Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері

Біздің заманымызға дейінгі бір мыңыншы жылдары бүкіл Евразия даласында скиф-сақ тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең даланы игеріп, әртүрлі патшалықтар бірлестіктерін құрып, күшті жауынгер елге айналды. Оларды батыстағылар (гректер) скифтер десе, парсылықтар (Иран, парсы патшалықтары) сақтар деп атады. Бірақ та осы екі атау да Евразия даласын жайлаған халықтардың ортақ аты еді. Скиф, сақ тарихын тілге тиек етіп, тереңірек үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше тайпалар көне жазба шежірелерде жиі кездесетінін көреміз, сарматтар, дайлар, аландар, массагеттер, үйсіндер. Кезінде осы тайпалар бірлестіктері қазақстан территориясын жайлаған, қазақ халқының арғы ата-бабалары болып табылады. Бұлардың ішінде, әсіресе, массагеттер, аландар, үйсіндер туралы тарихи деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама кездеседі. Ал аландар туралы көне қытай жылнамаларында дәйекті де айшықты жазылған. Ең бір көне деректер ежелгі парсылардың діни кітабы –Авестада көрініс береді.
Сонымен бірге дайлармен бірге Иранның шығысында орын тепкен көшпелі тайпа “тұрларды” да атап өтеді. Ал осы “турларды” ежелгі гректер массагеттер деп атағанын айтсақ, кітаптан түрік тектес халықтардың, дәлірек негіздесек қазақ халқының арғы ата-бабаларының географиялық жайлап жатқан аймағын танып білеміз. Массагеттер мен турлардың (түріктердің) туысқан бір тайпа бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған Геродот та жазып кеткен.
Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан жерінде тайпа бірлестіктерінің ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен қарым-қатынаста болып, жауласқанмен жағаласып, тойласқанымен табысып отырды. Көшпенді де еркін, ержүрек халықты табанына таптау үшін талай рет парсы, грек, қытай патшалары жорық жасаған. Жаулардың ешқайсысына да берілмей қайта өздеріне айықпас
        
        Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер
мәдениеті мен өнері
Біздің заманымызға дейінгі бір мыңыншы жылдары бүкіл Евразия даласында
скиф-сақ тайпалар одағы өмір ... ... жоқ кең ... ... ... бірлестіктерін құрып, күшті жауынгер елге айналды.
Оларды батыстағылар (гректер) ... ... ... (Иран, парсы
патшалықтары) сақтар деп атады. Бірақ та осы екі атау да Евразия даласын
жайлаған ... ... аты еді. ... сақ ... ... тиек етіп,
тереңірек үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше ... көне ... жиі ... ... сарматтар, дайлар, аландар,
массагеттер, үйсіндер. Кезінде осы ... ... ... ... ... ... арғы ... болып табылады.
Бұлардың ішінде, әсіресе, ... ... ... ... тарихи
деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама кездеседі. Ал
аландар туралы көне қытай ... ... де ... жазылған. Ең
бір көне деректер ежелгі парсылардың діни кітабы –Авестада көрініс береді.
Сонымен бірге дайлармен бірге Иранның ... орын ... ... ... да атап өтеді. Ал осы “турларды” ... ... деп ... ... ... түрік тектес халықтардың, дәлірек
негіздесек қазақ халқының арғы ... ... ... ... ... білеміз. Массагеттер мен турлардың (түріктердің) туысқан бір
тайпа бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған ... та ... ... Орта Азия мен ... ... тайпа бірлестіктерінің
ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен
қарым-қатынаста ... ... ... тойласқанымен табысып
отырды. Көшпенді де еркін, ... ... ... ... үшін ... ... ... қытай патшалары жорық жасаған. Жаулардың ешқайсысына да
берілмей қайта өздеріне ... ... ... ... ... ... де
батыр, қайсарлықтарымен тарихта өз аттарын қалдырып отырды.
Соның бірі, әйгілі әйел ...... ... ... ... кезегінде ешкім тоқтата алмаған парсы патшасы Кирге қатты соққы беріп,
әскерін талқандап, өзін қолға түсіріп басын алады. ... ... ... ... ... ... ... 440-430ж.ж.) мынандай дәйекті
келтіреді: “Парсыларды женгеннен кейін массагеттер падишасы ... ... қан ... ... ... құмартып едің, енді шөлің
қансын!”- деп, оған Кирдің ... ... ... ... ... ... ... қаталдығымен, жойқын
жаугершілігімен Мәшһүр болған Кир және одан ... ... ... Ескендір Зұлқайнар массагеттер даласына келгенде таулары шағылып,
кері қайтып отырған. Қайсар-батырлықтың арқасында ... ... ... ... ... ешкімге бермей жайлап жатты. Көшпенділер мәдениеті
мен өнері өзінің жаулары мен ... ... ... ... мәшһүр болды. Сақ-скифтер қолынан туындаған өнердің ықпалы ... да, ... да ... әсер ... ... “аң бейнелі” әдіспен
әсемделіп соғылған нәзік те нақышты дүниелері ... ... ... ... ... ... ... және қытай шеберлері
көшпенділер өнеріне тәнті болып, оны өз ... ... ... өнерінде алтыннан түйін түю, қола ... ... ... ... ... Оған археологиялық қазбалардан табылған асыл
заттар куә. Соның бірі –Украин археологтары талқан скиф ... ... ... ... ... Заттар “толстая магила” қорғанынан шыққан,
ішіндегі ең бір құндысы –“пектораль”- ... ... өте ... ... ... ... ... ғарыштық ой жүйесінің тақырыбына
құрылған. Алтын әшекейдің төменгі бөлігінде о ... өлім ... ... ... ал ... ... ... өмірінен сыр
шерткен. Екінші бір айта ... ...... ... ... ... ... Тек саф алтыннан, күмістен құтылар, онша таралмаған.
Құмырада скиф жауынгер батырларының бейнесі аса бір ынталықпен ... ... ... ... күн ...... “аң тәсілді”
өнерімен көмкерген ата-бабаларымыз кейінгі ұрпағы мақтанарлықтай өлмес
мұралар қалдырды. ... бірі ... өнер ... ... елең ... ... Есік қорғанынан табылған “Алтын адам” кейіпі жерленген
мәйіттің басынан аяғына дейін алтынмен апталған киім ... ... ... адам ... ... ... ... немесе бір тайпа елдің
көсемі екеніне шүбә ... ... адам ...... кездесетін
ғажайып өнер туындысы. Бұл тек құнды археологиялық олжа ғана ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздің
алтын тұғыры. Төрт мыңнан астам ... ... ... қапсағай
сауыт, қанатты тұлпар (пырақ) мен ... ... ... ... ... ... ... және басқа да әшекейлер – озық ... ... ... ... ... туынды емес пе?
Әлем мәдениетіне қайталанбас, эстетикалық талғамы зор өнер стилін
әкелген сақ-скиф тайпа бірлестіктері ... ... ... дамуына игі
ықпалын тигізді.
Көшпенділер өнерінің шуағы бір шеті Қытайға, екінші шеті ертедегі
Иберияға ... ... ... Сол ... скиф-сақ тайпалар
бірлестіктерінің ішіндегі аландар, совраматтар, ... ... ... ... жерді жайлап, тіпті кейде сол ... өз ... те ... ... ... ... ықпалынан полихромдық өнер ағымы
пайда болды. Полихромдық ағымда негізінен екі бағыт ... ... ... – дәнекерлеп жасаған ұяларға ... ... ... бірге әсем түйіршіктер мен жылтырлаған сымнан өрнектер жасалды,
екініш бағыттағыларда фон ... ... ... жасалған
қоршауларға асыл тастар орнатылады. Осы екі бағытта жасалған әшекей заттар
Қазақстанның кең ... ... ... ... Көбінесе, солардың
ішінде; сәукеле, шекелік, жүзік, сырға белдік, қын, ... сабы ... ... ... ... бойы ... қалыптастырған мәдениеті мен
өнері сол елдің өзіндік паспорты (құжаты) сияқты. ... ... ... ... ... ... ел ... тарихын топшылап, көңіл
сарайында таразылап білуге болады.
Жалпы адамзат тарихына көз жіберсек, “көшпенділер” ... ... ... ... ... кіретін халықтар өмірі ... еске ... ... ... атап өткеніміздей, міне осы
көшпенді бабаларымыз кезінде бір шеті Қытай, екінші шеті ... ... бір жағы ... ... ... өтіп, Мысырға дейін көшіп-қонып, ... ... ... үстемдік еткен. Олардың сол кезеңдерде түрлі елдің
мәдениетіне, өнеріне ... ... ... ... әлем халықтарының
өнерінде, әсіресе сәулет саласында ... ... ... ... ... ... ... Көшпенділердің сол мәдени ықпалын қаншама
жылдар бойы ұлы державалық саясат жасырып-жауып айтпай келді, тек ... ғана сең ... ... ... шындықты қалай да бұрмалап,
бүркемеленгенмен, бәрібір түнекті жарып ... өз ... ... ... ... ... ... мәдениетінің орталығы
болған негізгі қалалар
Отырар – Қазақстанның орта ... ... ... ... ... Отырар төбе деген атпен белгілі, қазіргі Оңтүстік ... ... ... Шәуілдір елді мекенінің жанында орналасқан. Отырар
қаласы туралы көшпеген саяхатшылардың жазба деректерінде айтылады. ... ... ... ... ... Фараб деген атпен де белгілі
болғанға ұқсайды. Алғаш сол аймақтың аты ... ... ... ... ал ... қаланың өзі де Фараб атанған (ҮІІІ ғасырда). ... қала ІХ ... ... ... деп де ... Қаланың мұндай аты
Білге Қағанға арналған ежелгі түрік руникалық жазуында ... Ал ... өмір ... ... ... қала Отырар атанған.Отырар қаласының
атының дәуірлеп шыққан кезі Шыңғыс хан жаугершілігі тұсында 1218 ... хан ... ... ... ... 450 ... тұратын
саудагерлер елшілігін жіберді. Саудагерлер керуені Отырарға келген кезде
Қайырхан олардың арасында ... бар ... ... ... де, ... алып ... Осы уақиға монғолдардың қазақ
даласына жаугершілік жасауына ... ... 1219 жылы ... монғол қолы Отырарды қоршап алып, бес ай бойы жанкешті ... ... өз ... ... ... ... ... қала монғолдары ойранына ұшырап, қайсар да ержүрек басшы
Қайырхан қолға ... ... ... ... де ... қайтадан ес жиып,
бұрынғы қалпына келіп отырды. Бір ... ... ... ...... ... орналасқандықтан, қала экономикалық жағынан тез өркендеп
өсті. 1248 жылы ... ... рет ... ... ақша соғылды.
Ұлы ғұлама, данышпан бабамыз Әбу-Нәсір әл ... ... ... ... бойы ... пен ... байланыстырып тұрған күретамыр
орталығы болған. Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелері көрсеткендей,
бұл қала сол кездің өзінде–ақ озық ойлы ... ... ... бір елең ... ... ой ... жері - оның ... қазіргі қалалардағы жүйелерге тән ұқсастығы. Онда үйлердің әр
бөлмесіне су құбырлары жүргізілген. Құбырлардың жасалуы да әрі ... ... ... нақышты өрнектер салынған. Үй мен үйдің арасын жалғайтын
құбырлар бұлардан едәуір ... ... ... ... ... ... ... шайынатын бұрыштар, тіпті ванналар кездеседі – деді 1975
жылы археологиялық қазба жұмысына ... ... өнер ... ... ... қоса ғажайып үлкен қыш ыдыстар – ... ... ... ... үлкендігі адам бойындай зор болып келеді. Ол
ғажайып ыдыстарда, құмыраларды астық, жем сақталатын болған. Қазір ... аса бір ... ... ... – оның ... ... қола құмғандары және түрлі қыш қақпақ дастархандары. Әсіресе Отырар
керемикалары өзінің ... ... ... ... ... жағынан назар аударады. Қаншама ғасыр өтсе де
табақтардағы бояулар өз ... ... Бояу ... ... әдемі нақышты өрнегі, жасалу сапасы берік.
Кейінгі қазба жұмыстарының нәтижесінде Отырарда ... ... ... ... ... ... аршылып алынады. Бұл
жағынан Қазақстан Республикасы Ғылым ... ... ... ... және ... ... Оңтүстік Қазақстан кешенді
экспедициясының 1970 жылдан басқарып, жемісті еңбек істеп келе ... ... ... Кемел Ақышев пен Кирл Байпақовтың ашқан
жаңалықтарының ... ... ... жалпақ жұртқа әйгіленді.
Тараз. Қазақ халқының көне тарихының көзіндей өмір сүрген қаланың бірі-
ежелгі Тараз. Қала жазба ... ... Ү ... ... Көне
жылнамалар түрік 568 жылы Юстинианың (Юстиниан ... ... ... ... ... ... баяндайды. Елшілік сол
кезеңдегі ... ... ... ... көне ... бері қарай Тараз
қаласы Шығыстағы елге мәлім ірі қаланың бірі болған. Ірі керуен ... ... ... ... Алатауының қойнауынан күміс кенішінің жұмыс
істеуі қаланың тез өркендеуіне әсер етті. Х ... ... ... ... ... ... деп жазады. “Тараз – ірі қорғанды, көптеген ... бар, ... жиі ... ... Оның төрт ... бар, қала
ортасынан өтетін өзен оны екіге бөлген, оларды байланыстыратын көпір ... ... ... ... ... Қала ... ... өзінің
өркендеуін басынан өткерді. Ал монғол шапқыншылығы кезінде Хорезмшах
Мухаметтің бұйрығымен қала қиратқызылады. Көз ... ... әсем ... ... ... ... амалсыздан осылай істеген еді. ... қала ... өмір ... ... ... ... ... әсем сәулет сарайлары,
мешіттер сақталмаған. Бірақ ондағы аршылып ... ... ... табылған түрлі керамикалық ыдыстарының өзі және қала маңында
сол дәуірлерде тұрғызылған кесенелер оның ... ... ... ... орталығында аршылған монша құрылысы өзіндік ерекшелігімен көзге түсті.
Оның бөлмелерінің еденіне түрлі-түсті 50х50см шаршы плиткалар ... ... ... ... ... әр түсті глазурлы кірпіш-плиткалармен
көмкеріліп сегіз бұрышты өрнектермен айшықталған. Өрнектер қара сызықтармен
жиектелініп қызыл фонға салынған. Ал ... өзі су ... ... ... ... ... ... бу, су құбырлары еденнің
асты арқылы өтіп, жуынатын бөлмелердің еденін белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... осы тараз моншасының
жүйесіне сүйеніп салынған.
Тараздың керамикалық ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Мұндағы ыдыстарда символикалық белгі
- ... ... ... ... жиі кездеседі.
Х-ХІІ ғасырларда қала маңында салынған ескерткіштер ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Енді осы
сәулет ескерткіштеріне қысқаша шолу жасайық.
Айша-бибі кесенесі ХІІ ... ... ... сәулет маржаны,
қазақтың Тәж-Махалы. Өзінің ... ... ... керегелерінің
айшықтығымен бүкіл Орта Азия мен Қазақстанда теңдесі жоқ ... ... ... ... ... баға беруде. “Айша бибіні” тұрғызған
сәулетшінің аса кемеңгер шебер екеніне көз ... қиын ... Ол ... әр ... әр кірпішін аса кірпияз шеберлікпен ... ... ... ... Азия мен ... ... тамаша сәулет кешендері
баршылық. Олар ... ... Қожа ... ... ғимараты және тағы
басқалары. Бұлар да көрерменді ... ... ... суын ... ... ... та соған қарамай, білгір ғалымдар, сәулетшілер “Айша-
бибіні” солардан жоғары қояды, бірегей туынды ... ... ... ... өн бойы ... ... ойылып жасалған өрнекті текше
плиткалардан құралған. Әр кірпіштің өзі бір өнер ... ... ... іргесі қыздың кестесіндей құрылып, адамды табындырады, ... ... Орта Азия мен ... ... бар айшықтар және
қазақ нақышты ... ... ... ... ... ... символы болып, ғасырдан ғасырға жасай ... Бір ... ... ... ... ... айтуынша, кезінде төбесі
күмбезбен жабылғанға ұқсайды. Бірақта қазіргі жартылай құлаған ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі ел
аузындағы аңыз бойынша, құрылысты қараханиттер әулетінің билеушісі өзінің
сүйікті ... Айша ... ... ... Аңыз ... ... жасқа арналған той қамы дайын болады, ... ... ... жорықта жүріп, жас батыр жете алмайды. Бір жағынан сағыныштан,
екіншіден махаббаттың нәзік сезімі ... ... ... ... алу үшін ... өзі ... Тағдырдың жазғаны солай шығар, жолдың
ауыртпалығын көтере алмай ауырып, жас ару ... ... ... жарының
адал да кіршіксіз махаббатына тәнті болған батыр өз ... ... ... үшін оның ... осы ... ... әмір ... Ақылды
сәулетші мен шебер қолды құрылысшылар махабаттың символы болған ескерткішті
өзіндік шеберлікпен өре білген.
Тараз қаласы аймағында ... ... одан ... тағы бір ... ... ... бар. Ол – ... қатын
кесенесі (ХІғ). Ескерткіш құрылысы өте қарапайым, күйдірілген кірпіштен
қаланған. ... ... сан ... ... ... ... ... тек тұқылы ғана сақталған. Бұл ескерткіш – көшпенділердің бірегей
ескерткішінің бірі, кейінгі ғасырларда салынған ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштің кімнің басына
орнатылғаны ... ... ... те, аңыз да ... Орта ... ... ... бірі – Түркістан.
Оның бұрынғы ежелгі аты Шабғар. Шабғар кезінде мықты ... бар ... ... ... Тұрған жері қазіргі Түркістанның жанында
Сырдария ... ... ... ... қала ... ... атақ-даңқынан айырылып, ел кетіп, елеусіз ... ... ... ... ... ... кішігірім елді мекен өсе келе
ірі сауда-саттығы өркендеген ... ... ... осы ... ... ... ... қазақ хандарының ордасы – резинденциясы ролін
атқарады. Қазақ тарихының негізгі уақиғалары, игі жақсыларының ... ... ... байланыста болып келді. ХІІ ғасырда Түркістанда Орта Азия
мен Қазақстанда ... ... ... ... ... ... адам атанған Қожа Ахмет Иассауиге кесене ... ... ... ... ... тұсында бүлініп, кейіннен Ақсақ
Темір билік құрған дәуірде құрылыс қарқыны ... ... ... Қожа ... ... ... ... қарапайым халық
арасында үлкен беделге ие болған адам. ... оның ... ... ... арасында “Диуани хикмет” (Даналық кітабы) атты еңбегі арқылы
кеңінен тараған. Ахмет Иассауи ... ... ... ... сыйлап, құрметтеуге, пайдакүнемдік пен нысапсыздықтан жиіркенуге
уағыздайды. Мұсылман дінінің қағида, шарттарын ұстануға шақырады. ... ... ... ... ... ... ... көшпенді халықты
бір дінге, бір орталыққа ... үшін және де ... ... ... ... Ақсақ Темір оның басына зәулім де айбынды мемориалдық
кешен салдырады. Бұл құрылысты мемориалдық кешен ... ... ... ... ... ... бар. Онда ... қатар
медресе, кітапхана, хан сарайлары, тағы да басқа бөлмелер болған. ... ... бір ... ... ... сол ... үшін ... прогресс еді. Оған дейінгі тұрғызылған мұндай кешен Орта Азия мен
Қазақстан аясында жоқтың қасы, әдетте олар ... ... ... Иассауи сәулет ғимараты өзінің көлемділігімен, сәулетті айшықтарымен
де көзге түседі. Оның ұзындығы 65 метр де, ... ... ... ... ... ... күмбезінің үшар басына дейінгі ... –38 ... ... Орта ... ең ... оның ... 18,3 ... жетіп
жығылады. Сәулет ғимараттарын салу барысында сол кезеңдегі сәулеттік
тәжірбиенің ... озық ... бәрі ... Ғимараттың іші-
сырты керегінше беті жылтыр түрлі-түсті мадайкалы ... ... ... ... ... сәулет ғимараты – қазақ сәулетінің
классикалық көне ескерткіші. Қазіргі кезде әлемдік маңызы бар ... ... ... ... – бір ғимарат. Бұл туралы көптеген
еңбектер жазылған, әсіресе қазақтың белгілі суретшісі ... ... ... Ол ... ... ... адам Қожа ... Иассауи сәулет
ғимаратынан толық мәлімет алады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ертедегі мемлекеттер14 бет
Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті11 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақстан мен Германия6 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Көшпелілер мен батыс өркениеті11 бет
Көшпенділік қоғамның генезисі мен эвалюциясы22 бет
Көшпенділер институтының зерттеліну тарихы52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь