Әбу-Насыр-Әл-Фараби

Әбу Насыр Әл.Фараби

Дүниеге келгені: 870 жыл
Отырар қаласы
Қайтыс болғаны: 950 жылы, Сирия, Шам
Мансабы: түркітанушы, ойшыл философ, математик


Әбу Насыр Әл.Фараби (أبو نصر محمد الفارابي арабшасы)Әбу Насыр Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ әл.Фараби(870.950ж. ш.) . әлемге әйгілі ойшыл, философ, социолог, математик, физик, астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі. Абайдың Фараби еңбектерімен таныстығы жөнінде нақтылы мәліметтер жоқ. Дегенмен Сағдидық: «... философияға, даналыққа зор мән берген Абай әл.Фараби, ибн Синалармен таныс болуымен бірге осы ғақпиялар кітаптарынан да мағлұматы бар еді» (Абайдың республикалық әдеби.мемориалдық музейі. Инв. №172, 17.6.), . деп айтылған пікірі Абайдың Фараби еңбектерімен таныс болғандығын анықтай түседі. Абай өз шығармаларында нәр татқан рухани бұлақтар төркінін жасырмайды, ол қайта: «Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім..,» . деп ескертуінде мәні терең сыр жатыр. Фараби мен Абай шығармаларындағы пікір сабақтастығын, ақын шығармашылығы нәр алған рухани көздерінің түп.төркінін қарастырғанда, алдымен екі ұлы ойшылға ортақ «жан қуаты» немесе Абайдың өз сөзімен айтқанда «өзін танымақтық» жөніндегі көзқарасына айрықша назар аудару қажет.

Адамзат тарихында ғылыми ойдың үздіксіз даму барысында «өзін танымақтың» немесе «жан қуаты» туралы ойлардың қалыптасу жолдарын танып білу күрделі мәселеге айналып, бастан.аяқ қарама.қарсы көзқарастардың өріс алуына түрткі болды. Адамның өзін танымақтық жөніндегі ілімнің алғашқы қадамы көне дүние философтарынан басталса да, оны өз заманында ғылыми жүйеге түсіріп, қалыптастырған Фараби еңбегі ерекше көзге түседі. Жалпы «жан қуаты» немесе «өзін танымақтық» жайлы күрделі ой сарасына қазақ топырағында арғы заманда Фараби, соңғы дәуірде Абайға терең барлап барған. Абай өлеңдері мен қарасөздеріндегі жан қуаты жайлы ой толғануында «жан құмары», «жанның жибили қуаты», «жан қуаты», «жанның азығы» т. б. осы іспеттес филос. сарындағы ойларын таратқанда: «Жан қуаты деген қуат.бек көп нәрсе, бәрін мұнда жазарға уақыт сиғызбайды» . деп, айрықша ескертуінің өзіндік себептері бар. Бұл тұжырымынан ақынның «өзін танымақтығы» жөніндегі ілімнің тарихымен толық таныстығы анық байқалып, өз тарапынан ойларын кең түрде тыңдаушыларына молынан жеткізе алмаған өкініші де сезіледі. Жан қуаты жөнінде Фараби қолданған филос. терминдер Абайдың өлеңдері мен жетінші, Он жетінші, Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, Қырық үшінші қарасөздеріңде сол түпнұсқадағы қапыңа немесе қазақы ұғымға сай балама сөздермен беріледі. Ақынның Он төртінші, Он жетінші қарасөзі мен «Әуелде бір суық мұз ақыл зерек...», «Көзінен басқа ойы жоқ...», «Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...», «Алла деген сөз жеңіл...», «Жүрек . теңіз, қызықтың бәрі асыл тас... «өлеңдерінде арнайы сөз болып, талқыланатын ақыл, қайрат, жүрек жайлы филос. мағынадағы ойларының бастау алар көзі Фараби еңбектеріңде жатыр.

Фараби «Ізгі қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» атты еңбегінде адамның өзін танымақтығы жөнінде айтылатын ойларын«өсімдік жаны», «хайуан жаны», «адам жаны» деп жүйелейді. Адам жанына (интеллект), оның ішкі және сыртқы сезім мүшелеріне (хауас) талдау бергенде жүрекке үнемі шешуші мән беріп, ерекше даралай көрсетіп отырады. Жалпы жан қуаты жөніндегі танымға булай қарау мешаиын (перепатетиктер) мектебіндегілерге тән құбылыс. Бұл жөнінде Фараби мен Абайдың ой қорытулары сабақтас, өзара іліктес келеді. Фараби «Жүрек . басты мүше, мұны тәннің ешқандай басқа мүшесі билемейді. Бұдан кейін ми келеді. Бұл да басты мүше, бірақ, мұның үстемдігі бірінші емес» (әл . Фараби. Философиялық трактаттар. .А. , 1973, 289.6.), . деп, жүрекке шешуші мән бере қараса, Абай да: «Сен үшеуіңнің басыңды қоспақ менің ісім депті. Бірақ, сонда билеуші жүрек болса жарайды» деген тұжырымға келеді. Бұдан екі улы ойшылдың да жүрек жөніндегі танымдарының негізі бір екені, тек баяндау түрі басқаша берілгені көрінеді. Ақын Фараби ұйғарысындай жүрекке шешуші мән.мағына берумен қатар, оны ізгілік, рақым, шапағат атаулының шығар көзі, тұрар мекені деп біледі. Ойшыл.ақын көп көңіл бөлген мораль философиясы да осы танымға негізделген. Абай туындыларының өн бойына таралып отыратын адамгершілік, имандылық ойларының бәрі де осы көзқараспен ұштасады. Ақынның «хауас», «үш құю» (имани гүл), «жә уан мәрелік», «әділет», «шапағат» жайлы ой толғаныстарының желісі де осы таным шеңберіндегі ұғымдар. Бұлар Ф.дің жоғарыда аталған еңбегіндегі адамның жеке басының ең кемелденген (камили инсани) үлгі.өнегесі жайлы арналы танымының негізіне саяды. Осы Фараби дәстүрінің жалғасы Абайдың«толық адам»жөніндегі ой.пікірінен айқын сезіледі. Абайда жиі сөз болатын «толық адам», «жарым адам», «адам болу», «инсаниаттың кәмаләттығы», «бенделіктің кәмаләттығы», «толық инсаниат», «адамшылық», «адамның адамдығы», «адам болу» т. б. атаулық мәні бар ұғымдар, сөздер тобы, ол жайлы пікірлердің шығар көзі Фараби еңбектеріндегі ой желісінен туындайды. Фараби «Табиғат ғылымдарының негіздері» (космогония) жайлы еңбегінде жалпы хакасқа, әсіресе, оның хауаси хамса заһири деп аталатын сыртқы сезім мүшелеріне ерекше назар аударған. Фарабидің қоршаған орта болмысының сырын тануда басты орын алатын сезім мүшелері . хауаси хамса жайлы филос. ұғымдары Абайдың Жиырма жетінші, Отыз сегізінші қарасөзі мен «Алла деген сез жеңіл» өлеңінде сол түпнұсқадағы қалпында берілген. Ақынның «Жансыз жаратқандарынан пайда алатын жан иесі хайуандарды жаратып, жанды хайуандардан пайдаланатын ақылды инсанды (адамды) жаратыпты» деген тұжырымы дүниенің жаралуы жайлы Фарабидің тәңірі әуелі жансыз дүниені, есімдіктерді, жан.жануарларды, содан соң ақыл иесі адамдарды жаратқан дейтін сатылы танымынан туындайды. Бұл таным Фараби көзқарасының әлсіз жері болса, Абай танымының да осал жағы болып табылады. Ойшыл ақын өз шығармаларында Фараби дәстүрімен хауаси хамса заһириге ерекше мән береді. Ақыл, сана дегеніміз бізді қоршаған өмір шындығының сыртқы бес сезім арқылы, яғни, танымның жибили қуаты мен адамның санасында сәулеленуінен пайда болатын рухани құбылыс деп таниды. Абайдың ақыл мен сананың пайда болуы туралы дүниетанымының негізі Фарабидің «Ақыл дегеніміз тәжірибеден басқа ешнәрсе де емес» (әл.Фараби. Философиялық трактаттар, 295.6.) деген ой желісімен өзектес келеді. Фараби жан қуатын қозғалт тыратын қуат және танып білетін қуат деп екіге бөліп, адам бойындағы танып білетін қуатты ішкі және сыртқы жан қуаты ретінде қарастырады. Фарабидің бұл танымы Абайдың шығармашылығында сол тұрғыдан психол. ұғымдардың баламасы ретінде сөз етіледі. Ақынның қарасөздерінде адамның сыртқы бес мүшесі мен ішкі сезім мүшелері бірлікте алынып, хауас ретінде түсіндіріледі. Абайдың хауас үғымы.көбінесе, бейнелеу қағидасымен (ахси жиһан) ұштасатындықтан, Қырық үшінші сөзінде адам бойындағы жан қуаты жөніндегі Фараби танымдарымен іштей сабақтасып жатады. Ақынның «адамды танымақтық» деп өз алдына сараланатын ұғымдары Фарабидің жан туралы ойларымен өзектес келеді. Фарабидің адамның дүниені танып білу қуатына (әл.қуат алмутехаййла) ерекше мән бере қараған, негізгі ой желілері Абайда арнайы сөз болатын хауас, хауаси хамса заһири, хауас сәлем ұғымдарынан көрініс тапқан. Фараби жан қуаты жөнінде өзіндік соны ойлар желісін таратқанда, оларды өсімдік жаны, хайуан жаны, адам жаны деп үшке жіктеп, таным процесін адам жанына тән тума қасиет ретінде қарастырады. Осындай тұжырымдар Абайдың Жетінші, Он тоғызыншы, Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, Қырық үшінші сөздерінде ұшырасады. Жетінші сөзінде «жанның тамағы» жайында тоқтала келіп, Абай: «... өрістетіп, өрісімізді ұзартып құмарланып жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді», . деп, оны жан құмары арқылы дамитын сезім тұрғысында түсіндіреді. Жиырма жетінші сөзінде хайуан мен адам арасындағы ерекшелікті олардың дүние тану үрдісіне қарай жіктеп, «... Һәмма мақлұққа да қара, өзіңе де қара, жаңды бәрімізде де беріпті. Жанның жарығын бәрімізге де бірдей ұғарлық қылып беріп пе? Адам алдын, артын, Һәм осы күнін . үшеуін де тегіс ойлап тексереді. Хайуан артын, осы күнін де бұлдыр біледі, алдыңғы жағын тексермекке тіпті жоқ» деп тану қабілетінің адамда зор сапалық ерекшелікте болатынын атап өтеді. Ақын Фарабидің түсіндіргеніңдей жан құмары, жан қуаты деген қасиеттер тек адамға ғана тән нәрселер деп таныған.

Фараби заманында мұсылман қауымының ой санасында бүкіл болмысты, ондағы сан түрлі құбылыстың бәрін мүтекәллимиңдік негізде түсіндіретін жаңа бағыт қалыптасты. Мүтәкәллиминдердің танымындағы түбірлі қателігін аяусыз сынаған Фарабидің сыншыл ойын Абай панисламизм идеясы қанат жайған тұста одан әрі дамыта түсті. Ақынның Фараби сынаған мүтәкәллиминді: «Ақыл мен хауас барлығын, Білмей дүр жүрек, сезе дүр, Мүтәкәллимин, мантикин, Бекер босқа езе дүр..,» . деп, түбегейлі әшкерелеп терістеуінде терең таным сыры жатыр. Абай арнайы көтеріп отырған хауас жайындағы ұғымы ақын шығармаларында «хауаси хамса заһири», «хауас сәлем», «хауас»деген үш түрлі мағына даушы растады. «Алла деген сөз жеңіл» өлеңіңде мүтәкәллиминдер мен логиктердің хауасты түсіндірудегі пайымдауларын әшкерелей терістеуі ақынның әлеум. ортасындағы батып сыншылдық бағьггты танытты. Абайдың дүниетанымындағы ерекше назар аударар нәрсе ақынның Фараби түзген ғылымды классификациялау принципі мен таныс болуы. Ақынның Фараби жасаған ғылымды жүйелеудегі принципімен таныстығы жеңілде нақтылы дерек жоқ. Дегенмен де, Абай шығармаларында ғылымды жүйелеу жөніндегі пікірін белгілі бір дәрежеде нақтылы деректермен білдіреді. Мәселен, Қырық бірінші сөзінде. «... дүниеде есепсіз ғылымның жолдары, бар, сол әрбір жолда бір медресе бар...», . деп, ғылым салаларының молдығын, нақтылы атауларын жеке.жеке атап өтеді. Ақынның Отыз сегізінші сөзінде ғылым салаларын біршама жүйелеу принципі ұшырасады. Ғалым, хакімдер туралы пікір қозғағанда:«... адам баласының ақыл.пікірін ұстартып, хақ бірлән батылдықты айырмақты үйреткендігі...» . деп, қоғамдық ғылымдарды өз алдына дербес топтастырады. Абай Отыз сегізінші сөзіндегі «адамның білімі», «алланың ғылымы», «өзіндік ғылым», «дүниенің ғылымы», «заһири ғылым», «дүниені танымақтық» тәрізді ғылым салаларын Фарабидің филос. тұжырымдарында қолданылатын атау сөздермен не қазақы ұғымға сай балама түрдегі атаумен қарастырады.

Медицинаға қосқан үлесі

Орта ғасырдағы медицина мен философияның дамуына "Медицина каноны" атгы және басқа да еңбектерімен сүбелі үлес қосты. Ғылыми бағыттардың жіктелуіне арналған "Бесінші трактатында" адам тіршілігіндегі мидың маңызы туралы баяндай келіп, мида жүйке орталықтары мен сезімтал және козғалтқыш жүйкелер болатындығы туралы пиар айтады.

Әбу Насыр әл.Фараби . Аристотельден кейінгі ойшыл, кемеңгер философ. Ертеде және орта ғасыр да философиялық және медициналық білім бірімен.бірі тығыз байланысты болған. Әл.Фарабидің медицина ғылымдарының теориялық мәселелерін терең білгендігі оның еңбектерінен белгілі. Әл.Фараби өмір сүрген заманда жаратылыстану ғылымының дамыған саласының бірі медицина болды. Оны сол кезде «емдеу шеберлігі ғылымы» деп атады. Ол «Медицинаның міндеті . тек адам ауруларының себептерін анықтап қоймай, адамның денсаулығын сақтау жолдарын, ауруды жою жағын да зерттейді» . деп көрсеткен. Әл.Фарабидін медицинаға ерекше көңіл бөліп адам ағзасының (организмінің) кейбір тұстарын зерттегенінен мысал келтірейік: «Қайырымды кала» еңбегінде жүрек туралы өте құнды пікірлер айтқан, мысалы, «жүрек . табиғи жылылыктың көзі». Басқа мүшелерге жылылық нақ осыдан тарайды, олар жүректен нәр алады; «жүрек . басты мүше, мұны тәннің ешкандай мүшесі билемейді» және т. б. Шынында да, жүрек жұмысы өздігінен жүзеге асады. Жүректің соғуын ешкім токтата алмайды. Әл.Фараби тек өз пікірлерін айтып қана қоймай, ұлылардың ұлысы Аристотель, К. Галеннің зерттеулеріне өз көзкарасын білдірген. Әл.Фараби . артына ірілі.ұсақты 150. ге жуық ғылыми еңбек қалдырған данышпан. Жаратылыстануға катысты «Адам ағзасындағы мүшелер», «Жануарлар ағзасындағы мүшелердің күрылысы мен қызметі» және т. б. еңбектер жазған.
Ғалым мұраларының бізге жетуін төрт кезеңге бөлуге болады: 1. Орта ғасырдағы араб, парсы және басқа тілдерде жазған ғұламалар арқылы (Ән.Надим, әл.Баиһақи, Ибн Саид әл.Кифти, Хаджи Халифа, Венике, Камерариус т.б.); 2. Жаңа дәуір кезеңдеріндегі Батыс Еуропа мен Америка ғалымдары арқылы (Леонардо да Винчи, Спиноза, И.Г.Л. Козегартен, Г. Зутер, Ф. Диетереци, К. Брокель, Дж. Сартон, М. Штейншнейдер, Д. С. Марголиус, т.б.); 3. 20 ғасыр, әсіресе Кеңес Одағы шығыстанушы ғалымдары арқылы (В. В. Бартольд, Е. Э. Бертельс, Б. Ғафуров, С. Н. Григорьян, В. П. Зубов, А. Сагадеев, Ю. Завадовский, түріктер А. Сайылы, Х. Үлкен т.б.); 4. Қазақстан мен Орта Азия оқымыстылары арқылы (Ә. Марғұлан, А. әл.Машани, О. Жәутіков, А. Қасымжанов, А. Көбесов, М. Бурабаев, Ә. Дербісәлиев, І. Жарықбаев, Ш. Хайруллаев т.б.).

Әбу Насыр әл.Фараби мұраларының Қазақстанда түбегейлі зерттелуі 20 ғасырлардың 60.жылдарында ғана қолға алынды. Оған алғаш бастамашы болған қазақ ғалымдары Ақжан әл.Машани (Машанов) мен Қаныш Сәтбаев еді. Әбу Наср Әл.Фарабидің 1100 жылдығына орай шығарылған ЮНЕСКО шешімі бойынша 1975 жылы Алматыда халықаралық конференция өткізілді.

Бұл күндері ҚР ҒМ Ғылым Академиясының философия институтында шығыс философиясы және фарабитану бөлімі жұмыс істейді. Мұнда ғұламаның қазірге дейін қазақ және орыс тілдеріне аударылып, ғылыми түсініктемелері мен алғысөздері жазылып, 20.дан астам трактаттары жарық көрді. Бұл бөлім Әбу Наср Әл.Фарабидің диалектикасы, гносеологиясы мен әлеуметтік философиясы мәселелері бойынша зерттеулер циклін жүргізіп келеді. ҚазМУ.де Фарабитану орталығы құрылған. Мұнда да Әбу Наср Әл.Фараби мұраларын аудару, зерттеу, насихаттау жұмыстары маркстік көзқарастардан арылған жаңа, тың бағыттар бойынша жүргізілуде.
        
        Әбу Насыр Әл-Фараби
Дүниеге келгені: 870
Отырар қаласы
Қайтыс болғаны: ... ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби (أبو نصر محمد الفارابي арабшасы)Әбу Насыр Мұхаммад ибн
Тархан ибн Узлағ әл-Фараби(870-950ж. ш.) - әлемге ... ... ... ... ... астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка
зерттеушісі. Абайдың Фараби еңбектерімен таныстығы жөнінде нақтылы
мәліметтер жоқ. Дегенмен Сағдидық: «... философияға, даналыққа зор ... Абай ... ибн ... ... ... бірге осы ғақпиялар
кітаптарынан да мағлұматы бар еді» (Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық
музейі. Инв. №172, 17-6.), - деп ... ... ... Фараби
еңбектерімен таныс болғандығын анықтай түседі. Абай өз шығармаларында ... ... ... ... ... ол қайта: «Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім..,» - деп ескертуінде мәні терең сыр
жатыр. Фараби мен Абай ... ... ... ... нәр алған рухани көздерінің түп-төркінін қарастырғанда,
алдымен екі ұлы ойшылға ортақ «жан қуаты» немесе Абайдың өз сөзімен
айтқанда «өзін ... ... ... ... назар аудару
қажет.
Адамзат тарихында ғылыми ойдың үздіксіз даму барысында «өзін танымақтың»
немесе «жан қуаты» туралы ойлардың қалыптасу ... ... білу ... ... ... ... ... өріс алуына түрткі
болды. Адамның өзін танымақтық жөніндегі ілімнің алғашқы қадамы көне ... ... да, оны өз ... ... ... ... ... еңбегі ерекше көзге түседі. Жалпы «жан қуаты» немесе
«өзін танымақтық» жайлы күрделі ой сарасына қазақ топырағында арғы ... ... ... ... ... ... ... Абай өлеңдері мен
қарасөздеріндегі жан қуаты жайлы ой толғануында «жан құмары», «жанның
жибили қуаты», «жан қуаты», «жанның азығы» т. б. осы ... ... ... ... «Жан ... ... қуат-бек көп нәрсе, бәрін
мұнда жазарға уақыт сиғызбайды» - деп, айрықша ескертуінің өзіндік
себептері бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... таныстығы анық байқалып, өз тарапынан ойларын кең түрде
тыңдаушыларына молынан жеткізе алмаған өкініші де сезіледі. Жан қуаты
жөнінде Фараби ... ... ... ... ... мен ... ... Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, Қырық үшінші қарасөздеріңде сол
түпнұсқадағы қапыңа немесе ... ... сай ... ... ... Он ... Он жетінші қарасөзі мен «Әуелде бір суық мұз ақыл
зерек...», «Көзінен басқа ойы ... ... ... мұңы жоқ ... ... ... сөз жеңіл...», «Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі асыл
тас... «өлеңдерінде арнайы сөз болып, талқыланатын ақыл, ... ... ... ... ... ... алар көзі ... еңбектеріңде
жатыр.
Фараби «Ізгі қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» атты ... өзін ... ... ... ойларын«өсімдік жаны», «хайуан
жаны», «адам жаны» деп жүйелейді. Адам жанына (интеллект), оның ішкі және
сыртқы сезім мүшелеріне (хауас) талдау бергенде жүрекке ... ... ... ... ... ... отырады. Жалпы жан қуаты жөніндегі танымға
булай қарау мешаиын (перепатетиктер) мектебіндегілерге тән құбылыс. Бұл
жөнінде Фараби мен Абайдың ой ... ... ... іліктес келеді.
Фараби «Жүрек - басты мүше, мұны тәннің ешқандай басқа мүшесі билемейді.
Бұдан кейін ми келеді. Бұл да ... ... ... ... үстемдігі бірінші
емес» (әл - Фараби. Философиялық трактаттар. -А. , 1973, 289-6.), - деп,
жүрекке шешуші мән бере қараса, Абай да: «Сен ... ... ... ісім ... Бірақ, сонда билеуші жүрек болса жарайды» деген тұжырымға
келеді. Бұдан екі улы ойшылдың да жүрек жөніндегі танымдарының негізі ... тек ... түрі ... ... ... Ақын Фараби
ұйғарысындай жүрекке шешуші мән-мағына берумен қатар, оны ізгілік, рақым,
шапағат атаулының шығар көзі, тұрар мекені деп біледі. Ойшыл-ақын көп көңіл
бөлген ... ... да осы ... негізделген. Абай туындыларының өн
бойына таралып отыратын адамгершілік, имандылық ойларының бәрі де осы
көзқараспен ... ... ... «үш құю» ... гүл), «жә ... «әділет», «шапағат» жайлы ой толғаныстарының желісі де осы таным
шеңберіндегі ұғымдар. Бұлар Ф-дің жоғарыда аталған еңбегіндегі адамның жеке
басының ең кемелденген (камили ... ... ... арналы танымының
негізіне саяды. Осы Фараби дәстүрінің жалғасы Абайдың«толық адам»жөніндегі
ой-пікірінен айқын ... ... жиі сөз ... ... ... «жарым
адам», «адам болу», «инсаниаттың кәмаләттығы», «бенделіктің кәмаләттығы»,
«толық инсаниат», «адамшылық», «адамның адамдығы», «адам ... т. ... мәні бар ... ... ... ол жайлы пікірлердің шығар көзі
Фараби еңбектеріндегі ой желісінен туындайды. Фараби ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, оның хауаси
хамса заһири деп аталатын сыртқы сезім мүшелеріне ерекше назар аударған.
Фарабидің ... орта ... ... ... ... орын алатын сезім
мүшелері - хауаси хамса жайлы филос. ұғымдары ... ... ... ... ... мен ... ... сез жеңіл» өлеңінде сол түпнұсқадағы
қалпында берілген. Ақынның «Жансыз жаратқандарынан ... ... жан ... ... ... хайуандардан пайдаланатын ақылды инсанды
(адамды) жаратыпты» деген тұжырымы дүниенің жаралуы жайлы Фарабидің тәңірі
әуелі жансыз дүниені, есімдіктерді, жан-жануарларды, содан соң ақыл ... ... ... сатылы танымынан туындайды. Бұл таным Фараби
көзқарасының әлсіз жері болса, Абай танымының да осал жағы болып табылады.
Ойшыл ақын өз ... ... ... ... ... ... ерекше
мән береді. Ақыл, сана дегеніміз бізді қоршаған өмір шындығының сыртқы бес
сезім арқылы, ... ... ... ... мен адамның санасында
сәулеленуінен пайда болатын рухани құбылыс деп таниды. Абайдың ақыл мен
сананың пайда болуы туралы дүниетанымының негізі ... ... ... ... ... де емес» (әл-Фараби. Философиялық трактаттар, 295-
6.) деген ой желісімен өзектес келеді. Фараби жан қуатын ... ... және ... ... қуат деп ... ... адам ... танып білетін
қуатты ішкі және сыртқы жан қуаты ретінде қарастырады. Фарабидің бұл танымы
Абайдың шығармашылығында сол ... ... ... ... ... ... Ақынның қарасөздерінде адамның сыртқы бес мүшесі мен ішкі
сезім мүшелері бірлікте алынып, хауас ретінде түсіндіріледі. Абайдың ... ... ... ... жиһан) ұштасатындықтан, Қырық
үшінші сөзінде адам бойындағы жан қуаты жөніндегі Фараби танымдарымен іштей
сабақтасып жатады. Ақынның «адамды танымақтық» деп өз алдына сараланатын
ұғымдары ... жан ... ... ... келеді. Фарабидің адамның
дүниені танып білу қуатына (әл-қуат алмутехаййла) ерекше мән бере қараған,
негізгі ой желілері ... ... сөз ... ... ... ... заһири,
хауас сәлем ұғымдарынан көрініс тапқан. Фараби жан қуаты жөнінде өзіндік
соны ойлар желісін таратқанда, оларды өсімдік жаны, хайуан жаны, адам ... үшке ... ... ... адам ... тән тума қасиет ретінде
қарастырады. Осындай тұжырымдар Абайдың Жетінші, Он тоғызыншы, Жиырма
жетінші, Отыз ... ... ... ... ... ... сөзінде
«жанның тамағы» жайында тоқтала келіп, Абай: «... өрістетіп, ... ... ... ... ... ... бұл ... тамағы
еді», - деп, оны жан құмары арқылы дамитын сезім тұрғысында түсіндіреді.
Жиырма жетінші сөзінде хайуан мен адам арасындағы ерекшелікті ... ... ... ... жіктеп, «... Һәмма мақлұққа да қара, өзіңе де қара,
жаңды бәрімізде де ... ... ... бәрімізге де бірдей ұғарлық
қылып беріп пе? Адам алдын, артын, Һәм осы ... - ... де ... ... Хайуан артын, осы күнін де бұлдыр біледі, алдыңғы жағын
тексермекке тіпті жоқ» деп тану ... ... зор ... ерекшелікте
болатынын атап өтеді. Ақын Фарабидің түсіндіргеніңдей жан құмары, жан қуаты
деген қасиеттер тек адамға ғана тән нәрселер деп ... ... ... қауымының ой санасында бүкіл болмысты, ондағы сан
түрлі құбылыстың бәрін мүтекәллимиңдік негізде түсіндіретін жаңа бағыт
қалыптасты. Мүтәкәллиминдердің танымындағы түбірлі қателігін аяусыз сынаған
Фарабидің ... ойын Абай ... ... ... жайған тұста одан әрі
дамыта түсті. Ақынның Фараби сынаған мүтәкәллиминді: «Ақыл мен хауас
барлығын, Білмей дүр жүрек, сезе дүр, ... ... ... босқа
езе дүр..,» - деп, түбегейлі әшкерелеп терістеуінде терең таным сыры жатыр.
Абай арнайы көтеріп отырған хауас жайындағы ұғымы ақын ... ... ... «хауас сәлем», «хауас»деген үш түрлі мағына даушы
растады. «Алла деген сөз жеңіл» ... ... мен ... ... ... ... терістеуі ақынның әлеум.
ортасындағы батып сыншылдық бағьггты танытты. Абайдың дүниетанымындағы
ерекше назар аударар нәрсе ақынның Фараби түзген ғылымды классификациялау
принципі мен таныс ... ... ... ... ғылымды жүйелеудегі
принципімен таныстығы жеңілде нақтылы дерек жоқ. Дегенмен де, Абай
шығармаларында ғылымды жүйелеу жөніндегі пікірін ... бір ... ... ... ... ... ... сөзінде. «... дүниеде
есепсіз ғылымның жолдары, бар, сол әрбір жолда бір медресе бар...», - деп,
ғылым салаларының молдығын, нақтылы ... ... атап ... ... ... ... ... салаларын біршама жүйелеу принципі ұшырасады.
Ғалым, хакімдер туралы пікір қозғағанда:«... адам баласының ... хақ ... ... ... үйреткендігі...» - деп, қоғамдық
ғылымдарды өз алдына дербес топтастырады. Абай Отыз сегізінші сөзіндегі
«адамның білімі», ... ... ... ... ... ғылымы»,
«заһири ғылым», «дүниені танымақтық» тәрізді ғылым салаларын Фарабидің
филос. тұжырымдарында ... атау ... не ... ... ... түрдегі атаумен қарастырады.
Медицинаға қосқан үлесі
Орта ғасырдағы медицина мен ... ... ... ... ... ... да еңбектерімен сүбелі үлес қосты. Ғылыми бағыттардың жіктелуіне
арналған ... ... адам ... ... ... ... келіп, мида жүйке орталықтары мен сезімтал және козғалтқыш жүйкелер
болатындығы туралы пиар айтады.
Әбу Насыр әл-Фараби - Аристотельден ... ... ... ... ... орта ... да философиялық және медициналық білім бірімен-бірі тығыз
байланысты болған. Әл-Фарабидің медицина ... ... ... ... оның ... белгілі. Әл-Фараби өмір сүрген заманда
жаратылыстану ғылымының дамыған саласының бірі медицина болды. Оны сол
кезде «емдеу шеберлігі ғылымы» деп атады. Ол «Медицинаның ... - ... ... ... ... ... адамның денсаулығын сақтау
жолдарын, ауруды жою жағын да зерттейді» - деп көрсеткен. ... ... ... ... адам ... ... ... тұстарын
зерттегенінен мысал келтірейік: «Қайырымды кала» еңбегінде жүрек туралы өте
құнды пікірлер айтқан, мысалы, «жүрек - ... ... ... Басқа
мүшелерге жылылық нақ осыдан тарайды, олар жүректен нәр алады; «жүрек -
басты мүше, мұны тәннің ешкандай мүшесі билемейді» және т. б. ... ... ... ... ... ... ... соғуын ешкім токтата алмайды.
Әл-Фараби тек өз пікірлерін ... қана ... ... ұлысы Аристотель,
К. Галеннің зерттеулеріне өз көзкарасын білдірген. Әл-Фараби - артына ірілі-
ұсақты 150- ге жуық ... ... ... ... ... ... ... мүшелер», «Жануарлар ағзасындағы мүшелердің
күрылысы мен қызметі» және т. б. еңбектер жазған.
Ғалым мұраларының бізге жетуін төрт кезеңге бөлуге болады: 1. Орта
ғасырдағы ... ... және ... ... жазған ғұламалар арқылы (Ән-
Надим, әл-Баиһақи, Ибн Саид әл-Кифти, Хаджи Халифа, Венике, Камерариус
т.б.); 2. Жаңа дәуір кезеңдеріндегі Батыс Еуропа мен Америка ... ... да ... ... ... ... Г. ... Ф.
Диетереци, К. Брокель, Дж. Сартон, М. Штейншнейдер, Д. С. Марголиус, т.б.);
3. 20 ғасыр, әсіресе Кеңес Одағы шығыстанушы ғалымдары ... (В. ... Е. Э. ... Б. ... С. Н. ... В. П. Зубов, А.
Сагадеев, Ю. Завадовский, түріктер А. ... Х. ... т.б.); 4. ... Орта Азия оқымыстылары арқылы (Ә. Марғұлан, А. әл-Машани, О. Жәутіков,
А. Қасымжанов, А. Көбесов, М. Бурабаев, Ә. Дербісәлиев, І. ... ... ... ... ... мұраларының Қазақстанда түбегейлі зерттелуі 20
ғасырлардың 60-жылдарында ғана қолға алынды. Оған ... ... ... ... ... әл-Машани (Машанов) мен Қаныш Сәтбаев еді. Әбу Наср
Әл-Фарабидің 1100 жылдығына орай шығарылған ЮНЕСКО шешімі ... 1975 ... ... конференция өткізілді.
Бұл күндері ҚР ҒМ Ғылым Академиясының философия институтында шығыс
философиясы және фарабитану бөлімі жұмыс ... ... ... ... ... және орыс ... ... ғылыми түсініктемелері мен
алғысөздері жазылып, 20-дан астам трактаттары жарық көрді. Бұл бөлім Әбу
Наср ... ... ... мен ... ... ... зерттеулер циклін жүргізіп келеді. ҚазМУ-де Фарабитану
орталығы құрылған. Мұнда да Әбу Наср Әл-Фараби мұраларын ... ... ... ... ... ... жаңа, тың бағыттар
бойынша жүргізілуде.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Махмұд Қашқари,Қожа Ахмет Ясауи, Әбу Насыр Әл-Фараби7 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»12 бет
Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фараби17 бет
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби5 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби10 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері18 бет
Әбу Насыр Әл-фараби туралы2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь