ... ... тыс ... ... былай деп жазады: «Қылмыстық жауапқа ... «Мен ... мас ... ... ... ... ... зиян
келтіргім келген жоқ» деп мәлімдейтіні жиі кездеседі». Осылайша қорғану
орынсыз. ... ... бұл ... ... қиын. Расында да,
алкогольден мас ... есте ... ... ... ... ... ... кездеседі, бірақ, біздің байқауымызша, бұл өте ... Оның ... есте ... қабілетінің бұзылуына әкеп соғатын
алкогольден қатты мас болған адамдардың бұл ... ... зиян ... ... әрине, олай болуы да мүмкін. Ал ... ... сөз жоқ, ... бола ... ... адам ... мас ... мінез-құлқын болжау мүмкін еместігін түсіне отырып, әдейі ... ... ... ҚР ... маңызды тәрбиелік мәні бар деген
пікірмен келіскен жөн, өйткені онда адамның жадына ... ... ... анық ... ... пен В.М. ... редакциялауымен жарық көрген
түсіндірмеде былай деп ... «Сот ... ... ... ... ... ... психомоторлық қозу болмайтынын
айғақтайды». Бұл пікірмен де келісу қиын, ... ... бойы ... ... етіп ... «мас ... ... ұштасқан (мысалы, алкогольді елес, алкогольді
сандырақ психозы және т.б.) уақытша психикалық бұзылу ... ... ... ... ... ... ... ұштасқан психикасының
созылмалы бұзылуынан зардап шегетін мас адамда елес-сандырақ мас ... мас ... және одан ... ... ... ... себепсіз қозу
жағдайларына келсек, сот ... ... ... ... ... сол сияқты «мас болғанда» бірдей «себепсіз қозуы мүмкін». Авторлар
өз ойын былай деп ... ... ... ... нерв
қызметінің тежеу процестерінің жұмысы және өзін-өзі ... ... мас ... ... ... ... сақталады, оның
әрекеттерінің себебі бар». Мастықты физиологиялык мастық деп мойындау қиын.
Қайта керісінше, адам әдейі мас ... оның ... ... биохимиялық тетіктерді іске косу арқылы организмді қалыпты, сау
күйге «қайтаруға» тырысады. «Тежеу ... ... ... сот ... мас ... кылмыстарына баға бергенде
керісінше қорытынды жасауға итермелейді. ... ... ... нашарлауы оның өзінің іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) іс
жүзіндегі сипаты мен ... ... ... көлемінде ұғына алмауына
не оған ие бола алмауына әкеп соққан психиканың ... ... ... ... ... ... ... психикалық бұзылуы саналы әрі
ерікті түрде жасалған.
Одан әрі заңға ... ... ... ... ... мастану бірте-бірте болады. Адам алкогольден ... ... ... ... үйлесімінің, реакция шапшаңдығының
және т.б. бұзылатынын түсінеді». Мастықтың «физиологиясы» жөнінде жоғарыда
айтылған. Ендігі жерде ... атап ... ... ... ... іс-
қимыл үйлесімі, реакция шапшаңдығы бұзылатын» болса, онда ... күй ... емес - ... ... жоққа шығарылмайтын
психиканың бұзылуы жөнінде. «Алкоголь ішуді одан әрі ... ... ... бұзатын, бірақ адамның еркінен тыс пайда ... күй ... ... ... мас ... ... да, ... (психопатия), дебильділік сияқты, алкогольден қатты мас болу дертті
күй болып табылмайды, бірақ ... ... ... ... ... ... ... авторлар патологиялық мастықты талқылайды: «Патологиялық
мастық дертті күй ... ... ол ... ... ... ... ... және сапасы жағынан әдеттегі мастықтың ... ... ... бар. ... ... ... есі ... еместіктің
аталмыш екі өлшемі де болады». Ең алдымен, патологиялық мастық әдеттегі
мастықтың жоғары ... ғана ... ... және ... дәрежесінен де
«сапа жағынан» ерекшеленетінін атап өткеніміз жөн. ... ... ең ... ... мастық кезінде есі дұрыстықтың екі
өлшемі де болады деген тұжырым қате, себебі патологиялық мастық дегеніміз ... яғни ... ... ... сотталушы қылмыстық іс-әрекет жасаған кезде оның мас
болғаны және оның дәрежесі - есі ... ... ... ... сарапшылардың пікірі сұралады (атап өтетіні, бұл пікірдің сот үшін
анықтаушы мәні ... ... ал есі ... ... ... ... ... бұзылудың сотталушының мінез-құлқына ... ... ... ... материалдарының негізінде, іс-әрекет жасаған кездегі
сотталушы мінез-құлқының жағдайға ... ... ... түрі ... ... ... және т.б. ... жауабы негізінде, іс-
әрекеттің ізін жасыру, сот төрелігінен жасырыну амалы, сотталушы тұлғасының
мінездемесі, қылмыс жасау құралы, жәбірленушімен ... және ... ... ала тергеу органының пікірі негізінде. Сотта іс жүргізу
басталғанға дейін есі дұрыс еместіктің медициналық және ... ... деп ... ... өйткені мұндай жағдайда сот мәжілісін жүргізудің
мағынасы болмайды, сот ... ... ... берілген басқа түсіндірмеде мынадай ... ... ... мастық «шамадан тыс» зорығу, ... ... ... ... ... жағдайларда аз мөлшерде» алкоголь қабылдағанда пайда болады.
Бұдан шығатыны, ... ... ... «шамадан тыс зорығу, қажу,
психикалық стресс және осыған ұқсас жағдайлар» болып табылады, бұл — ... ... ... ... ... ... мастықтың өтуін өзгертуі
мүмкін, бірақ генезисі ... ... ... ... ... күйді
туғыза алмайды.
Бірқатар авторлар патологиялық мастықты басқаша ... ... ... ... ... ... болады, ол оның
мөлшеріне емес, организмді әлсірететін басқа факторларға, мысалы, қажу,
ауыр науқастан ... ... күй, ... ... ... Мына пікірмен де келісу қиын: «Патологиялық мастықтың қарапайым
мастықтан айырмашылығы, адамда мұндай күй ... ... және ол ... де, ... ... да байланысты емес. Ол тіпті болмашы
дозаның әсерімен пайда болуы мүмкін. ... ... — бұл ... ... және ... қатты әрі дертті бұзылуымен, ... ... ... ... мерзімді психоз». Осындай тұжырымнан
мынаған ... қате ... ... ... ... мастық «тіпті
болмашы мөлшерде алкоголь қабылдаудан туындаған ... ... ... ... ... ... мастық психикалық аурудың бір түрі
болып табылады және Кодексте көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекет ... ... ... болуы нәтижесінде, әдет бойынша, оның есі дұрыс емес
деген тұжырым жасалады». Бұдан екі ... ... ... ... ... ... ... бір түрі деген қате қорытынды; ә)
патологиялық мастық, әдет бойынша, есі дұрыс ... ... ... ... емес.
Сонымен қатар, патологиялық мастықтың эпилептоидтік және паранойялық
екі түрі көрсетіледі. Эпилептоидтік жағдайда адам ... ... ... ... ... қарауытқан күй кешіп, өзі қозады,
мұның бәрі заңға қайшы мінез ... әкеп ... ... ... ... ... идеялар пайда болады. Патологиялық мастықтың
паранойялық түріне ұшыраған адам ... ... ... сай ... ... оның ... ... қоршаған ортаны бұрмалап түйсінеді,
бойын қорқыныш, үрей сезімі билеп, әлденеден құтылу, қорғану, жауға ... ... ... жағдайларда патологиялық мастықтың өзіне тән белгісі —
адамда мастық белгілері болмайды: оның қимыл-қозғалысы дәл, сенімді, аяғын
нық басады, сөзі ... ... көп ... созылмайды және әдет бойынша, ... ... және ... түгел ұмытумен (амнезия) аяқталады.
Психиатрия ғылымының пікірі бойынша, «патологиялық мастыққа қайталану
үрдісі тән емес және бұл адам өмірінде ... рет ... ... тұжырымнан шығатыны, қылмыс жасағаннан кейін ұйықтап қалған ... «Мен ... мас ... ... ештеңе жоқ, ешкімге зиян келтіргім
келген жоқ» - деп мәлімдеген кез келген қылмыскерді «есі ... ... ... де бар» ... мастыққа орай есі дұрыс емес деп ... ... ... мен ... ... еңбектегі анықтама әлдеқайда дәл берілген. «Патологиялық ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы, бұл жағдайда
адам өзінің іс-әрекетіне ие болу не оларға ие болу қабілетін жоғалтады. Бұл
осыған бейім қылатын ... ... ... ... ... психиканың қажуы және т.с.) және көбінесе азғана мөлшерде алкоголь
қабылдаудың нәтижесінде пайда болады».
Ойымызды қорыта ... ... және ... ... ... жол ... заңгерлерге түсінікті өлшемдер әзірше жоқ. Сот сот-
психиатрия сараптамасы берген қорытындыға «сенуге» мәжбүр, ал оның ... ... ... сөз ... Назар аударатыны, аталмыш
авторлардың бәрі патологиялық мастықты алкоголь қабылдаумен байланыстырады.
Біз бұған келіспейміз. Оның ... ҚР ... ... мас ... мен ... ... толық тізімі берілген. Біздің ... ... ... ... ... ... бұзылуы, оның
тетігі алкоголь, есірткі құралдары мен ... ... да ... ... ... ... ... — олар барлық
жағдайда «патологиялық мас күйде есі дұрыстық және ... ... , ... ... ... ... ... болмайды,
өйткені бұл адам есі дұрыс емес деп ... ... мас ... есі дұрыс емес адамның мінез-құлқы деп қарастырылады», «бұл
жағдайда адам қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс ... , ... ... ... ... ... ол ... күйлер қатарына
жатады және заңтану ғылымында есі дұрыс еместік деп сараланады» деп үзілді-
кесілді мәлімдеме жасайды.
Біздің пайымдауымызша, патологиялық мас ... ... ... ... ... есі ... ... мәселесін шешкенде, ең бастысы,
психиканың ... ... ... қылмыстық мәні бар жағдайда ұғына
отырып ерікті мінез-құлық ұстану қабілетінің маңызын анықтау ... ... ... ... жолы ... сияқты: сот-психиатриялық (сот-
наркологиялық) сараптама іс-әрекет жасау кезінде адамның патологиялық ... ... не ... ... (есі ... медициналық өлшемі)
жөнінде қорытынды бере алады. Егер сот мәжілісінде ... ... ... ... ... болғанын айғақтайтын нанымды
дәлелдемелер келтірілетін болса, онда сотталушы есі дұрыс емес деп ... ... пен Т.П. ... ... мәліметтерге қарағанда,
тергеу және сот органдары есі ... ... ... өлшемінің бар-
жоғы жөнінде ... ... ... ... сараптамаға
жіберген адамдардың 62-69 пайызы есі дұрыс, бірақ психикасы бұзылған, соның
ішінде алкоголизмге ұшыраған деп ... Сау ... және мас ... ... ... ... ... белгілі. Бұның себебі, алкоголь
орталық нерв жүйесінің қызметін шыр ... ... адам ... ... бақылай алмайды, оның мінез-құлқында тұрпайы инстинкт
және құмарлық, ... пен ... жат ... ... ... Ал ... бұларды «ми қыртысының әлеуметтік күзетшісі» тежеп отырады.
Сонымен қатар, бүгін алкогольден мас болудың адамның ... ... ... ... және ... не болу қабілетіне ... ... ... ... ... ... ... қоса,
жоғарыда айтылғандай, алкогольден мас болып әрекет жасаған адамның ... заң ... ... берілген. Қылмыстық істер материалдарына
қарап, процесс кезінде мемлекеттік ... ... ... ... мән-жай ретінде бағалау болып табылады деп айтуымызға болады.
Белгілі психиатрлар О.В. Кербиков, М.В. Коркина, Р.А. Наджаров, ... көп ... ... ... адамның психикалық
қызметінде кенет қиналу, қатты бұзылу пайда болатынын, және бұл ... ... ... ... ... ... ... келетінін, және әдеттегі мас
субъектілер оның дәрежесіне қарамастан, есі дұрыс деп танылуы тиіс ... ... . ... Н.Н. Тимофеев осыған ұқсас пікір білдірді: есі
дұрыстық немесе жалпы жауапкершіліктің негіздері ... ... кез ... ... ... бар жайт ретінде қарастыруға тиіс
емес. Медициналық-әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... және психикалық
реттеуіштеріне» алкогольдің жағымсыз әсері болатыны туралы көп жазылған.
Бұл орайда «әдет бойынша», ... ... ие болу ... жоғалмайды
және шектелмейді, деп үзілді-кесілді айтылады.
Үлгілік заңның авторлары өзінің іс-әрекетінің ... ... ... мен ... ... ... ... ұғына алмайтын
не оған ие бола алмайтын күйге өз ... ... ... есі ... ... ... олардың ойынша, мұндай жағдайда ... ... ... ... ... іс ... ... мен қоғамдық
қауіптілігін толық көлемінде ұғыну не оған ие болу үшін ... ... мен ... ... ... болдырмау немесе
белгілі дәрежеде жігер салып қылмыс жасаудан тартыну мүмкіндігі бар.
М.М. ... ... деп ... ... ... ... деп ... бұзушылық жасау кезіндегі оның психикасының сипаттамасы деп
қарастырылатын ... ... ... ... ... қабілеті» қылмыстық
жауаптылықты дараландыру үшін талдау нысаны болып табылады.
Біздің ... ... а) ... ... ... ... ... тұрып өз еркімен мас болса; ә) кейіннен психиканың осындай күйіне
жабу үшін, ... ... ... ... өз ... мас болса; б) өзінің
мінез-құлқына алкогольдің қалай әсер ... ... ала ... адам ... ... өз ... мас ... мастықты жазаны
жеңілдететін мән-жай деп тануға болмайды.
Психика бұзылуының басқа түрі - абстинентті ... ... ... ... ... Бірден айтатыны, «абстиненция күйі ... ... ... ... бір түрі ... қарастырылады,
сондықтан есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемін құрады ... ... ... күйі ... тапшылығы күйі) қарқыны жағынан әр түрлі
болуы, яғни «есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемін» ... да ... ... болу ... алкогольге, есірткі құралдарына немесе
есеңгірететін басқа заттарға психикалық немесе физикалық тәуелділіктің ... ... яғни ... ... ... ... ... болады.
Заң әдебиеттерінде көрсетілгендей, алкоголизмнен және нашақорлықтан
зардап шегетін ... ... ... ... ... шараларының басқасынан өзіндік еркшеліктері бар
қылмыстық-құқықтық институт.
Алкоголизмнен, нашақорлықтан ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі мұндай емнің тиімсіз
екендігін керсетеді: «мәжбүрлеп емделгендердеің» ... ... ... ... ... ... зардап шегетін адамдарға қатысты қолданылатын медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу ... ... ... жасағанына байланысты
тағайындалғанымен, қосымша жаза болмаған. ... ... деп қате ... ... мерзімі аяқталып, бұл шаралар тоқтатылатын.
Осыған орай мынадай қағидатты сауал туындайды: медицина ғылымы дамуының
қазіргі сатысында қылмыскерді алкоголизм мен нашақорлықтан ... ... бе? ... ... ... ... ... емес)
құтылғысы келетін адамдарды осы кеселден емдеу пәрменінің төмен болуы
алкоголизмнен, ... ... ... ... қолданылатын
медициналық сипаттағы мәжбүрлі емханалық шаралар - мемлекеттік мәжбүрлеудің
күш-қаражатын бекер жұмсау деген ойға ... ... ... мен ... ... ... ... былай тұжырымдауға
болады: егер біз алкоголь мен есірткіні «тартып алсақ», онда оның ... ... ... яғни бір ... ... алып» (тыйым салып), оның
орнына басқасын «беруіміз» керек ... ... ... үшін ... ... екіншілері үшін — жақсы дайындалған дәмді ас,
үшіншілері үшін — дін, тағы ... үшін — бір ... ... Бірақ мәжбүрлі түрде нану, жақсы көру, әуес болу ... ... ... дау ... - ... әр адамға, сол сияқты кез келген
басқа азаматқа да Конституцияда бекітілген құқықтар мен ... ... ... мамандандырылған медициналық, соның ішінде
наркологиялық көмек алу ... ... ... жұмысты қорытындылай отырып, негізгі түйіндерді яғни
қылмыстық құқықтағы медициналық ... ... ... ... мен ... ... және қолдану негіздерін, есі дұрыстық,
есі дұрыс еместік ұғымдарына ... ... ... шығарылмайтын психикасы
бұзылған адамның қылмыстық жауаптылығы және жалған есі дұрыс ... ... ... ... ... немесе
нашақорлықтан зардап шегетін адамдарға медициналық сипаттағы ... ... заң ... бас ... ... ... ... көрсетуді қажет деп санаймыз.
1. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары дегеніміз – мемлекеттік
мәжбүрлеу шаралары, оларды есі дұрыс емес ... ... ... кодексінің ерекше бөлімінде көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекет
жасаған адамдарға, сондай-ақ ... ... ... ... бұзылған
және осының салдарынан оларға жаза тағайындау және ... ... ... ... шешімі бойынша мәжбүрлеп емдеуді ұзартуға, өзгертуге және
тоқтатуға, тағайындауға немесе қылмыс жасаған және қылмыс жасау кезінде іс-
әрекетін ... ... ... таңдау жасауына әсер еткен ісінің дұрыстығын
жоққа шығармайтын ... ... ... ... адамдарға соттың
үкімі бойынша тағайындалатын және аталған адамдардың психикалық денсаулығын
қалпына келтіруге, жақсартуға, ... ... ... жаңа ... өзіне-өзі және өзге адамдарға зиян келтіру ... ... зиян ... ... ... ... құқықтары мен заңды
мүдделерін сақтауға бағытталған психиатриялық емдеу болып ... ... ... ... шараларын қолдануға байланысты
құқықтық қатынастардың ... болу ... ... ... Республикасы қылмыстық кодексінің ерекше бөлімінде
көзделген қоғамға қауіпті қылмысты есі дұрыс емес күйдегі адам ... ... ... оны ... ... оның есі дұрыс емес ... яғни ... ... ... іс ... ... қоғамға қауіптілігін ұғына алмағандығы немесе психикасының ... ... ... бұзылғаны, кемақылдылығының немесе
психикасының басқа да ... ... ... оларды басқара алмағаны
көрсетілген. Қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған адам, бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастардың субъектілеріне айналады. Ал осы субъектілердің құқықтықтары
мен міндеттері құқықтық қатынастардың ... ... ... ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға құқылы ... ... ... ... адам ... ... ... болуға
міндетті. Бұл адам өзінің ... ... ... ... зиян келтіру қаупіне, басқа да елеулі ... ... сай ... ... ... ... ... түрінің
тағайындалуына құқылы.
2.2. Қылмыс жасаған кезде есі дұрыс болған, яғни ұғына ... ... ... ... күйде болған бірақ өзінің іс-әрекетінің
(әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамға ... ... ... алмаған немесе психикасының бұзылуы, кемақылдылық ... ... ... (соның ішінде маскүйінде, қатты жан күйзелісі)
салдарынан оларды ... ... ... қылмыс жасауының заңдық
фактысы. Бұл ретте құқықтық қатынас қылмыстық-құқықтық сипатта болады, ал
медициналық сипаттағы ... ... ... ... ... қылмыстық кодексінің 88-бабының 3-бөлігіне сәйкес белгіленеді.
Осындай құқықтық қатынастардың ... ... ... ... адам және ... ... ... тұлғасындағы мемелекет болады.
Құқықтық қатынастық мазмұны ... кең, ол ... ... ... ... тартылып және жазалануымен байланысты. Осы орайда егер
қылмыс жасау ... ... ... оның ... бұзылуы
әсер еткен болса, мемелекет оған жазаны өтеуімен байланысты медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға ... ал ... ... ... және онымен ұштасатын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын
алуға міндетті.
2.3. Қылмыс жасау кезінде есі ... яғни ... ... ... ... күйде болған, өзінің іс-әрекетінің іс жүзіндегі ... ... ... ... дәрежеде ұғынуға және оларды басқаруға
қабілетті ... ... ... ... кейін психикасы бұзылып,
кемақылдылыққа ұшырап, сөйтіп жаза ... ... ... ... ... субъектінің қылмыс жасауының заңдық фактісі.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың ... ... 88 ... ... ... емес адамдарға қолданатын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу
шараларына қарағанда қылмыстық жазамен ... ... ... ... ... орындауға қосылған медициналық сипаттағы ... ... 95 ... ... ... Осы Қылмыстық Кодекстің 88 ... 1 ... ... ... ... мәжбүрлеу шарасы — бас
бостандығынан айыру орнында, ал ... адам ... өзге де ... ... ... ... емханалық психиатриялық көмек
көрсететін мекемелерінде орындалады.
2. ... ... ... ... ... ... ... өзгерген кезде сотталған адамды психиатриялық стационарға ... де ... ... ... ... ... денсаулық
сақтау туралы заңдарында көзделген ... пен ... ... ... ... уақыт жазаны өтеу мерзіміне есептеледі.
Сотталған адамның аталған мекемелерде одан әрі емделуі қажет болмай ... ... ... ... ... ... ... заңдарында
көзделген тәртіп бойынша жасалады.
Жазаны орындауға қосылған медициналық ... ... ... ... ... орындаушы органның ұсынуы бойынша психиатр-
дәрігерлер комиссиясының қорытындысы негізінде сот жүргізеді.
Сонымен қорыта келгенде, айтарымыз ... ... ... қоғамға
қауіпті әрекет жасаған психикалық аурулармен сырқаттанатын тұлғаларға
медициналық ... ... ... қолданылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. ҚР Конституциясы1995ж
2. ҚР Қылмыстық кодексі. Алматы, 1997
3. ... к ... ... РК ... ... ... ҚР ... денсаулығын сақтау туралы Заңы өзгерістер мен
толықтырулармен бірге 22 қараша 1999 ... ... ... ... Суда СССР «О ... ... ... изменению и отмене принудительных мер медицинского характера»
от 26 ... 1984 ... ҚР ... ... ... беру және ... беру ... Заңы 16 ... 1997 ж.
7. Комментарий к ... ... ... ... 1993 ... ... А.Н. Қылмыстық құқық (жалпы бөлім). А., ... ... А. А. ... ... ... общая. М., 1948 г.
10. Уголовное право РК. А., 1998 г.
11. ... ... РК. А., 2000 ... ... М.Н. ... ... право. Курс лекции.
Вып.1 ... в ... ... ... 1972 ... ... ... РФ /Отв. ред. ... ... М., 1996 ... ... Б.С. ... ... Изд. 2-е. М., 1950.
15. Рыжаков А.П. Производство по ... ... ... ... М., 1997 ... ... С.Я. ... правового ... ... ... ... от алкоголизма. Владивосток, 1976
г.
17. Овчинникова А.П. ... и ... ... ... характера. М., 1977.
18. Улицкий С.Я. ... ... мер ... ... 1973 г.
19. Улицкий С.Я. Правовое регулирование принудительных ... ... ... 1974 ... Общая психология под ред. А.В.Петровского.
М., 1970 г. ... ... А.В. ... ... ... пособие. Изд.
Статус. М., 1998.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары туралы23 бет
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары түсінігі11 бет
Қылмыстық құқықтағы медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері бойынша өзекті мәселелер16 бет
"Алдын ала тергеудің аяқталуы."70 бет
Медициналық сипаттағы мәжбүолеу шаралары5 бет
Есірткілік пен есірткі бизнесінің алдын алу мен жолын кесудегі ішкі істер органдарының қызметін ұйымдастыру77 бет
Қылмыстық құқық түсінігі және оның қағидалары28 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
«Гидродинамикалық соққы толқыны пайда болған кезде алғашқы медициналық көмекті ұйымдастыру»10 бет
Ішкі секреция бездері. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбилеу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь