ҚР мемлекеті мен кұкық негіздері

15. 1 Мемлекеттік қаржылар және қаржылық құқық
Қаржылық құқық егемен мемлекеттің өз мұқтаждықтары мен мүдделеріне қажетті қаржыларын қалыптастыруға, яғни қаржылық қызметін ойдағыдай жүзеге асыруға көмегін әрі ұйымдастырушы . реттеуші ықпалын тигізетін әлеуетті құрал болып табылады. Мемлекет пен мемлекеттік қаржы.лар және қаржылық құқық әрдайым өзара тығыз байланыста болады, сондай.ақ олар бір.бірінсіз көрініс таба алмайды. Мемлекеттік қаржылар нарықтық қатынастарға шешуші қадам жасаған егемен еліміздің болмысының және өркениетгі мемлекеттер қатарлы дамуының материалдық негізі болып сана.лады.
Сонымен қатар, қазіргі кезде мемлекеттік қаржылардың қоғам мұқтаждықтарын және мемлекеттің өзіне тән әралуан қызметтерін қаржыландыру, экономикалық қатынастарды түрлеңдіру, қаржы жүйесін рыноктық жағдайларға сай келтіру және инвестициялық белсенділікті ынталандыру, сондай.ақ әлеуметтік мәселелерді шешу және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету барысында атқаратын рөлі мен маңызы күн санап күшейе түсуде.
Бүгінде, мемлекеттік қаржылар нарықтық экономика саясатын айтарлықтай жүргізуге себін тигізетін, ал қаржылық құқық әлеуметтік.экономикалық даму аясына күшті ықпал ететін негізгі қуатты құрал ретінде баршаға мәлім болып отыр. Негізінде, мемлекеттік қаржылар бөлу және қайта бөлу процестері шегінде туыңдайтын, сондай.ақ тұрақты субъектісі мемлекет болып табылатын экономикалық (ақшалай) қатынастардың жиынтығынан тұрады.
Мемлекеттік қаржылардьң материалдық негізін ақша нысанындағы құнның біржақты қозғалысын білдіретін және ақшалай төлемдер мен есеп айырысуға байланысты айналысты көрсететін экономикалық процестер құрайды.
        
        ҚАРЖЫЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
15. 1 Мемлекеттік қаржылар және қаржылық құқық
Қаржылық құқық егемен мемлекеттің өз мұқтаждықтары мен ... ... ... яғни ... ... ойдағыдай жүзеге
асыруға көмегін әрі ұйымдастырушы - реттеуші ықпалын ... ... ... табылады. Мемлекет пен мемлекеттік қаржы-лар және ... ... ... ... ... ... ... олар бір-бірінсіз
көрініс таба алмайды. Мемлекеттік қаржылар ... ... ... ... ... ... ... және өркениетгі мемлекеттер
қатарлы дамуының материалдық негізі болып сана-лады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... және ... өзіне тән әралуан қызметтерін қаржыландыру,
экономикалық қатынастарды түрлеңдіру, қаржы жүйесін рыноктық жағдайларға
сай келтіру және ... ... ... ... ... шешу және ... тұрақтылықты қамтамасыз ету
барысында атқаратын рөлі мен маңызы күн санап күшейе ... ... ... ... экономика саясатын айтарлықтай
жүргізуге себін тигізетін, ал қаржылық құқық ... ... ... ықпал ететін негізгі қуатты құрал ретінде баршаға мәлім болып
отыр. Негізінде, мемлекеттік қаржылар бөлу және ... бөлу ... ... ... тұрақты субъектісі мемлекет болып табылатын
экономикалық (ақшалай) қатынастардың жиынтығынан тұрады.
Мемлекеттік қаржылардьң ... ... ақша ... ... ... ... және ... төлемдер мен есеп айырысуға
байланысты айналысты көрсететін экономикалық процестер құрайды.
Мемлекеттік қаржылар ... жөне ... ... ... ретінде мемлекеттік қаржылар деп мемлекеттің
және жергілікті мемлекеттік басқару органдарының өз функцияларын атқаруға
қажетті ақша ... ... ... бөлу жөне ... ... ... қатынастардың жиынтығын айтамыз.
Ал материалдық мағынасында, мемлекеттік қаржылар ... ... ... мүдделерін қамтамасыз етуге қажетті, әрдайым мемлекет
меншігінде ... ... және ... ... ... ... ... қаржыларға тән функциялар қаржыларға тән қызмет ... ... ... ... тәсілдері арқылы көрініс табады.
Қаржылардың функцияларына: ақшалай ... ... ... бөлу және ... бөлу, бақылау - есептеу функциялары жатады.
Мемлекеттегі қаржылық ... ... бөлу және ... тек ... ... жүйесінің ауқымында ғана ... ... ... ... негізін мемлекеттік қаржылық
қатынастар, ал нормативтік-құкықтық базасын қаржылық заңдар құрайды.
Мемлекеттің қаржы ... ... ... ... маңызына және
басқа да мән-жайларына байланысты ... ... ... ... қарастырылады.
Материалдық мағынасында, қаржы жүйесі құқықтық негіздері мен
экономикалық мәні ... ... ... ... ретінде көрініс
табады.
Экономикалық мағынасында, қаржы жүйесі әрқайсысы өзіне тән белгілі бір
ақшалай қорды білдіретін ... ... ... ... ... ... ... органдары мен
қаржылық мекемелерінің жиынтығын көрсетеді.
Мемлекеттің қаржы жүйесінің қазіргі ... ... ... және ... ... аясындағы мүдделердің біршама болса
да теңдестірілуін қамтамасыз етуге бағытталған. ... ... әр ... ... ... тек мемлекеттің қаржылық
қызметінің басымды бағыттарында жүзеге асырылады.
Мемлекеттің қаржылық қызметі деп, ... ... ... ... ... органдарының қоғам мүдделері мен мұқтаждықтарын қамтамасыз
етуге және өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылуын ұйым-дастыру жөніндегі ... мен ... ... ... ... ... мақсатына қоғамның әлеуметтік-
экономикальгқ инфрақұрылымдарының ойдағыдай қызмет атқарулары үшін қолайлы
жағдай жасау жатады.
Ал мемлекеттің қаржылық қызметінің негізгі ... ... ... құру және оның тиісінше қызмет атқаруын ... ... ... ... ... және ... тән қызметтері мен
міндеттерін жүзеге асырудың қаражат көзі қаржыларды қалыптастыру; қоғамның
әлеуметтік-экономикалық дамуының ... ... ... ... ... ... ету болып табылады.
Мемлекеттің қаржылық қызметінің мына: бюджеттік ... ... ... ... ...... ... кредиттік қызмет, қаржылық —
сақтандыру қызметі; қаржылық - шаруашылық қызметі; салықтық ... ... ... ... ... ... ... қызметінің басымды бағыттары: мемлекеттің ақшалай
қорларын қалыптастыру; мемлекеттің қаржылық ресурстарын ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржылық
ресурстарын бөлу және пайдалану барысында мемлекеттік қаржылық ... ... ... ... ... ... уәкілетті
органдардың жүйесін айқындау және олардьщ тиісті құзыреттерін белгілеу;
қаржылық заңдарды бұзғаны үшін заңи ... ... ... және бағалы қағаздар шығару (әмиссиялау); қаржылық жоспарлауды
жүзеге асыру болып саналады.
Мемлекеттің қаржылық ... мына ... ... қорларды
қалыптастыру; ақшалай қорларды бөлу; ақшалай қорлардың ... ... ... үш әдістің көмегімен жүзеге асырылады.
Ақшалай қорларды қалыптастыру әдістеріне: ақша қаражаттарын олардың
иелерінен қайтарымсыз және ... ... алып қою; ақша ... және қайтарымды түрде алу; ақша қаражаттарын ерікті және
қайтарымсыз түрде ... ақша ... ... және ... түрде
тарту; мемлекеттік қызмет көрсету негізінде ақша қаражаттарын тарту;
мемлекеттік мүлікті ... және ... ... ақша ... ... ... ... жатады.
Ақшалай қорларды бөлу әдістері: қаржыландыру, яғни ақша қаражаттарын
бюджеттен біржола, ақысыз түрде беру; кредит беру, яғни ақша ... ... ... және ... мерзімге уақытша пайдалануға беру;
несие берушілері алдындағы мемлекеттің өз қаржылық ... ... ... ... ... ... ... ақшалай қорлардың пайдалану
бағыттарын белгілеу; мемлекетгің ақшалай ... ... ... ... тәртібін белгілеу; акша қаражаттарын ... ақша ... ... ... ... мен шекті
мөлшерін белгілеу; мемлекеттік кәсіпорындардың ... ... мен ... ... ... ... ... жүргізу сияқты әдістері арқылы жүзеге асырылады.
Осы мемлекеттің қаржылық қызметінің аясы ... ... ... ... ақша қорларын қалыптастыру, бөлу және оларды
пайдалануды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ...... нормалардың көмегімен, тек құқықтық нысанда
жүзеге асырылады.
Мемлекеттің қаржылық қызметінің құқықтық нысандары деп, ... ... және ... ... бойынша, өз құзыреттері шегінде
уәкілетті мемлекеттік органдар қабылдаған нормативтік ... ... ... ... ... ретінде - қаржылық құқық мемлекеттің ақшалай
қорларын қалыптастыру, бөлу және пайдалануды ұйымдастыру барысында ... ... ... яғни ... ... қызметінің
барысында туындайтын мемлекеттік қаржылық қатынастарды ... ... ... ... ... ... құқықтың пәні деп мемлекеттің ақша қаражаттары
қорларын қалыптастыру, бөлу және ... ... ... ... қатынастардың (мемлекеттік қаржылық қатынастардың)
жиынтығын айтамыз.
Осы мемлекетгік қаржылық қатынастар мынадай ... тән ... бұл ... ... ... жатады; бұл қатынастар
әрқашанда бөлу ... ... бұл ... ... ... құнның
қарсы қозғалысына жолықпайтын ақша нысанындағы құнның ... ... бұл ... ... ... оның өсіп - ... пайда болады, соңдай-ақ оның ... ... ... ... ... бұл ... экономикалық қатынастардың бір түрі
болғандықтан базистік қатынастар құрамында болады; бұл қатынастар әрқашанда
баламасыз қатынастар қатарына жатады; бұл ... ... ... барысында туындайтындықтан әрқашанда құқықтық нысанда болады.
Қаржылық құқықтың реттеуші әлеуеті ... ... ... ... және ... ... ... қатысушыларына әмірлі
өктем ықпал ету арқылы көрініс табады.
Қаржылық құқықта пайдаланылатын құқықтық ... ... ... - ... ... ... мен диспозитивтік қаржылық —
шартты әдіс жатады.
Императивтік құқықтық реттеу әдісінің ... ... тән ... ... ... ... нормативтік сипаттағы біржақты құқықтық
акті нысанында көрініс тапқан; осы әмірлі талап екі жақтың (тараптың) ... ... ... ... екі жақтың өзара құқықтары мен міндеттері
мемлекет тұрғысынан ... және олар осы ... ... ... ... ... ... үшін міндетті болып
табылатын мемлекеттің әмірлі талабын атқарудан екі жақтың да бас тартуға
хақылары жоқ; ... ... ... бұлжыт-пай орындау мемлекеттік
уәкілетті органдар біржақты түрде не болмаса сот арқылы жүзеге асыратын
мәжбүрлеу механизмімен ... ... екі ... да ... — тұру
қағидаларын таңдауға, оның ішінде өзара келісім ... ... ... ... ал болған жағдайда елеусіз, болымсыз мән-
жайларды қамтиды; қаржылық құқықтық қатынасқа мемлекеттің уәкілетті ... ... ... ... әмірлі талабын мәжбүрлеп
орындатқызуға мүмкіндік беретін өктем өкілеттілікпен қамтамасыз етілген.
Мемлекеттің қаржылық ... ... ... ... ... ... реттеу әдісі жиі қолданылады. Сонымен бірге, қажетті
кездерде диспозитивтік — шартты құқықтық ... ... де ... ... білу қажет. Осы диспозитивтік құқықтық реттеу
әдістері ... ... тән ... ... ... ... екі жақтың
құқықтары мен міндеттерін туындатуымен қатар, ол мемлекетке ... ... ... ... ... көбірек береді; диспозитивтік әдістің
көмегімен ... ... ... шарт ... қатынастың заңи
нысаны ретінде көрініс табады.
Қаржылық құқықтың нормалары мен институттары іштей белгілі ... ... ... ... ... орай қалыптасқан
қаржылық құқықтың құрылымы оның жүйесін білдіреді.
Демек, ... ... ... ... ... ... объективті түрде негізделген қаржылық құқықтың ішкі ... оны ... ... ... ... ... ... реттейтін, негіздейтін тиісті қаржылық ... ... бір ... ... ... ... ... көбінесе жалпы және ерекше бөлімдері арқылы
көрініс табады.
Қаржылық ... ... ... мына: 1. Мемлекеттің қаржылық
құрылысының құқықтық негіздері; 2. Ақша жүйесінің құқықтық негіздері; ... ... ... ... 4. ... жоспарлаудың құқықтық
негіздері; 5. Мемлекеттік қаржылық бақылаудың құқықтық негіздері; 6.
Қаржылық-құқықтық ... ... ... ... ... ... бөлімі мынадай: бюджеттік құқық; ... ... ... ... ... ... ... қаржылық-шаруашылық құқығы сияқты өте ірі ... ... ... құқықтықнегіздері мемлекеттің қаржы
жүйесінің құрамын және оның ұйымдастырылу құрылымын белгілейтін, қаржылық
құрылымды құрайтын және тиісті ... ... ... ... ... ... ... айқындап, құзыреттерін
белгілейтін, сондай-ақ ... ... ... мен ... ... ... ... міндеттерін және әдістерін белгілейтін
қаржылық құқықтың институты болып табылады.
Мемлекеттің ... ... ... ... 1. ... ... инстититтармен көрсетілген мемлекеттің ақшалай қорларының
жиынтығы ретіндегі мемлекеттің қаржы жүйесінен; 2. ... ... ... 3. ... ... ... тұрады.
Мемлекеттің қаржы жүйесін құрайтын қаржылық-экономикалық институттар:
1. бюджет жүйесі ... және ... ... 2. ... мақсатты қорлар; 3. мемлекеттік сақтандыру қаржылары; 4. мемлекеттік
банктердің қаржылары; 5. мемлекеттік кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... ... табады.
Мемлекеттің қаржылық құрылымын арнайы мамандандырылған және ... ... ... ... ... асыратын мына мемлекеттік
органдар:
І.ҚР Қаржы министрлігі; 2.ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті; З.ҚР
Қаржы министрлігініңі құзырындағы ... ... ... мен ... ... 4.ҚР ... Банкі;
5.ҚР Ұлттық Банкісінің банктік және сақтандыру қадағалауы департаменті
бағалы қағаздар рыногын реттеу департаменті ... ... және ... департаменті құрайды.
Мемлекеттік қаржылық реттеу мемлекеттің қаржы жүйесінің ойдағыдай
қызмет атқаруын, сондай-ақ оның ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында оған ... ... ... және ... ... ... ету болып
саналады.
Қаржылық реттеудің әдістеріне: мемлекеттің қаржы жүйесінің ... ... ... ... ... ақшалай қорлардың түрлері
мен бағдар-бағыттарын айқындау; мемлекеттік кірістерді ... ... ... ... ... шығыстарды қаржы жүйесі буындарының
арасында бөлу; өз қарамақтарына бекітілген ... ... ... ... ... ... құзыреттерін белгілеу; ақшалай
қорларды қалыптастыру және бөлу процестерін жоспарлау; ... ... ақша ... ... ... ... ... бүзғаны үшін қаржылық-құқықтық жауапкершілік ... ... ... ... осы ... тарту жатады.
Ақша жүйесінің құқықтық негіздері еліміздің ақша жүйесін, соның ішінде
ұлттық валюта жүйесін белгілейтін, сондай-ақ оның ... мен ... сай ... ... ... қамтамасыз ететін қаржылық
құқықтың институты ... ... ... ... ... ... мына: ақша жүйесінің құрылымы;
ақша жүйесін ұйымдастырудың қаржылық-құқықтық аспектілдері; валюталық
реттеу сияқты үш элемент ... ... ... деп ... қалыптасқан және тиісті ұлттық заңдармен
бекітілген еліміздегі ақшалар айналымын ... ... ... ... элементтеріне: ресми ақша бірлігі; ақша түрлері; ... ... ... валюта айналымының режимі; ақша айналымын
ұйымдастыру жатады.
Ақша бірлігі еліміздегі барлық ... ... ... жөніндегі
қызметті атқаратын және ұлттық валютаның аталымын көрсететін ... ... ... яғни ... ... ... ... Қазақстан теңгесі болып табылады.
Ақшалардың түрлері дегеніміз занды төлем құралы ... ... мен ... номиналдары.
Ақшалар қағаз ақшалар және металл монеталар түрінде көрініс табады.
Мемлекетіміздегі бірден-бір негізгі ... ... ... ... ... және ... мэнеттерді мемлекет атынан
шығаруды жүзеге асыратын Қазақстанның Ұлттық Банкі болып ... ... ... ... ... ... ... айырысу айналысына қызмет көрсететін қолма-қол және қолма - қол
емес нысандағы ақшалардың қозғалысын білдіреді. Ақша ... ... ... ... реттеу және ақшалай ... ... ... ... жатады.
Мемлекеттік қаржылар аясындағы ақшаларға тән ... ... ... есеп ... ... және ... ақша ... байланысты қазына жинақтау құралы сипатында болады.
Ақша айналымын тұрақтыландыру ақша реформаларын жүргізу арқылы жүзеге
асырылады.
Ақша реформаларын жүргізу ... ... ... және ... сияқты әдістер қолданылады.
Нуллификациялау - айналымнан құны жойылған ақшаларды алып ... ... жаңа ... енгізу, деноминациялау - айналымдағы ақшаларды
белгілі бір арақатынастарын қолдана отырып жаңадан ... ... ... ... ... ... және массасын азайту,
девальвациялау — ... ... ... ... ... ... - ұлттық валютаның курсын, басқа ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің құрамдас бөлігіне ұлтгық валюта жүйесі жатады. ... ... деп, ... ... ... ... есепке ала отырып
ұлттық валюталық зандармен бекітілген валюталық қатынастарды ұйымдастыру
және реттеу нысанын айтамыз.
Ұлттық валюта жүйесі халықаралық валюталық ... ... ... ... және ... ... мен сыртқы ... ... ... ... ... валюталық жүйелердің тарихи даму кезеңдеріне орай мынадай
түрлері ... ... ... жүйесі (1867 ж);
2. Генуя валюталық жүйесі (1922 ж);
3. Бреттон - Вуд валюталық жүйесі ... ... ... ... ... Еуропа валюталық жүйесі (1979ж).
Ұлттық валюта айналымына, сондай-ақ шетелдік валюталарға ... ... ... ... шектеулер валюта айналымының режимі
деп аталынады.
Негізінде, валюталар толығымен айналыста болатын (еркін
жүретін); жартылай ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Қазақстан валютасы жартылай
айналыста болатын валюталар ... ... ... ... ... ... жасау жөніндегі
тек мемлекеттің құзырындағы нарықтық айырықша қатынастар мен халықаралық
валюталық қордың талаптарына сәйкес шектелген құқық болып ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген толем құжаттары мен бағалы қағаздар,
толығымен тазалау процесінен ... ... ... және резиденттер мен
резидент еместердің арасындағы операцияларды ... ... ... ... ... ... номиналдары ұлттық валютамен
көрсетілген ... ... мен ... ... ... ... монополиясының объектілері ретінде мынадай
төлемдік құжаттар мен бағалы қағаздар: 1. шет ... ... ... және ... ... 2. шет елдік бактердің
депозиттік сертификаттары; 3. шет мемлекеттердің заемдық облигациялары; 4.
шет мемлекеттердің ... ... мен ... 5. шетелдік
акционерлік ... ... ... 6. шет ... занды
тұлғалардың облигациялары түрінде көрініс табады.
Валюталық реттеудің негізгі әдістері: валюталық реттеу объектілерін
айқындау; валюталық операцияларды ... ... ... ... ... ... айқындау; мемлекеттің
валюталық монополиясының объектілерімен жасалынатын операцияларды жүзеге
асыруға хақы бар ... ... ... белгілеу; валюталық
операцияларды, оның ішінде ... ... ... операцияларды
жүзеге асыруға хақы бар занды тұлғаларды мемлекетгік тіркеу; ... ... ... ... қызметтерді лицензиялау;
резиденттердің тысқары жерлерден шетел валютасымен беретін және алатын
ссудалары ... мен ... ... ... ... ... жүргізу; белгілі бір валюталық операцияларды
жүргізуге салынатын тыйымдар мен қойылатын шектеулерді ... ... ... қаржылар саласындағы басқару мемлекеттік
қаржыларға қатысты тиісті қызметтерін жүзеге асыруға уәкілетті мемлекеттік
және арнайы қаржылық органдардың ... ... ... ... ... ... ... қаржылық-құқықтық институт болып
табылады.
Мемлекетгік қаржылар саласындағы ... ... ... Мемлекеттегі өкілді билік органдар:
1.жоғарғы заң шығарушы және өкілді орган - ҚР
Парламенті;
2. жергілікті өкілді органдар - ... ... ... билік органдары:
1.жалпы қүзыретгі орталық атқару органы - ҚР Үкіметі;
2. орталық ... ... ... — ҚР ... мен
ведомстволары;
3. жалпы құзыретті жергілікті атқару органдары -Әкімдіктер;
4. жергілікті салалық және ... ... ... мен ведомстволардың аумақтық органдары;
6. жергілікті әкімдіктердің бөлімдері мен ... ... ... ... қаржылық-
экономикалық органдары:
1. ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау және Қаржы министрліктері, олардың
қүрылымдық және аумақтық ... ҚР ... ... оның ... бөлімшелері мен оған бағынышты несие-
қаржылық ұйымдар көрініс тапқан.
Мемлекеттік қаржылар ... ... деп ... қаржылар
аясындағы өзекті мәселелерді шешуге, алға қойылған мақсат-міндеттер мен
күтілетін нәтижелерге қол жеткізу үшін ... ... ... мен ... да ... және ... ... арқылы
мемлекеттің қаржылық қызметінің аясындағы барлық субъектілердің, сондай-ақ
қарамақтарында мемлекетгің ақша қаражаттары бар уәкілетті органдардың ... мен ... ... және ... ... ... етуді айтамыз.
Қаржылық жоспарлаудың құқықтық негіздері қаржылық жоспарлауды әзірлеу,
қарау, бекіту, атқару және жабу жөніндегі негізгі ... ... ... ... ... табылады.Қаржылық жоспарлау мемлекеттің
ақшалай қорларын қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу жөніндегі экономикалық
процестерді, сондай-ақ қаржылық ... ... ... ... және
атқарылуын ұйымдастыру процестерін жоспарлы түрде басқару немесе қаржылық
жоспарларды ... ... ... және ... ... ... және ... мамандандырылган органдардың тиісті зандарда
көзделіп, белгіленген қызметтері ... ... ... жоспарлау объектісі ақшалай қор ... ... Ал ... ... ... ... қаржылық ресурстарын құрайды.
Қаржылық жоспарлаудың міндеттері: ақшалай қорлардың қалыптастырылу
көздері мен ... ... ... ... қорларды пайдаланудың басымды
бағыттарын айқындау; қажетті қаржылық резервтерді қүру; орталықтандырылған
және орталықтандырылмаған ақша қаражаттарын экономика ... ... және ... ... ... бөлудің ұтымды
пропорциясын белгілеу болып саналады.
Қаржылық жоспарлау сатыларына: 1. қаржылық жоспардың жобасын ... ... ... жобасын қарау; 3. ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру және оның атқарылуына бақылау
жүргізу; 5. қаржылық жоспарды ... мен ... жабу ... ... ... ... есеп беру жатады.
Жоспарлы-қаржылық актілер қаржылық жоспарлаудың заңи нысаны ... ... бір түрі ... ... сондай-ақ мынадай
белгілерімен ерекшеленеді: қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... күшімен қамтамасыз етіледі; белгілі бір
құқықтық мән-жайларды туындатады; міндетті түрде атқаруға жататын әмірлі-
талап ... ... ... ҚР ... ... ... ... шешімдері, ҚР Үкіметінің нормативтік қаулысы,
министрдің бұйрығы, кәсіпорынның бірінші басшысының бұйрығы ... ... ... ... Республикалық бюджет, жергілікті ... мен ... ... ... ... қар ... ... мемлекеттік мекемелердің шығыс сме-
талары, ҚР Ұлттық Банкісінің қаржылық жоспары, ... ... ... ... ... ... қаржылық жоспары,
мемлекеттің валюталық жоспары түрінде көрініс табады.
Мемлекеттік қаржылық бақылаудьщ құқықтық негіздері деп ... ... ... ... ... айқындайтын және олардың
мемлекеттік қаржылық бақылау аясындағы құзыреттерін белгілейтін, сондай-ақ
қаржылық ... ... ... мен ... ... ... ... айтамыз.
Осы институтті құрайтын құқықтық нормалар: бақы-лау қызметінің барлық
аспектілерін заң жүзінде мұқият негіздейді; бақылау органдарының құқықтық
мәртебелері мен ... ... ... ... ... ... ... айқындайды; мамандандырылған мемлекеттік органдардың қаржылық
бақылауды жүзеге асыру ... ... ... ... бақылау органдарының қызметтерін ұйымдастыру қағидаларын
белгілейді; қаржылық тексерулердің түрлерін, нысандарын, әдістерін ... ... ... ... қаржылық бақылау мемлекетгік бюджет пен бюджеттен тыс
қорлардың ... ақша ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік резервтердің жай-күйін, қаржылық және
салықтық жеңілдіктердің берілуін ... ... ... ... қызмет
болып табылады.
Мемлекетик қаржылық бақылаудың негізгі міндеттеріне: 1. қаржылық
зандардың сақталуын ... ету; 2. ... ... тиісінше қызмет
атқаруын қамтамасыз ету; 3. қаржылық тәртіпгің сақталуын қамтамасыз ету; 4.
мемлекетгің қаржылық ресурстарын занды және тиімді пайдалануды ... 5. ... ... ... жою; 6. ... ... өздеріне жүктелген міндеттерді бұлжытпай атқарылуына ... 7. ... ... субъектілерінің мемлекет алдындағы өз қаржылық
міндеттемелерін уақтылы және мүлтіксіз орын-дауларына қолғабыс ету жатады.
Қаржылық бақылаудың ... ... ... ... тексеру; алғашқы қаржылық қүжаттарды тексеру; бухгалтерлік
есеп регистрындағы жазбаларды тексеру; ... және ... ... - материалдық құндылықтарды, негізгі қорларды және қолма -
қол ақшаларды жартылай немесе жаппай түгендеуді жүзеге асыру; ... ... ... ақша ... ... ... ... шығындар мен басқа да мән — ... ... баға ... ... ... ... мен ... түсетін
ақпараттарды талдау және қорытьщды беру; қаржылық ... ... бар ... ... мен ... ... және жазбаша
түсініктеме алу; банкке және басқа ... ... ... сұраныс
жасау; ревизия жатады.
Мемлекеттің қаржылық қызметінің аяларына байланысты қаржылық бақылау:
ақша айналымы аясындағы бақылау, ... ... ... ... ... ... ... қызмет аясындағы бақылау, мемлекетгік
сақтандыру аясындағы бақылау және мемлекетгік ... ... ... түрінде жүзеге асы-рылады.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржылық — шаруашылық қызметтерін (олардың
барысында зандылықтың сақталуын, мақсатқа сәйкес және ... ... ... ақша ... және ... жазбаларын зерделеуге
негіздей отырып тексеру ревизия жүргізу болып табылады.
Қаржылық - құқықтық ... ... ... ... ... ... көрініс табатын қаржылық құқық бұзушылықтарды
және ... ... үшін ... заңи ... ... ... ... қолдану қағидалары мен түрлерін белгілейтін ... ... ... ... құқық бұзушылық деп, қаржылық заңдардың нормаларымен
белгіленген және олар ... ... ... ... ... ... көзделінген өздеріне тиесілі қаржылық міндеттерін
тиісінше орындамағандарына байланысты көрініс табатын қаржылық қатынасқа
қатысушылардың құқыққа ... ... ... ... ... бұзушылық: құқыққа қайшылығы; кінәлілігі; зардаптың
болуы; құқыққа ... ... пен ... ... туындаған залал-
зардаптардың арасындағы себептік ... ... ... ... ... ... ... мемлекет пен қоғамның материалдық мүдделеріне қарсы ... ... ... ... ... ... ... атқаруына кедергі
жасайтын қаржылық құқық бүзушылықтар.
3. ... ... ... ... ... ... мен ... қарсы бағытталған қаржылық құқық бұзушылықтар.
4. мемлекеттің мамандандырылған қаржылық органдардың өз ... ... ... ... ... ... ... сияқты түрлері
болады.
Қаржылық - ... ... ... ... нормалардың
әмірлі талаптарын атқаруға байланысты өздеріне жүктелген міндеттерді
тиісінше орындамаған үшін ... ... ... ... қолданылатын, негізінен алғанда материалдық мемлекеттік
мәжбүрлеу шаралары болып ... ... ... ... ... үшін мына
келесідей: қаржылық — құқықтық, әкімшілік - құқықтық, қылмыстық - құқықтық
сияқты заңи ... ... ...... жауапкершілік шарасы әкімшілік айыппүл ... ... ... ... шаралары айыппүл, түзеу
жүмыстары, бас бостандығынан айыру, оған қоса мүліктерін тәркілеу ... ...... ... деп ...... ... мен дықтарды қамтамасыз ету үшін Қазақстанның Ұлттық Банкі мен
басқа да ... ... ... ... банк жүйесін
жетілдіруге, мемлекетгік банктердің ақшалай ресурстарын қалыптастыруға және
оларды мемлекетгің орталықтандырылған ссудалық қорлары ретінде ... ... ... ... ... банктік операциялар мен
мәмілелерді жүзеге асыру жөніндегі қызметтерін айтамыз.
Қаржылық — банктік құқықтың пәніне Қазақстанның Ұлттық Банкі мен ... ... ... ... ҚР ... ... бойынша мемлекеттің
қаржылық агенттері болып табылатын мемлекеттік емес ... ... ... туындайтын қоғамдық (банктік) қатынастар жатады.
Қаржылық - банктік құқық капитал рыноғында орталықтандырылған ссудалық
қор ретінде ... ... ... ақшалай ресурстарын
қалыптастыру және жүмсау барысында ... ... ... ... ... бөлімі, яғни айрықша қар-жылық — ... ... ... - ... ... ... сақтандыру жүйесіндегі алдын
алу және қалпына келтіру шараларын жүзеге ... ... ... орай ... және жеке ... ... залал - зардаптардың
орнын толтыру мақсатында арнайы ақшалай қорларды (сақтандыру ... ... ... ... ... іс-қимылдары
ретінде сипатталады.
Қаржылық - сақтандыру құқығының ... ... ... ... және ... ... сақтандыруды жүзеге асыру, сондай-ақ
мемлекеттің сақтандыру ... ... және болу ... ... қатынастар жатады.
Сақтандыру нысандары:
1. міндеттілік дәрежесі бойынша - ерікті және міндетті;
2. сақтандыру объектісі бойынша — жеке және мүліктік;
3. сақтандыру төлемін жүзеге ... ... ... - ... және
жинақтаушы емес болып бөлінеді.
Қаржылық - сақтандыру құқығы мемлекеттің қаржылық — ... ... яғни ... сақтандыруды ұйымдастыру, мемлекеттік
міндетті сақтандыруды жүзеге асыру және мемлекеттің сақтандыру резервтерін
қалыптастыру және оны болу ... ... ... ... ... ... ... - шаруашылық құқығының пәні деп, ... ... ... бөлу және ... барысында туындайтын қоғамдық қатынастарды айтамыз.
Мемлекеттік орталықтандырылмаған қаржылар ... ... ... ... ... ақша қорларының жиынтығы, сондай-ақ олардың
осы ақшалай қорларын қалыптастыру және бөлу ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Сонымен, қаржылық — ... ... ... ақша қорларын тиісті қаржылық - құқықтық ... ... ... бөлу және ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін қаржылық - құқықтың
бөлімі болып табылады.
15.2. Қаржылық - құқықтық қатынастар.
Қаржылық құқықтық қатынастар деп ... ... ... ... ... ... туындайтын қоғамдық
қатынастарды, яғни қаржылық ... ... ... ... ... айтамыз.
Осы айтылған жәйттерге байланысты, бірден қаржылық - құқықтық
қатынастарды сипаттауға ... ... ... - ... нормалардың мән-
жайларына тоқтала кетуіміз керек.
Сонымен, қаржылық - құқықтық нормалар -мемлекеттің қаржылық қызметінің
барысында туындайтын қоғамдық қатынастарға қатысушылардың жүріп — ... ... ... ... ... ... және ... болып бөлінетін құқықтық нормаларға жатады.
Материалдық қаржылық - құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... реттейді. Ал
ұйымдастырушы қаржылық - құқықтық нормалар қаржылық қызметтің процедуралары
мен нысандарын ... және ... ... ... ... ... ... ықпалын тигізетін әралуан қаржылық
қызмет аяларына қатысты ... ... ... ... - ... ... - құқықтық нормалар, қаржылық - банктік құқығының
нормалары, қаржылық — шаруашылық құқығының ... ... - ... деп ... ... қаржылық — құқықтық нормалар мына келесідей ерекше белгілерімен
сипатталады: 1. Олар ... ... ... ... ... ... өктем сипатта болады. 2. Олар ... ... ... ... ... құқық беру, ал басқаларына заңи
міндет жүктеу арқылы тек сол қатысушылардың жүріс - ... ... ... ... заңи ... ... яғни қаржылық заң актілерін шығару
арқылы ғана белгіленеді. 4. Бұлжытпай, тиісінше ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. 5. Олар ... ... ... ... ... және айрықша
мазмұндалуымен ерекшелінеді. 6. Олар тиісті ... ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз етуге себін тигізеді. 7. Олар ... ... ... ... ... ... құрамдарында есептеу
нормаларының болуымен айрықшаланады. 8. Олар ... ... ... ... ... ... ... мақсат бағдарымен
және жүйесінде көбінесе императивтік және құзыреттер ... ... ... - ... ... ... қаржылық - банктік;
қаржылық - сақтандыру; қаржылық -шаруашылық ... ... ... - ... ... ... қаржылық -
құқықтық қатынастар; біржақты - өктем қаржылық -құқықтық қатынастар; шартты
қаржылық құқықтық қатынастар; реттеуші ... - ... ... ... - ... ... болып бөлінеді.
Қаржылық құқықтық қатынастардың субъектілеріне: мемлекеттің біртүтас
өзі; әкімшілік — аумақтық құрылымдар; мемлекеттің ... ... ... басқару органдары; заңды тұлғалар (мемлекеттік және
мемлекеттік емес, коммерциялық және ... ... ... және
резидент емес); жеке тұлғалар (азаматтар, шетел азаматтары және азаматтығы
жоқ тұлғалар) жатады.
Қаржылық — құқықтық қатынастар: 1. Олар тек ... ... ... ... қаржылық қатынастарды құқықтық реттеуінің
нәтижесінде туындап, өркендейді. 2. Осы қатынастардың міндетті әрі түрақты
субъектілері қаржылық және басқа да ... ... бар ... ... болып табылады. 3. Осы қатынастардың объектісіне ақшалар
немесе ақшалай міндеттемелер жатады. 4. Олар, негізінде ұлттық табысты ... ... ... бөлу ... ... 5. ... мемлекеттің ақша ... оның ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды және
оны пайдалану процесіне бақылау жүргізуді білдіреді. 6. Олар ... ... ... ... туындайтындықтан экономикалық
сипатта болады. 7. Олар мән-мағынасы ... ... ... ал нысаны бойынша қаржылық — құқықтық қатынастар ретінде
көрініс табатын ... ... ... ... ... тек мына ... жай-жағдайларды сақтағанда ғана
қаржылық құқықтық қатынастың субъектісі ... ... бұл ... көлемде тиісті өктем қаржылық өкілеттік берілген мемлекеттік
орган болып саналады; осы органның қызметі ... ... ... ... ... қорларды қалыптастыру, бөлу және ... ... ... тиіс; осы органның қызметтері жалпы
мемлекеттік мүдделермен айқындалады; осы қызметтердің барысында ... ... ... осы ... ... ... өздерінің экономикалық және құқықтық белгілері бойынша қаржылық
қатынастар болып ... ... ... ... ... құқықтық және басқа
да мән — жайларына байланысты өктем билік ... және ... ... ... ... ... ... құқықтары мен занды мүдделерін: 1.
қаржылық берешектерді біржақты — мәж-бүрлеу ... ... алу. ... ... өзінің қаржылық міндеттемесін орындамаған тұлғаны осы
уәкілетті субъектінің біржақты шешімінің негізінде ... ... ...... ... ... 3. қаржылық заңдарды
бүзған тұлгаларды зандарда көзделген қылмыстық ... ... ... ... құқық қорғау органдарына жіберу ... ... өз ... мен ... ... қаржылық
органдар мен олардың лауазымды тұлғаларының іс-әрекеттері ... ... ... ... сондай-ақ қаржылық органның іс-әрекеті
жөнінде сотқа шағымдану тәсілдері арқылы ... ... ... ... ... ... өзгеруінің және
тоқтатылуының негізіне жататын, қаржылық заңдарда көзделген кұзыретті
мемлекеттік ... ... ... занды және жеке тұлғалардың
саналы, құқыққа сай іс - ... ... ... ... ... тыс ... — оқиғалар ретінде көрініс табатын занды маңызы бар
фактілер қаржылық құқықтағы заңи ... ... ... ... заңи ... мынадай функцияларды:
1. қаржылық құқықтық қатынастардың туындауын, ... ... ... ... 2. ... ... ... әдісінің элементі
қызметін атқарады.
3. өте маңызды ... ... ... 4. ... ... ... зандылықты кепілдендіреді.
5. кейде ынталандыру қызметін де атқарады.
Қаржылық құқықтық қатынастың пайда болуының негізіне:
1. тиісті ... ... ... ... ... шығаруы; 2.
қаржылық шарт жасасу (шартқа ... 3. ... бір ... ... ... ... ... алуы, не болмаса қаржылық зандардың ауқымына
жататын өзге де іс-қимылдарды ... ... ... ... ... ... төлемді төлеуші мәртебесіне ие болуы сияқты заңи фактілер
жатады.
Ал қаржылық құқықтық қатынастың өзгеруі негізіне ... 1. ... ... ... ... актіні өзгерту. 2. салық
салу объектісінің өзгеруі. 3. ... ... ... ... белгіленген тәртіп бойынша бұрын жасалынған қаржы-
лық шартты өзгерту сияқты заңи фактілер жатады.
Қаржылық ... ... ... ... ... ... 1. қаржылық міндеттемені атқару; 2. қаржылық ... ... ... ... 3. ... ... ... бір тарабы
болып табылатын мемлекеттің басқа тараптың ... ... ... орындаудан бас тартуы, не болмаса тиісті контрагентін өзінің
алдьшдағы қаржылық міндеттемесін атқарудан босатуы түрінде көрініс табады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... беруге болады: қаржылық құқықтық қатынастар деп, мемлекет және
қоғам мүддесін қамтамасыз етуге бағытталған, өктем-мүліктік ... ... ... құқықтық нормаларға негізделген және сол нормалармен
реттелетін, маңызы бойынша экономикалық болып табылатын, ... ... ... органдарының қаржылық қызметтерінің барысында туындайтын
қоғамдық қатынастарды айтамыз.
15.3. Бюджеттік құқық және мемлекеттік бюджет.
Бюджеттік құқық ... ... ... және жергілікті
бюджеттердің жиынтығы) қалыптастыру және бөлу, сондай-ақ бюджеттен бөлінген
қаражаттарды пайдалануды ұйымдастыру ... ... ... реттейтін қаржылық құқықтың аса маңызды бөлімі болып табылады.
Мемлекеттік бюджетті қалыптастыру және ... ... ... ... ... барысында туындайтын бюджеттік
қатынастар бюджеттік құқықтың пәні ретінде қарастырылады.
Осы бюджеттік қатынастарға мына келесідей белгілер тән ... ... ... ... пен ... бюджеттердің
кірістері мен шығыстарын қальштастыруға байланысты жүзеге асырылатын
мемлекеттің ... ... ... ... ... әрқашанда бөлу және қайта бөлу сипатында көрініс ... ... ... саналады;
бұл қатынастар әрдайым республикалық бюджет пен ... ... ... ақша сипатындағы құнның және сол ... ... ақша ... біржақты қозғалыстарын
білдіреді;
бұл қатынастар орталықтандырыған мемлекеттің ақша қоры және жергілікті
әкімшілік-аумақтық ... ... ... ақша ... қалыптастырылатын және бөлінетін бюджеттік ресурстар нысанындағы
ақша қаражаттарының ағымын көрсететін базистік қатынастарға жатады;
бұл ... ... ... және ... ... ... кіріс және шығыс баланстарының заңи нысанда болуына байланысты
бюджеттік-құқықтық ... ... ... ... өте ... ... ... отырып, өздері реттейтін тиісті
қатынастарьша қарай жүйеленген түрде жалпы және ерекше болімдерде белгілі
бір тәртіппен орналасқан бюджеттік құқықтық ... ... ... құқықтың ішкі құрылысы бюджеттік құқықтың жүйесін білдіреді.
Бюджеттік құқықтың жалпы ... ... 1. ... ... 2. ... ... ... басқару; 3. бюджетттік
жоспарлау; 4. бюджеттік бақылау; 5. бюджеттік-құқықтық жауапкершілік сияқты
институттардан құралады.
Ал ... ... мына ... көрініс тапқан: 1. бюджеттің
кірістерін құқықтық реттеу; 2. бюджеттің ... ... ... ... ... құқықтық реттеу.
Мемлекеттің бюджеттік құрылысының құқықтық негіздері - Қазақстан
Республикасы бюджет жүйесінің үйымдастырылу құрылысын, құрылым ... және ... ... уәкілетті органдардың құрылымы мен
өзара іс қимылдарын, сондай-ақ бюджеттік ... ... мен ... бюджеттік құқықтың институты болып табылады.
Мемлекеттік бюджет саласындағы басқару - бюджеттік қызмет аясында
тәртіптеуші және ... ... ... ықпал сипатындағы
іс-қимылдарды немесе бюджеттерге байланысты өкілеттіліктерін жүзеге асыруға
тиісті мемлекеттік уәкілетті органдардың жүйесін ... ... осы сала ... ... ... бюджеттік құқықтың
институтына жатады.
Бюджеттік жоспарлаудың құқықтық негіздері -мемлекеттік бюджетті
қалыптастыру және болу ... ... ... ... ... бар уәкілетгі мемлекеттік органдар шеңберін және ... ... ... ... ... ... жоспарлауды
(процесті) мемлекеттік және жергілікті деңгейлерде заңи регламенттеп, оның
негізгі қағидаларын ... ... ... ... ... ... ... негіздері — бюджетті қалыптастыру, болу
және бюджеттен бөлінген қаражаттарды пайдалану процестерінің заңды негізде,
мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... мамандандырылған мемлекетгік органдардьщ ... мен ... және ... ... ... осы ... ... әдістерін белгілейтін бюджеттік құқықтың институты Бюджеттік зандарды
бұзғаны үшін заңи жауапкершілік — мемлекеттің ... ... ... ... бюджеттік құқық бүзушылық жасағандары үшін оларға
заңда көзделінген мемлекеттік мәжбүрлеу түрлерін ... ... ... және ... ... ... бюджетгік қүқықтың
институты болып саналады.
Бюджеттің кірістерін құқықтық реттеу - әртүрлі деңгейдегі бюджетгерге
салықтық және ... емес ... ... ... және ... ... ақысыз аударымдар есебінен құралатын төлемдер жүйесін,
сондай-ақ оларды мәжбүрлеп алу, ... алу және ... ... ... бюджеттік құқықтың аса маңызды институты болып
табылады.
Бюджеттің шығыстарын құқықтық ... ... ... ... ... ... бюджеттік ресурстарды бюджет кодексіне
және бюджеттер туралы нормативтік-құқықтық шешімдерге ... бөлу ... ... ... ... ... айрықша институты
болып есептелінеді.
Мемлекеттік несиелеуді құқықтық реттеу - мемлекеттік немесе жергілікті
деңгейдегі бюджетке заңды және жеке ... ... басы ... ... ... орналастыру арқылы қайтарымды және ақылы
негізде тарту және ... өтеу - ... ... мен ... ... ... ... реттейтін бюджеттік құқықтың
институты ретінде сипатталады.
Мемлекеттік бюджет мына келесідей:
- материалдық ... ... ... ... ... ақшалай қоры, сондай-ақ жергілікті әкімшілік-
аумақтық құрылымдар деңгейінде орталықтандырылған жергілікті ... ... ... ... ... ... және ... маңызы
бар міндеттер мен функцияларды жүзеге асыруға қажетті, мемлекеттік ... ... ... ақшалай қорларды қалыптастыру,
бөлу және пайдалануды ұйымдастыру ... ... ... ... - қаржылық мағынасында бюджет ... ... ... ... ... ... жоспарлары,
яғни мемлекеттің немесе жергілікті өкілді органдардың кіріс және шығыс
баланстары.
- ... ... ... ... әр жыл ... ... қаржылық заңы немесе әр жыл сайын жергілікті өкілді органдар
шығаратын негізгі нормативтік ... ... ... ... ... және ... жергілікті бюджетті
қалыптастыру, бөлу, сондай-ақ бюджеттік ресурстарын пайдалануды ұйымдастыру
жөніндегі мемлекеттік ... ... ... және ... ... ... ... қалыптастыру әдістеріне:
* салықтарды белгілеу;
* алымдарды, баждарды, төлемақыларды белгілеу;
* салыққа жатпайтын кірістерді белгілеу;
* үлттық банктің кірістерінен қаражат алу;
* ... ... ... ... ... бюджеттен берілген ссуда үшін төлен-ген қаражаттарды
пайдалану;
* сыртқы қарыз алу негізінде ақша қаражаттарын ... ішкі ... алу ... ақша ... тарту;
* бюджеттік-банкілік несиелер алу;
* сыртқы экономикалық қызметтерден түсетін кірістерді пайдалану;
- бағалы қағаздарды шығару (әмиссиялау) жатады. ... ... ... ... мен ... кәсіпорьщдарды бюджеттік
қаржыландыру;
* мемлекеттік мекемелерді сметалық-бюджеттік қаржыландыру;
* бюджетаралық қаржыландыру;
* қайтарымды (кейде ақылы) негізде бюджетаралық қар-жыландыру;
* қайтарымды және ... ... ... ссуда беру;
әлеуметтік-экономикалық аяны, ғылым мен мәдениетті, елімізді қорғау істерін
қаржыландыру;
бюджеттік ... ... ... ... ... ... және ішкі ... өтеу арқылы жүзеге асырылады.
Бюджетті пайдалануды ұйымдастыру:
* бюджетті артқару тәртібін белгілеу;
* бюджеттік ресурстарды бөлу тәртібін белгілеу;
* бюджеттік ресурстарды пайдалануды ... ... ... ... ... ... бөлінген ақша қаражаттарын мақсатқа сай және ... ... оған ... ... ... ... ... құқықтың құқықтық реттеу аясына - пәніне мыналар:
* бюджеттің кірістерінің ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің құрылысын анықтау;
республикалық және жергілікті өкілді ... ... ... ... ... ... және ... асыру тәртібін белгілеу жатады.
Бюджеттік құқықтың өзіне тән құқықтық нормалары
бар.
Олар ... ... ... нормалар мемлекет тарапынан белгіленеді және олардың ... ... ... қамтамасыз етіледі;
бұл нормалар қатынастарға қатысушыларға заңи міндеттер жүктейді және ... ... ... ... ... құзыретті органдардың қандай да болмасын
нормативтік құқықтық актілерінде, заңдарда, жарлықтарда, өкімде, қаулыда
көрініс ... ... ... және мемлекеттік мүдделерді ... ... ... құрамында өте сирек кездесетін ... ... ... ... мен шығыстардың сандық көрсеткіштері, т. б.) ұшырасады;
* бүл ... ... ... ... ... ... біршама бөлігі құзырет белгілеу нормаларын құрайды;
бұл нормалардың көбі тиісті қаржылық зандарға байланысты, тек бір ... ғана заңи ... ... ... нормалардың жиынтығы бюджеттік ... ... ... тыс ақша ... ... ... қатынастарға
көшуіне байланысты мемлекеттік қаржылардың ... ... ... ... ... ... ... Осы қорлардың құрылуы еліміздегі
әлеуметтік-экономикалық даму процестерінің талаптарына сәйкес келеді.
Бюджеттік тапшылықтардың орын алуына байланысты мемлекет қарамағындағы
қаржылық ... бір ... ... тыс ... ... бір ... бюджеттен жұмсалатын шығыстарды азайтса, екінші
жағынан, айтарлықтай мөлшерде бюджет тапшылығын жоюға ат-салысатын болды.
Бюджеттен тыс ... ... ... ... ... мемлекеттің
қаржыларын тиімді және мақсатқа сай пайдалану болып табылады. Бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... инфрақүрылымға тигізер ықпалына қарай бірінші
кезекте қоғам мүддесін қамтамасыз етуге бағытталған. Мемлекеттік ... ... ... және ... ... болып бөлінеді. Ал
құқықтық тұрғыдан қарастырсақ, Қазақстан ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы Үкіметінің
нормативтік қаулыларының талаптары негізінде құрылатын бюджеттен тыс қорлар
бар. ... осы ... ... ... де ... ... бюджеттен тыс қорлар деп Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің
құрамдас ... ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ қатаң мақсатқа бағытталған ақша қорлары
нысанында қалыптасатын ақшалай қаражаттар қорларын айтамыз.
Қазіргі кезеңде Қазақстан ... ... ... тыс қорларға мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры және Ұлттық
қорды жатқызуға болады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... экономика аясында әлсін-әлі туындайтын кейбір жәйттерге орай
шикізат секторы бойынша жоспарланған түсімдердің ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығын жою, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының Президенті айқындаған мақсаттарға ... ... және ... ... берілетен түсімдер немесе ресми
трансферттер түрінде пайдаланылады.
Негізінен ... ... ... ... мына ... мен
міндетті төлемдердің: 1. заңды тұлғалардан ... ... ... 2. ... құн ... 3. ... 4. ... 5.
жасалған келісім-шарттарға орай өнімді бөлу бөлігіндегі ҚР ... және ... ... жоспарланған мөлшер-ден артық
түсірілген сомаларының 10 проценті ресми трансферттер ретінде Ұлттық қордың
кірісіне аударылады.
15. 5. Бюджеттік-құқықтық қатынастар ... ... ... 1. ... ... ... ... ретінде.
Мемлекеттің материалдық мүддесі мен қоғам өмірінің айрықша аясының
тоғысатын ... ... ... қаржылық-құқықтық құбылыс ретінде
жарқын көрініс табатын салық салу саласы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... құқығы әрқашанда мынадай екі негізге:
* экономикалық салықтық тиісті іс-қимылдар мен ... ... ... және ... ... салық салу жүйесінің ұйымдастырылуы мен қызмет атқаруының халықаралық
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... айқындай отырып
жалпы саяси климатқа сай келетін фискалдық ... ... ... себін тигізеді.
Салықтық құқық өзінің салықтық құқықтық реттеу әулетінің ... ... ... ... ... ... ... реттеу әдістері, жүйесі және дереккөздері арқылы көрініс табады.
Салықтық құқықтың пәні деп, мемлекеттің салықтық қызметінің ... ... ... ... Осы қоғамдық қатынастар салық
салу жүйесін белгілеу, салық әкімшілігін жүргізетін уәкілетті ... ... ... ... ... дау, салықтық
міндетгемелерді орындауға байланысты қажетті жағдайлар жасау, ... ... ... ... ... ... көзделген
мақсаттарды жүзеге асыру, салық органдары мен басқа уәкілетті мемлекеттік
органдар арасындағы өзара іс-қимылдар және т.б. ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Салық салу саласындағы қатынастар материалдық және ... ... ... екіге бөлінеді. Материалдық салықтық қатынастар
өздерінің мынадай:
* мемлекет болмысьшың ... ... ірге ... ... ... қатынастар;
* жалпы ұлттық табысты бөлу ... ... ... ... (қаражаттарын) мемлекет пайдасына бағдарлайтын қатынастар;
* мемлекет болмысына байланысты туындайтын айрықша ... ... ... ... ... ... және оларға қатысты меншік құқыгының
алмасуын, мемлекет меншігіне айналуын көрсететін қатынастар;
* мемлекеттік бюджет жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... ақшалай нысандағы (кейде заттай күйіндегі) құнның біржақты қозғалысын
білдіретін қатынастар;
* салықтық міндеттемелердің нақты ... орай ... ... тұрғылықты-тұрақты көрініс табатын қатынастар;
* тек құқықтық нысанда болатын қатынастар ... ... ... ... қатынастары:
* салық салу саласында жүргізілетін фискалдық мониторингке қатысты;
* мемлекеттің салықтық құрылымы мен ... ... ... ... ... ... атқаруларын қамтамасыз етуге байланысты;
* материалдық салықтық ... ... ... дамуын
қамтамасыз етуге байланысты;
салықтық қызмет процедураларын белгілеуге және қолдануға байланысты;
мемлекет пен ... ... ... ... мен ... да
уәкілетті мемлекеттік органдардың және ... ... ... ... ... және ... байланыстарға
қатысты;
- мемлекеттік стратегиялық салықтық жоспарлау мен ... ... және т.б. ... ... ... көздейтін қатынастарға байланысты туындайды.
Сонымен, салықтық құқық мемлекеттің салықтық қызметінің процесінде
туындайтын қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... салық жүйесінің фискалдық нысандарын
экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... ... ... мен ... мына ... жәйттерден
байқауға болады:
* мемлекеттің болмысы мен өзіне тән функцияларын ақша ... ... заңи ... болып табылады;
* мемлекеттің салықтық саясатын іске ... ... ... ... мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдер мемлекеттің
салықтық құқығының негізінде бөлінеді;
халықтың өмір сүру ... және ... ... ... ... етеді;
* салықтардың болмысының негізі болып табылады;
қоғам болмысының әлеуметтік-экономикалық әл ауқатьш ... ... ... және ... өркениеттілігі мен мәдениетінің елеулі элементі ... ... ... ... ... салық жүйесінің
трансферттік қабілетін белгілі бір дәрежеге көтеруі арқылы ... ... ... - ... ... әдістері салық салу саласы мен ... ... ... ... ... мен оқиғаларға қатысты,
сондай-ақ белгіленген тәртіптер мен негіздерге байланысты мемлекеттік өктем
билік-императивтік әдіс және ... ... әдіс ... ... ... ... ... императивтік
сипатта болғандықтан салықтық құқық аясында көбінесе әмірлі билік ... әдіс ... ... ... ... әдістері мына:
а) салық салу саласындағы салық төлеушілер мен өзге ... ... мен ... іс-әрекеттері
мемлекет тарапынан (әдетте уәкілетті мемлекеттік органдар)
қабылданған нормативтік және жекелей ... ... ... ... салық төлеушілер мен салық органдарының және өзге де қатысушылардың
нормативтік-құқықтық актілерде көрініс тапқан мемлекеттің әмірлі-талабын
орындаудан бас тартуға хақылары ... ... ... ... ... ... мен
салық органдарының өзара құқықтары мен міндеттері
мемлекеттің әмірлі-талабының және тиісті нормативтік-
құқықтық актінің негізінде нақты әрі мұқият ... ... ... мен өзге де ... ... ... ... қамтамасыз
етілуіне орай тиісті салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп
орындату уәкілетті мемлекеттік орган тарапынан біржақты
әмірлі түрде не ... сот ... ... ... мемлекет тарапынан салықтарды белгілеу және ... ... ... алу барысында қолданылатын императивтік
(әмірлі билікші) әдіс осы салықтық құқық аясында таза ... ... ... ... ... ... алу ... материалдық жай-күйлері мен мүдделеріне нұқсан келтіргенімен
бүл жерде императивтік әдістен басқа ... ... ... ... ... салықтық қызметінің аясында әлсін-әлі пайдаланылатын
диспозитивтік әдістің бар екенін жоққа шығара алмаймыз.
Осы ... ... ... ... мынадай өзіне тән белгілері
болады:
- салықтық қатынастағы тараптардың құқықтары мен міндеттері ... ... ... заң ... және ... шарт нысанында
ресімделген екі жақтың келісімінің негізінде қалыптасады;
осыған орай салықтық қатынастар шартты ... ... және ... ... білдіреді;
мемлекеттің салық төлеушіге тигізетін реттеуші ықпалы тек біржақты -
өктем мәжбүрлеу нысанында ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... қызықтыру нысанында көрініс табады;
* диспозитивтік құқықтық реттеу әдісінің көмегімен реттелінетін салықтық
қатынастардың заңи ... ... ... ... шарт екі ... ... мен ... туындатады;
* салық органдары мен салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттері аздап
болса да ... және шарт ... ... ... осы айтқандарымызға байланысты жер ... ... ... ... ... Қол ... ... коммерциялық табу бонусы болып бөлінетін бұл ... ... мен ... ... және ... мерзімдері мен тәртібі тек
келісім-шарт негізінде айқындалып, белгіленеді.
Диспозитивтік әдіске қатысты тағы бір ... ... ... ... Белгілі бір салық төлеуші мен ... ... ... ... ... органдардың қатысуы мүмкін) арасында жасалған
инвестициялық салықтық келісім-шарттың талаптарына сай және ... ... ... жаңа ... ... ... ... ұлғайтып, жаңартқан және басқа да негізгі ... ... ... ... ... сол ... ... салық преференциялары (әдетте корпорациялық табыс салығы мен
мүлік салығы бойынша) беріледі.
Сонымен, салықтық қатынастарды құқьщтық ... ... ... ... мәртебелерін айқындауды, салықтық заңи фактілерге
байланысты салықтық құқықтық қатынастардың туындауын, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... заңдарының
императивтік, ұйымдастыру-құрылыстық және ... ... ... ету ... мемлекеттің және оның ... ... ... ... ... диспозитивтік және императивтік салықтық құқықтық нормалар
мемлекеттің кірісін (бюджеттерін) қалыптастыратын ... мен өзге ... ... ... ... белгілеу және алу, сондай-ақ
салықтық міндеттемелердің тиісінше ... ... ... ... ... жердегі басты көрініс салықтық құқықтық қатынастардың материалдық
объектісі тиісті бюджеттің салықтық ... ... ... ... төлемінің сомасы екеніне көзіміз жетіп отыр. Демек,
материалдық салықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджет кірісіне келіп түседі.
Сондықтан, салықтық ... ... ... оның ішінде ... ... ... ... құқықтық реттеу" атты институтына
баға жетпес қызмет ... ... ... ... ... ... ... құқықтың жүйесі - мемлекеттің салықтық қызметі барысында
туындайтьш ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынаста бола отырып жүйеленуін және бірігуін,
сондай-ақ қыйсынды түрде белгіленген ... ... ... ... ... ... ... құқық жүйесінің құрылымы бюджеттік
құқық жүйесінің құрылымынан алшақтап кетпеуі ... ... ... ... ... ... жүйесі жалпы және ерекше бөлімдерден
тұрады.
Жалпы бөлімге мемлекеттің салық жүйесінің ұйымдастыру қүрылысын ... ... ... салықтар жүйесінің топтастырылуын, салық
төлеушілердің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... үшін мемлекеттік мәжбүрлеу
шараларын, салық салу саласындағы ... ... ... ... ... ... мен ... салық әкімшілігін жүргізудің
тәртібін, мемлекет тарапынан жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... органдарды,
салықтық бақылау нысандары мен түрлерін белгілейтін және ... ... ... мен ... ... ... құқықтық
нормалар жатады.
Сонда жалпы бөлім мына институттардан құралады деп айта аламыз:
І.Мемлекеттің салықтық құрылысы;
2.Салық салу саласындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... салықтық бақылау.
Ал ерекше бөлімнің құрылымы әдетте 2008 ж. 10 жел ... ... және ... ... ... да ... төлемдер
туралы" Қазақстан Республикасы-ның ... ... ... кодексі)1
белгіленген және айқындалған салықтар жүйесі арқылы ... ... ... айта кету қажет, осы салықтар жүйесі мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде тағы бір ескеретін
жәйт, салықтық құқық жүйесінің ерекше бөлімін қалыптастыру 2008 ж. 4 ... ... ... Республикасының Бюджет кодексіне2 тікелей
байланысты болады.
Сонымен ерекше ... мына ... ... ... ... ... бюджетке алынатын салықтар мен басқа да ... ... ... ... ... ... ... салықтар мен басқа да міндетті
төлемдерді құқықтық реттеу.
Бүл жерде ... ... ... институттары-ның белгілі
қыйсындылық тұрғысынан орналасуы оның бюджеттік құқықтың айрықша ... ... ... ... ... дереккөздеріне құзыретгі
мемлекеттік органдардың салық салуға байланысты және ... ... ... бар заң ... ... айтқанымызды нақтыландырсақ салықтық құқықтың дереккөздері
иерархияны сақтай отырып мынадай: ҚР Конституциясы, ҚР ... және ... ... да ... ... ... ... (Салық Кодексі), ҚР
Президенте Парламенті және Үкіметі қабылдайтын ... салу ... ... - құқықтық актілер, Қаржы ... ... ... және ... - ... ... жергілікті
мемлекеттік басқару органдарының жергілікті ... ... ... ... ... ... ... байланысты келісім
шар-ттар - салық конвенциялары түрінде ... ... ... ... ... ... отырып құрылымданған жиынтығында салықтық зандарды құрайды.
Сонда салықтық заңдар мемлекеттің салық салу саласында туындайтын қоғамдық
қатынастарды реттейтін нормативтік-құқықтық ... ... ... Ал ... кодексі салық салу саласында туындайтын біртектес, бірақ
өздеріне тән мән-жайларына қарай өзгешеленетін қоғамдық ... ... әрі ... ... ... ... ... бірыңғай,
жинақталған және қыйсындылық түрғысынан іштей үйлестірілген нормативтік-
құқықтық акт ретіңде ҚР салық жүйесінің ... ... ... ... ... ... ретінде аса маңызды және ұтымды көрініс тапқан.
15.5. 2. Мемлекеттің салық жүйесі
Бүгінде, ҚР-ның салық жүйесі мен ... ... және ... ... Бүл процестердің өтпелі кезең ... мен ... ... мем-лекет пен қоғамның мүдделері мен қажеттіліктеріне,
республикалық бюджет пен ... ... ... мен ... ... ... салықтар жүйесін өзгертуге, салық салу
базаларын тандау және қалыптастыру әдістемелеріне орай жүзеге ... ... ... ... ... ... мен салық төлеушілердің өзара
қарым-қатынастарын ұйымдастыратын императивтік құрылым больш табылады және
ол мемлекетгің экономикалық ... заңи күші бар ... ... ... жүйесі салық салу стратегиясын ... ... және ... орай мына ... ... ... салу ... салықтарды белгілеу және аумақта заңи күшіне енгізу тәртібін;
2. салықтар жүйесін (жекелеген салықтар мен өзге де ... ... мен ... ... ... ... әр деңгейдегі бюдасеттер арасында бөлу
тәртібін;
4. салықтық қатьшастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін;
5. мемлекеттік салықтық бақылаудың нысандары мен ... ... ... қатысушылардың жауапкершіліктерін;
8. салықтық қатынасқа қатысушылардьщ құқықтары мен тиісті мүдделерін
қорғау тәсілдерін қамтиды.
Мемлекеттің салық жүйесінің қызмет атқаруының және ... ... мына ... ... салу аясындағы тұрақтылық пен орнықтылықты сақтау ... бір ... ... ... ... қолдануға тыйым салу;
2. салық әкімшілігін жүргізу жөніндегі іс-әрекеттердің жазалау сипатында
болуына жол ... ... ... ... ... ... етуге
талпыныс жасау;
1. табыстарды тек салықтық нысандар арқылы қайта бөлу:
4. салық функпңяларьшьщ арасындағы біршама теңділікке қол жеткізу;
5. ... ... ... ашықтығын және әмбебаптығын қамтамасыз
ету;
6. салықтардың (өзге де тиісті міндетті төлемдердің) са-лық ... ... ... және ... тең ... ... жол ... сияқты және т.б. принциптердің жатқаны дұрыс
болар деп ойлаймыз.
Мемлекеттің салық жүйесінің мынадай:
1. трансферттік және индикативтік қасиеттері;
2. ... ... ... нысандағы құнды бөлудің қаржылық-
құқықтық қүралы;
4. фискалдық өзара қарым-қатьшастардьщ принциптерін іске асырудың негізі;
5. қоғамның әлеуметтік - ... ... әр қилы ... қарай
салық әкімшілігін жүргізудің жолдары;
6. корпорациялық және мемлекеттік қаржылар ... ... ... ... ... ... тигізбейтін, экономиканы тікелей немесе жанама
түрде басқарудың тәсілі сияқты ... тән ... мен ... ... ... ... мемлекеттің салық жүйесі деп
ҚР аумағы мен ... ... ... ауқымындағы қазіргі
кезең талаптарына орай қалыптасқан салық салудың өте ... ... ... ... ... ... жүйесі мына келесідей құрылымдық элементтерден:
1. салықтарды белгілеу және салық салу аясына ... ... ... (заң ... ... ... салықтар жүйесінен (алынатын салықтар мен міндетті төлемдердің түрлері
мен тізілімі);
3. салықтардың алыну көздерінен;
4. салықтарды (мәжбүрлеп) алудың принциптері мен ... ... алу ... ... салықтық бақылаудың нысандары мен әдістерінен;
7. салық төлеушілердің ... ... ... ... қатынасқа қатысушылардьщ құқықтары мен
занды мүдделерін қорғау тәсілдерінен тұрады.
Мемлекеттің салық жүйесінің негізінде мынадай:
1. салықтық қатынастардағы заңдылықты қамтамасыз
ету;
2. салық жүйесінің икемділігі;
3. ... ... ... ... - ... ... процедураларының заңмен регламенттелуі;
5. салық жүйесі қүрылымының мүқият құрылуы және біртұтастылығы;
6. салықтық міндеттеме салмағының салық ... ... жай ... ... салықтық зандарды білу презумпциясы;
8. салық төлеушілердің кінәсіздігі ... ... ... ... ... өсуі мен тұрақтылығын қамтамасыз
ету мақсатында пайдалануға ат-салысуы;
10. әкімшілік шығындар мен салық төлеушілердің ... ... ... ... ... шығындарының есепке алынуы;
11. инвестициялық процестердің ... ... ету ... болады.
Қазіргі кезде, мемлекеттің салық жүйесін ұтымдыландыру мақсатында мына
келесідей маңызды мәселелер:
1. тікелей және жанама ... ... ара ... ... бір салық салу базасына әр түрлі салық салуды болдырмау;
3. экономикалық-құқықтық ... ... ... ... ... салық
қосылатын салық базасынан салық алуға жол бермеу;
4. экономика тұрғысынан тиімді деп ... ... ... ... ... ... қолдануды дұрыс жолға қою;
6. салықтық міндетгемелерді іске асыратын жер мен оны орындау ... ... ... субьектілеріне қатысты ерекше салық режимдерін қолдану;
8. жергілікті мемлекеттік басқару органдарының қаржылық базаларын ... ... ... ... салық механизмінің мемлекеттік шаруашылық
жүйесінің вертикалы мен горизонталі ... ... ... атқаруы көзделініп отыр.
Салықтар.
Мемлекеттің бюджет жүйесінің аса маңызды құраушы ... ... ... ... ... арқылы алынатын міндетті төлемдер -
салықтар, алымдар, баждар, төлемақылар және т.б., яғни жинақтап ... ... ... ... мен ... ... басқа да
міндетті төлемдердің экономикалық — құқықтық маңызы олардың төленуіне
байланысты туындайтын қаржылық — ... және ... ... ... ... ... ... төлемінің затын (сомасын)
берулері кезінде салық заңдарымен белгіленген ... ... ... ... ... мен ... төлеушілердің арасында туындайтын
қатынастарда жарқын көрініс табады.
Сонымен, салық деп, мемлекет тарапынан біржақты шығарылған заңдардың
негізінде, сол заңдарда ... ... ... және қатаң белгіленген
мерзімдерде Республикалық ... ... ... ... салықтық міндеттемелерін орындауға тиісті заңды және ... ... әрі ... ... мемлекеттік уәкілеггі органдар
алатын баламасыз, қайтарымсыз, ақшалай міндетті төлемді айтамыз.
Салықтар экономикалық және әлеуметтік — саяси ... ... ... күрделі әрі қоғам өмірінің көп ... ... ... бо-
лып табылады. Сондықтан ол өзіне тән көптеген айрықша ... ... орай ... ... ... ... төлем;
3. қайтарылмайтын төлем;
4. мемлекет кірісін қалыптастыратын төлем;
5. ұдайы ... ... ... заң жүзінде белгіленген төлем;
8. құқыққа сай төлем;
1. жүзеге асырылуы кезінде төленетін салық сомасының ... ... ... ... ... ... көрініс табатын төлем;
10. мөлшері алдьш-ала (бұрынырақ) айқындылған төлем;
11. қатаң белгіленген мерзімде ... ... ... өте ... салықтық міндеттемелер туындататын төлем;
13. белгіленіп, бекітілуі кезінде нақты салық ... ... ... алынатын төлем;
14. ақшаның төлем құралы ретіндегі функциясын ... ... ... ... ... ... асырылуы заңи жауапкершілік шараларымен қамтамасыз етілетін төлем;
16. тек ... ... ... ... - ... ... мемлекет белгілеген төлем;
жүзеге асырылуы салық төлеушінің заңи міндеті болып табылатын төлем;
19. жекелей-айқындалған сипаттағы ... ... ... фискалдық нысанда болғандықтан салық әкімшілігін жүргізуге қолайлы
әмірлі сипаттағы төлем;
мемлекет ... ... ... ... категория, ягни
мемлекеттік қазынаны толықтыру мақсатында тиісті мемлекеттік билік тармағы
өйымдастырып, құқықтық негіздеген ақша қаражаттарының арналы ағымы;
23. ... ... ... ... ... ... ... өнімі;
24. табыстарға салынуына байланысты тікелей ал тұтынуға (шығынға)
салынуына орай ... ... ... ... салық төлеушінің экономикалық - қаржылық жай-күйіне қатысты функция;
26. реттеуші сипаттағы экономикалық стимул және ... ... ... көзі;
27. қоғамдағы бөлу және қайта бөлу қатынастарын білдіретін экономикалық
категория;
28. мемлекетгің салықтық ... сай ... ... ... ... мызғымас материалдық негізін құрайтын төлем;
29. бірыңғай салық жүйесін білдіретін мемлекеттік
деңгейдегі және жергілікті салық салу жүйелеріне байланы-
сты ... және ... ... ... табатын төлем
болып саналады.
Сонымен, салықтарды - өте көп қырлы-аспектілі, кезеңдер сайын ... ... және ... ... ... ... ... төлем деп
айта аламыз.
Салықтардың функцияларына - мемлекеттің салықтық ... ... ... табатын (іске асырылатын) салықтардың ... ... мен тек ... тән ... жатады.
Экономикалық категория ретінде салықтың функцияларына:
1. фискалдық функцияны;
2. бөлуші функцияны;
3. реттеуші функцияны;
4. бақылаушы функцияны;
5. жеңілдік беруші функцияны жатқызуға болады. ... ... ... мен ұқсастықтарын белгілеуге себін тигізеді; саны жағынан шамалы
топтарга бөлу арқылы ... ... және ... ... ... Салықтарды топтастырудың кейбір негіздеріне:
1. алыну тәсілдері бойынша;
2. салық салу субъектілері бойынша,
3. салық салу объектілері бойынша;
кірісіне салықтық түсімдер ... ... ... ... ... ... ... мақсат-бағдары бойынша;
салықтық түсімдерге деген салықтық қүқықтарын пайдалану ... ... ... төлемдерді төлеу көздері бойынша көрініс ... ... ... салу ... ... занды тұлғалардан алынатын
салықтар; жеке тұлғалардан алынатын ... ... ... деген
салықтық құқықтарын пайдалану деңгейі бойынша: ... ... ... салықтар; бөліктерге (сомаларға, проценттерге) бөлу ... ... ... ... болып бөлінеді.
Салықтардың мән-жайларына байланысты: тікелей және жанама салықтар;
тұрақты бекітілген және реттеуші салықтар; ... ... ... ... ... жалпы және мақсатты салықтар; ұдайы
алынатын және біржолғы ... ... ... ... ... алынатын салықтардың түрлеріне:
1. корпорациялық табыс салығы;
2. жекелей табыс салығы;
3. қосылған қүн салынатын салық;
4. акциздер;
1. жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен ... ... ... салық;
6. жер салығы;
7. көлік құралдары салығы;
8. мүлік салығы ... ... ... уәкілетті органдар тарапынан өтінуші-
келуші белгілі бір тұлғаларға белгілі бір көрсетілген тиісті қызметтер мен
берілген құқықтар немесе арнайы ... үшін сол ... ... жеке
тұлғалардан алынатын мақсатты - бағдарлы, біршама-эквивалентті әрі міндетгі
ақшалай төлемдер.
Алым ... тән ... ... ... ... ... ... — эквивалента төлем;
3. міндетті төлем;
4. нақты тұлға үшін ерікті сипаттағы төлем;
5. ... ... ... ... ... төлем;
1. көрсетілген қызметтің құны есепке алына отырып жүзеге асырылатын төлем;
2. кейде мемлекеттің материалдық мүддесі басым болып кететін төлем.
Қазақстан ... ... ... мемлекеттік тіркегені
үшін:
1. заңды тұлғаларды ;
2. жеке кәсіпкерлерді;
3. жылжымайтын мүлікке деген құқықтарды және ... ... ... ... құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды;
5. механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді;
6. ... өзен ... мен ... көлемді кемелерді;
7. азаматтық әуе кемелері мен шағын көлемді ... ... ... ... ... ҚР арқылы жүріп өткені үшін;
10. елтаңбалық алым;
11. ... ... ... ... ... үшін лицензиялық алым;
12. телевизия және радиохабарларын тарату ұйымдары-на радиожиілік ... ... ... үшін ... - ... ... ... органдар тарапынан өздеріне
өтінуші — келуші тұлғаларға қатысты жасалған заңи маңызы бар белгілі ... және ... ... ... үшін сол ... немесе жеке
тұлғалардан алынатын біршама — эквивалент, міндетті ... ... ... ... және ... болып бөлінетіндіктен,
бірақ жалпы сипаттамасы көптеген белгілері бойынша сәйкес келетіндіктен
бажға тән қасиеттер ретінде мына ... ... ... ... ... мәжбүрлі төлем;
3. арнаулы пайданы мақсаттайтын төлем;
4. ақшалай төлем;
заңи маңызы бар іс-әрекетті ... орай ... ... ... бір ... ... байланысты жүзеге асырылатын төлем;
мемлекеттік ішкі және сыртқы кедендік шекараны әрі-бері кесіп өтіп тауарлар
мен өнімдерді әкетіп, әкелуші тұлғалар жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... біршама-эквивалентті төлем;
10. көрсетілген қызмет құнына қарамастан (есепке ал-
май) ... ... ... ... ... ... маусымдық; демпингке қарсы;
өтемдік, арнаулы баждар ретінде алынады.
Төлемақы.
Төлемақы - мелекеттік ... ... ... ... ... ... көбінесе материалдық көрініс табатын, кейде басқаша
сипатта пайдаланылатын белгілі бір ... не ... ... ... және құқықтарды бергені үшін сол заңды және ... ... ... ... ақшалай төлем.
Төлемақының өзіне тән белгілер:
ол міндетті ақшалай;
біршама - эквивалент;
ол Салық кодексімен және дербес заң актілерімен негізделетін төлем.
Қазақстан Республикасындағы ... ... жер ... ... су ... ... ... ластағаны үшін;
жануарлар дүниесін, орманды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды,
радиожиілік спектрін, кеме жүретін су ... ... ... ... ... ... үшін алынады.
15.5. 3. Салықтық міндеттемелер
Қазақстан Республикасының заң ғылымының ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне айналуына орай
көптеген жылдар бойы зерделеніліп-зерттеліп салықтық ... ... осы ... ... ... ... мен
тұжырымдамалардың нәтижесінде Салық кодексінің жалпы бөліміңде орын алуы
салық салу аясы мен қоғам үшін аса ... және ... ... болып
отыр.
Салықтық міндеттеменің түсінігін заң шығарушы мына келесідей жолдар
бойынша айқындаған:
1. тиісті салық заңдарына ... ... ... ... ... міндеттемесі салықтық міндеттеме болып танылады;
2. салықтық міндеттеме талаптарына сай салық төлеуші: салық ... ... ... ... салу ... мен салық салуға байланысты
объектіні айқындауға; салықтар мен бюджетке төленетін басқа да ... ... ... ... есептілігін жасауға, оны белгіленген
мерзімде табыс етуге және ... мен ... ... ... да ... ... міндетті;
3. мемлекет өзінің салық органдары арқылы салық төлеушіден салықтық
міңдеттемелерді толық көлемде ... ... ... құқылы;
4. салықтық міңдеттемелер орындалмаған немесе айтарлықтай орындалмаған
жағдайда мемлекет салық кодексінің тиісті ... ... ... ... міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету тәсілдерін
және ... ... ... ... ... міндеттемені орындау мақсатыңда салық төлеуші мынадай іс-
әрекетгерді міндетгі түрде жүзеге асырады:
1. салық органында тіркеу ... ... салу ... мен салық салуға байланысты объектілердің есебін
жүргізеді;
салық салу ... мен ... ... ... ... ... мен салық ставкаларын негізге ала отырып, бюджетке төленуге тиісті
салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің сомаларын есептеп шығарады;
салық ... ... және оны ... ... пен ... ... табыс етеді;
5.салықтық зандарды белгіленген тәртіп ... және ... ... ... мен ... ... ... да міндетті
төлемдердің есептеп шығарылған және есептелінген сомаларын, сондай-ақ
міндеттемені орындамаған жағдайда айыппұл мен ... ... ... ... ... орны, тәртібі мен
тәсілдері күні бұрын әрі нақты белгіленетінін білуіміз қажет.
Салықтық міндеттемені орындау уақытына ... ... мен ... ... ... ... салу ... айқындау, тиісті бюджетке
аударылатын салық сомасын есептеп шығару және ... ... ... ... заңында белгіленген уақыт кезеңі немесе шекті мерзім жатады.
Салықтық міндеттемені орьщдау орны салық төлеушінің ... ... ... ... ... жері ... табылады. Салық төлеушінің
бюджетке тиісті соманы аудару жөніндегі төлемдік ... банк ... күні ... ... ... күні ... есептелінеді.
Салықтық міндеттемені орындау тәртібі ... ... ... өзінің салықтық міндеттемесін орындауға бағытталған, белгілі бір
тәртіптеу механизмдері мен кезектіліктерді ұстана ... ... ... ... ... саналады.
Салық төлеушінің салық (фискалдық) агенті атқаратын салық төлеу
жөніндегі салықтық міндеттемесі сол салық ... ... ... ... ... орындалған болып табылады.
Салықтық міндеттемені орындау тәсілдеріне салық заңдарында белгіленген
салықтарды төлеуге және мәжбүрлеп төлетуге ... ... мен ... Осы ... заң жүзінде қатаң көрініс табуы тиісті салықтық
төлем сомаларының мемлекет ... ... және ... ... ... немесе мәжбүрлеу арқылы қамта-масыз етуге негіз болып ... ... ... тиісінше, өз бетімен және ерікті орындау мына
тәсілдер:
1. салықтарды ... ... ... ... ... алу ... ... салықты біржолғы талон негізінде төлеу;
салық төлемінің сомасын енгізу жолымен төлеу ... ... ... табыс төлеу көзінде ұстап қалу, салықтық міндеттемені орындау
жөніңдегі ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардан салықты мәжбүрлеп алу салықтық міндеттемені мәжбүрлеп
орындату тәсілдеріне жатады.
Салық органының салықтық міндеттемені орындау ... ... ... ... жазбаша хабары салық хабарламасы деп аталады.
Салық хабарламасында салық ... ... ... ... ... ... тіркеу нөмірі; салықтық міндеттеменің сомасы; салықтық
міндеттеме орындау жөніндегі талап; хабарламаны ... орай ... ... ... Салық хабарламасының нысанын уәкілетті
мемлекеттік орган белгілейді.
Салық төлеушінің бюджет ... ... ... бойынша
берешектерін өтеу кезектілігі:
1. Салықтардың бересі сомасын төлеу;
2. есептелген өсімпұлдарды төлеу;
1. есептелген айьппұлдарды төлеу-тәртібі негізінде жүзеге асырылады.
15.5. 4. ... ... ... мемлекеттік кірістің (бюджеттің) ең мол түсім көздері
болғандықтан олар қандай да ... ... ... ... ... есептелінеді. Сондықтан салықтық қызмет мақсатының
басты бағыты салықтардың көмегімен бюджетке кірістерді тарту ... ... ... және ... ... мен ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Мемлекеттің салықтық қызметі:
мемлекет аумағындағы салықтар мен өзге де міндетті төлемдерді, ... ... ... және ... алу тәртібін белгілеу, салық жүйесі
мен салықтық қүрылымдарды ... және ... ... ... ... ету, ... ... әлеуметтік-экономикалық
аясын салықтық реттеу жөніндегі мемлекеттің біртүтас озінің немесе озі
айрықша уәкілеттілік берген ... ... ... ... ... ... оздеріне тиесілі салықтық міндеггемелерін
дұрыс атқаруларына ... ... және ... ... ... ... ... салықтық тексерулердің жемісті жүзеге асырылуына басты назар
аудару, сондай-ақ занда көзделген ... орын ... ... ... алу ... ... уәкілетті салық органдарының іс-
қимылдары мағынасында сипатталынады.
Салықтық қызмет негізінде ... ... ... қүқықтық және
экономикалық қатынастардың жүйесінен тұрады. Жоғарыда айтқандай, мемлекет
тиісті заңдар мен ... ... - ... ... ... ... мен ... төлемдерді белгілейді, өзгертеді, жояды және олардың
уақтылы, белгіленген мөлшерде бюджетке түсуіне бақылау ... ... мен өзге де ... ... ... және ... ... қызметіне байланысты болады.
Салықтық қызметті өздерінің құзыреттеріне орай ... ... ... ... мен ... ... Президенті, Парламенті, Үкіметі, Жергілікті маслихаттар мен
әкімдіктер,
ҚР қаржы полициясы агенттігі, ҚР Қаржы ... ... ... ... және Кедендік бақылау комитеті,
Астана, Алматы қалалары және облыстар мен аудандардагы және қалалардағы
аудандар бойынша ... ... ... қызметті жүзеге асыру кезінде қолданылатын жолдар мен
тәсілдер:
1. салықтарды белгілеу;
2. салықтарды алу;
салықтардың ... және ... ... ... бақылау жүргізу;
4. салық төлеушілердің есебін жүргізу;
табысты төлеу кезінде салықтарды үстап қалуды үйымдастыру;
6. ... ... ... ... мен
қызметтерін ұйымдастыру;
7. салық заңдарын бүзган кінәлі тұлғаларға белгіленген заңи жауапкершілік
шараларын қолдану;
8. салық салу жүйесін, әлеуметгік — ... ... ... ... ... атсалысу;
9. салықтық міндеттемелердің мүлтіксіз орындалуын қадағалау және
қамтамасыз ету сипатында ... ... ... ... ... мына ... құқықтық
актілер:
а) Парламент қабылдаған ҚР ... ... ... ҚР ... ҚР ... заң күші бар ... ... асырылады.
Салықтарды белгілеу элементтеріне белгілеу субъектісі, ... және ... ... ... ... белгілеудің конституциялық
қағидаттары мыналар: салықтарды белгілеу және жою кезіндегі ... заң ... ... ... салықтарды белгілеу кезінде
заңдылықты сақтау; салықтық зандардың конституцияға ... ... ... ... ... салықтық қызметінің бұқаралылығы
және жариялылығы болып табылады.
Салық органдарының негізгі міндеттері:
1. өз құзыретінің шегінде мемлекеттің ... ... ... салықтардың, алымдардың, кедендік және басқа да міндетті төлемдердің
тиісті бюджеттерге түсуін қамтамасыз ету;
3. мемлекеттің фискалдық ... ... ... және осы ... асыруға атсалысуға;
4. халықаралық салық салу мәселелерін тиісінше ... ... ... құқықтық қатынастардың белсенді қатысушы мәртебесіне
ие болу болып саналады.
Салықтар белгілі кезеңде, яғни ... жылы ... ... ... бір ... ғана ... ... белгілеу кезінде
жеңілдіктер беру мәселелері қоса қарастырылады. Кейде, ... ... ... ... ... алыну тәртібін, мөлшерін белгілеу
жергілікті өкілді органдарға жүктеледі. Айта кететін тағы бір жәйт, салық
салу ... ... ... ... тек ... ... ... табыстары мен мүліктері және көрсететін қызметтері
бар субъектілерге ғана қатысты болады.
Алымдарды белгілеу де мемлекет ... ... ... орган
шығарган нормативтік қүқықтық актінің негізінде жүзеге асырылады. Дәлірек
айтсақ, алымдарды белгілеудің жалпы ... ҚР ... ... ... ... ... ... — аумақтардың ерекшеліктері мен
экономикалық жай — күйлерін есепке ала отырып белгілеу ҚР ... ... ... ...... ... ... мүмкін.
Баждарды белгілеу тек Парламент арқылы, ол ... заң ... ... Баж алу ... ... ... ... көрсететін немесе жасайтын заңи және басқа да маңызы бар белгілі
бір қызметтер ... ... және сол ... пайдаланған заңды және
жеке тұлғалар баж төлеушілер болып есептелінеді. ... ... ... ... ... келеді немесе біршама - баламалы ... ... ... мен ... ... — ақ ... міндетті
төлемдерді алуды тікелей салық органдары жүзеге асырады. Салық органдары ҚР
қаржы ... ... ... облыстардағы, аудандардагы
мемлекеттік салық органдарынан тұрады. Салықтарды алу, яғни ... ... ... ... ... ... ... және
нұсқаулық актілерінде көзделген мерзімде жүргізіледі. Салық органдары салық
төлеушілер мен салық салынатын және салық салуға ... ... ... алу ... салықтық міндеттемелердің мерзімінде
орындалуына жағдай туғызады.
Салықтық реттеу салық салу жүйесінде пайдаланылатын ... ... ... ... құқықтық негізде жүзеге асырылады.
Салықтық реттеу әдістеріне: салық шегерімдері, инвестициялық салықтық
преференциялар, салық демалыстары, салықтық рақымшылық ету, қосарлы салық
салуға жол ... ... ... шарттар, салықтық түсімдерді
бюджеттер арасында бөлу, тиісті салық ставкаларын ... және ... және олар ... ... ... тікелей байланысты болады.
Ал салықтық реттеу тәсілдері (стимулдары) жеңілдік беру және санкция
қолдану ... ... ... ... беру ... ... жою; ... өтініш бойынша салықты төлеу мерзімін кейінге
қалдыру; белгілі негіздерге қарай ... ... ... сияқты және т.б. әдістерден тұрады. Санкция қолдану жүйесінде
қаржылық айыппұлдар, ... ... ... мәжбүрлеп алу және
әкімшілік айыппұлдар көрініс табады.
Мемлекеттің салықтық қызметінің ... ... ... мүдделерін мемлекеттің салықтық юрисдикциясының
шегін ұтымды белгілеу;
2. салықтардың көмегімен мемлекеттік бюджет ... ақша ... ... ... - ... және әкімшілік-саяси дамудың
мемлекеттік бағдарламаларын ақша қаражаттарымен қамтамасыз ету;
3. мемлекеттің салық жүйесінің құқықтық негіздерін ... ... ... және ... ... тиісінше реттеуді қамтамасыз
ету;
5. шаруашылық субъектілерінің халық тұтынатын тауарларды шығаруға және
өнеркәсіп өнімдерін өндіруге ... ... ... ... ... ... салық органдары қызметтерінің құқықтық негіздерін, әлеуметтік жағдайлары
мен материалдық ... ... ... ... табады.
Салықтық қызметті жүзеге асыру барысында салықтардың экономикалық мән-
жайын білдіретін фискалдық, қайта бөлу, бақылау және реттеуші функциялары
да өз ... ... ... ... асырылатын салықтық (салықтық-бюджеттік) қызмет
тек құқықтық негіздерге сүйене отырып атқарылады. ... ... ... ... кезекте ҚР-ның Конституциясы, ... ... ... мен ... да ... ... ... жатады.
АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАС 16.1. Азаматтық құқық туралы
ұғым
Азаматтық құқық ҚР құқық салаларының бірі. Оның орны ең ... ... ... ... деп ... ... Азаматтардың (жеке
тұлғалардың), әртүрлі ұйымдардың (заңды тұлғалардың) күнделікті мүліктік
қарым-қатынастары, бірқатар мүліктік емес ... ... ... ... Қазіргі құқық теориясында азаматтық құқықты жеке
құқық саласы ретінде тану тұрақтанды. Орыс тілінде бұл ... сөз ... ... деп ... Орыс тіліне ол латын тілінен келген, Рим
құқығында бүкіл құқықты "ius publicum" және "ius privatorum" етіп болу ... ... жеке ... деп ... Өз ... бүл ... сөз
тіркес бөлек тұлғаның мүддесін жүзеге асыруға мүмкіншілік ... ... ... ... құқықтық салалармен реттелетін қатынастардың пайда болу
негіздерімен салыстырғанда азаматтық құқықтық қатынастар ... ... ... болады. Осы қатынастар тұлғалар өздерінің құқықтарын,
мүдделерін кәдімгі өмірлік жағдайларда ... ... ... егер ... ... ... сол кезде де пайда болады. ... ... ... ... тек ... бір құқықтық бұзушылық
жасалуына байланысты ғана пайда ... ... ... ... ... ... ... құқық бүл қатысушылар ... ... ... ... байланысы жоқ өзіндік мүліктік емес
қатынастарды және ... ... ... ... ... реттейтін құқықтық сала. Өзге де құқықтық салалар да сияқты
азаматтық құқықтың ... ... ... ... үш топ ... ... ... болып табылады. Азаматтық құқықтың өзге құқықтық
салаларға қарағанда өзгешелігінің дәрежесі ... ... да ... ... анықтама заңнамаға негізделеді. Азаматтық Кодекстің 1-ші
бабының 1-ші тармағында ... ... ... ... және ... ... негізделген өзге де мүліктік
қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес ... ... ... ... мүліктік қатынастарға байланысы жоқ
мүліктік емес жеке қатынастар да азаматтық заңдармен реттеледі, ... заң ... ... ... не ... емес жеке қатына-стар
мәнінен туындамайды.
Осы қатынастар қандай екенін түсіндіріп кетуге тырысайық. Мүліктік
қатынастар азаматтық құқықта үш ... ... ... ... Ең ... бұл ... ... және міндеттемелік қатынастар ретінде жіктеу.
Құқықтық әдебиетте осы ... ... ... ... топ ... ... меншік жөніндегі қатынастарды атауға болады.
Мүліктік қатынастардың пайда болу негіздері көп. Олар әр ... өзге ... сай ... ... ... ... әрекеттер,
оқиғалар орын алуы себебінен пайда болады. Мәмілелер бүл ... ... ... ... ... ... ... сенімхат беру, мүра қабылдау және көптеген
басқа мәмілелер.
Пайда болу негіздерінің көптілігіне қарамастан мүліктік қатынастар
типіне қарай тұрақты ... ... ... ... айта кетсек, олар
тауар беру, жүмыс орындау, қызмет көрсету бойынша міндеттемелерге бөлінеді.
Міндеттемелік құқықтық қатынастың ... ... ... ... құқықтық қатынастарға бірінші кезекте меншік қатынастары
жатады. Өзге де заттық құқықтар және ... сай ... ... ... бар. Олар мүлікті шаруашылық жүргізу, мүлікті оралымды ... ... ... ... ... ... т.б. жөнінде пайда болады.
Санаткерлік (интеллектуалдық) меншік қатынастары адамдардың ... ... ... нәтижелері жөнінде болып келеді.
Аталғандай объектілердің қатарына авторлық шығармалар, ... ... ... ... т.б. ... ... ... қатынастар азаматтық құқықпен реттелетін
қатынастардың ең маңызды ... ... ... Шын ... ... ауқымына қарасақ, осылай болып келеді. Мүліктік қатынастар
түрмыстық салада пайда болуы мүмкін. Қазір кең тараған кәсіпкерлік қызметті
қамтамасыз ... де ... ... рөлі ... ... ... ... әрекеттердің басым көпшілігі мәнісі бойынша
азаматтық-құқықтық. Мемлекет, оның бөлек құрылымдары — ... ... ... мүліктік қатынастардың кейбіреулері де азаматтық-
құқықтық қатынастарға жатқызылуы мүмкін.
Бірақ мүліктік қатынастардың кең ... ... ... ... ... ... реттелуіне елеулі мән береді. ҚР
Конституциясында бекітілген адамның ажырамас жеке құқықтарының ... ... ... нақтыланады және оның нормалары арқылы жүзеге
асырылу, қорғалу ... ие ... ... құқық адамның ар-
намысына, қадір-қасиетіне құқықтарды, жеке бастың ... ... ... емес ... құқықтарды жүзеге асыруға және ... ... ... ... Бүл ... ... ... қатынастарды
мүліктілермен байланысты емес мүліктік емес қатынастар деп атайды.
Әдебиетте азаматтық құқықпен мүліктілермен байланысты мүліктік емес
өзіндік (жеке) ... тобы ... ... ... Бұл ... ... ... Бұрын қатынастардың аталған тобына ... ... ... жөнінде пайда болатын қатынастар-ды
жатқызатын. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... тек тұлғаға келтірілген моралдық зиянды өтеу бойынша
қатынастар жатқызылуы мүмкін. Осы ... ... ҚР ... ... ... 142 ... нормасы айтады. Оған сәйкес: "Мүліктік емес
өзіндік және мүліктік құқықтар бір мезгілде бұзылған жағдайда мүліктік ... ... ... үшін ... ... өтем ... ... зиянның орнын толтыру мөлшері ұлғаяды".
Әрине, келтірілген норманьщ мағынасы маман емес адам үшін ... ... Біз осы ... ... ... ... да өте жоғары
бағалай алмаймыз. Оның мазмұны кең және оны ... ... ... Көп ... көтермей мынаны айтайық. Моралдық зиян бүл ... ... ... ... ... ... шеккен адамға оны ақшалай
түрде өтеу бойынша міндеттеме пайда болады, ... осы ... ... ... Осы ... ... емес ... қатынас пайда
болады.
Жоғарыда айтылып кеткендей құқықтық сала ретіндегі азаматтық құқықтың
тағы да бір ерекшелігі оның өз ... ... ... ... ... ... реттеу әдісі реттеудің құқықтық ... ... ... ... ... әдіс деген ұғым күрделі және оның көп тыстары бар. ... ... ... ... сала ... әсер етуінің ең маңызды
өлшемдерін анықтайды деп айтуға болады. Біздің ойымызша онды ... ... ... ең маңызды бағыттары мыналар болып
келеді: 1) түлғалар еріктерінің ... ... ету; ... ... өз ... ... асыруын қамтамасыз ету. Егер
құқықты бұзу орын алып түрса, онда азаматтық-құқықтық реттеу ... ... ... тетіктері іске асуына мүмкіншілік береді.
Әдіс құрамына кіретін ... ... өз ара ... ... және ... ... ... құқықтың реттеу әдісін жүзеге асыруда маңызды
рөлді заң шығарушы оның нормалары эсер етуінің мінезіне бөледі. Азаматтық-
құқықтық ... ... ... ... ... олар құқықтық
қатынастарға кірісетін тұлғалар үшін міндетті емес, ұсынбалы. Тұлғалар
оларды ... ала ... ... субъективті нормаларын
қалыптастыра алады. Басым ... ... ... ... ме, әлде ... ме, ... өзі ... Тек
заңнамада тікелей көрсетілген жағдайларда тұлғаның еркі осыған ... ... біз осы ... қатысты жария шарт конструкциясын қарап
өтеміз). Осындай жағдайларда императивті, яғни қатысушылар үшін ... ... ... ... ... ... соң құқықпен өте
жақын таныс емес адамдар да азаматтык құқықтың елеулі міндеттейтін мәні жоқ
деген қате ... ... ... (азаматтық құқық заң емес деген сияқты).
Бірақ бұл олай емес. Егер азаматтық-құқықтық қатынас ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Әдіске қатысты тағы да бір нәрсені айтып кету керек. ... оның ... ... ... қатысушылардың бір-
біріне қатысты тенділігі қамтамасыз етіледі.
Азаматтық-құқықтық реттеуді жүзеге асыруда оның қағидаттарының рөлі
жоғары. Қағидаттар бүл осы ... ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық реттеудің әдісі жүзеге
асады. ... ... ... ... ... оның құқықтық нысаны
ретінде қарастырылуы мүмкін.
Қағидаттар тікелей қолданыла алатын нормалар болып келеді. ... мәні бар ... ... және ... орын ... идеологияға сай
олар басқа салалық нормалар алдында үстемділікке ие болуы тиіс. Егер бөлек
норманың мазмұны қағидатқа қайшы ... ... онда ... ... ... заң шығарушы қағидатты арнайы норма арқылы әдейі шектуі мүмкін, осы
орын алса қағидат басшылықка алынбайды.
Азаматтық құқықтың ... ... ҚР ... ... ... 2 ... талдау негізінде анықталады. Бұл оқулықта
қағидаттарды атап, оларға қысқаша сипаттама беру ... ... ... саласы ретінде бағалауға мүмкіншілік береді.
Ең бірінші қағидат бүл азаматтық-құқықтық қатынастар субъектілерінің
теңдігі. Біз жоғарыда осыны әдіс ерекшелігі жөнінде ... және ... ... ... ... ... де ... Енді мазмүнын
ашайық. Теңдік дегеніміз бұл қатынастарға қатысушылардың ... ... ... Олардың жалпы құқықтық жағдайлары ... ... ... да бір ... ... қол сұғылмаушылық қағидаты жатады. Бүл
қағидатқа сәйкес қандай да болсын адамдар меншік иесінің құқықтарын жүзеге
асыруына ... ... Осы ... ... ... құқығы тек заңнамада
(Азаматтық Кодексте) көрсетілген негіздер бойынша және тиісті ... ... ... ... ... ... айтсақ, басым көпшілік
жағдай ларда меншік құқығы сот тәртібінде тоқтатылады. Меншік иесі ... ... ... құқықтық тәсіддерін пайдалана алады.
Келесі қағидат шарт еркіндігінің қағидаты. Оған сәйкес тұлға қандай
да болсын азаматтық құқықпен қарастырылған және ... ... ... ... ... қайшы келмейтін шартты жасай алады. Шарттың
жағдайларын еркін анықтауға ... ... және ... ... ... да ... ... тандайды.
Жеке істерге озбырлықпен араласпау азаматтық құқықтың қағидаттарына
жатады. Бүл қағидат тұлғаның бір қатар мүліксіз ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. Олардың қатарында жеке
өмірдің құпиялығын, тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты, кәсіпкерлік қызметтің
еркіндігін, т.б. ... ... ... ... соның арасында мемлекеттік
органдардың лауазымды адамдары тұлға құқықтарын жүзеге асыруына ... ... ... ... немесе асырмауы туралы негізсіз талаптар қоя
алмайды.
Азаматтық құқықтарды кедергісіз жүзеге ... ... ... ... ... ... асырудың тетігі болуын қамтамасыз етеді.
Осы қағидатпен азаматтық құқықтардың қорғалуының ... ... ... ... өзге құқықтық салалардағы сияқты өз жүйесі бар.
Оның ... ... ... қалыптастыру азаматтық құқық жалпылама не екені
туралы білімнің пайда болуына көмектеседі.
Азаматтық құқық ... және ... ... ... ... жүйесіне ҚР Азаматіық Кодексінің жүйесі ... сай ... сай ... ... де ... жалпы және ерекше бөлімдерінде азаматтық құқықтың белгілі ... ... ... ... ... бөлім нормалары
азаматтық құқық субъектілерінің мәртебесін анықтайды. Онда ... ... ... ... ... бар. ... мен талап қою мерзіміне арналған нормаларды азаматтық құқықтың
бөлек институттары ретінде қарастыруға болады.
Азаматық құқықтың ... ... ... ірі ... бар. Біз ... ... ... (немесе қосымша) салалары деп
атағанды жөн көреміз. Орыс тілінде бұл ... сөз ... ... права"
деп белгіленеді. Олардың қатарына азаматтық құқықта меншік құқығы және өзге
заттық құқықтар, міндеттемелік құқық, ... ... ... ... ... жеке ... ... Мәні бойынша
азаматтық құқықтың тәуелді ... ... ... ... ... жатқызылуы мүмкін.
Нормалардың жалпы және ерекше бөлім нормаларына ... ... ... ... ... ... ... біркелкі
өлшемдерін орнатуға көмектеседі. Мысалы, мерзімдер туралы жалпы ережелер
міндеттемелерге ... ... ... ... ... Егер қажет болса, онда, заң шығарушы тиісті тәуелді салаларға,
институттарға ... ... ... және ... ... ... ... бөлім нормаларының болуы оларды бірнеше рет ... ... ... ... құқықтық реттеу үнемді болады,
оның сапасы жоғарылай-ды.
16.2. Азаматтық заңнама және оның жүйесі
Азаматтық заңнама құрамына 1994 жылы 27 ... ... ... ... және 1 ... 1999 жылы қабылданған Азамаггық Кодекс (ерекше
бөлім) кіреді. Азаматтық Кодекс азаматтық ... ... ... ... бірге азаматтық заңнама құрамына кодекстің 3 ба-бында аталған
бірнеше ... ... ... Кодекс (жалпы бөлім) 405-бапты біріктіретін 24-тараудан
тұрады. Азаматтық Кодекстің ерекше бөлімі 406 баптан ... 1124 ... ... ... 38 тарауды біріктіреді.
Азаматтық Кодекстің қоғамдық қатынастарды реттеудегі рөлі зор. ... ... ... ... ... құқықтық негізін қалыптастырады.
Басқаша Азаматтық Кодексті экономикалық конституция деп атайды.
Осыған орай ... ... ... ... аударайық.
Біріншіден, тек Азаматтық Кодекс азаматтық-құқықтық ... ... ... қатынастарды толығымен реттейді. Барлық басқа азаматтық
құқықтық заңдар және өзге нормативтік актілер Азаматтық Кодексте бастамасын
табатын құқықтық ретгеуді ... ... ... ... және өзге ... ... ... өзара бағынышты.
Азаматпық Кодексіің заңнама ішіндегі рөліне сәйкес оның заңды ... ... ... ... ... ... ... жоғары заңды күші бар. ҚР Азаматтық Кодексінің 3 ... 2, ... ... "Осы ... ... ... ... қоспағанда, азаматтық
құқықтың Қазақстан Республикасының заң актілерінде қамтылған нормалары ... ... ... ... жағдайда осы Кодекстің ережелері
қолданылады, Қазақстан Республикасының заң-дарында қамтылған және ... ... ... келетін азаматтық құқық нормалары ... ... ... ... ғана ... Банктер мен ... ... ... ... қайта
ұйымдастырылуына, банкроттығына және таратылуына, банк қызметін бақылау мен
оны аудиторлық тексеруге, астық қабылдау ... ... банк ... жекелеген түрлерін лицензи-ялауға, астық
қабылдау кәсіпорындарының ... ... ... ... ... ... банк қызметін және астық қабылдау кәсіпорындарының
қызметін реттейтін заң актілеріне қай-шы келмейтін ... осы ... мен ... ... ... ... сондай-ақ
клиенттер арасындағы банк арқылы қатынастар ... ... осы ... ... ... бойынша реттеледі".
Азаматтық заңнама негізінен жалпы республикалық болып ... ... ... оның құрамына соған сәйкес қабылданған Қазақстан
Республикасының өзге заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің заң ... ... ... ... ... ... мен Мәжілісінің
қаулылары кіреді. Осы денгейлерді заң актілерінің қатарына ... ... ... 1-бабының 1,2, ... ... ... ... Республикасы Президентінің жарлықтары,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулылары. Бүл денгейлерді ... ... ... ... - ... ... акты"). Олардың
өзге де түрлері бар, толық тізімі "Нормативтік құқықтық актілер ... ж. 24 ... N 213-1 ... ... ... 3,4
баптарында анықталады.
Азаматтық заңнамаға Қазақстан Республикасының министрлері мен орталық
мемлекеттік органдардың өзге де ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қаулылары
жатқызылуы мүмкін. Жергілікті деңгейде мәслихат-тардың нормативтік құқықтық
шешімдері, ... ... ... ... ... құқықтық шешімдері қабылданып қолданылуы мүмкін.
Төменгі деңгейдегі нормативтік құқықтық актілердің әр-қайсысы жоғары
деңгейдегі ... ... ... қайшы келмеуге тиіс, бірақ
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... Сотының нормативтік қаулылары аталған сатыдан тыс түрады.
Азаматтық-құқықтық қатынастарды реттеудегі бір елеулі ерекшелік бар,
ол жария құқықтық ... орын алуы ... ... ... ... әдеттегі құқықтар, соның ішінде іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі
құқықтар Қазақстан Республикасы аумағында ... ... ... ... ... ... ... мүмкін (сөз әдет-ғұрыптар туралы
- Ж.Ғ. ескертпесі).
Азаматтық-құқықтық қатынастар халықаралық шарттармен реттелуі мүмкін.
Олардың ішкі ... гөрі ... ... күші болады. Егер Қазақстан
Республикасы қатысу-шысы болып ... ... ... ... ... зандарындағыдан өзгеше ережелер белгіленген
болса, аталған шарттың ... ... ... ... ... үшін республика ішінде құжат шығару талап етілгеннен басқа
жағдайларда, ... ... ... ... ... болып
табылатын халықаралық шарттар тікелей қолданылады. Барлық салалық заңдар
үшін 1995 ... ... ... ... ... мәні ... салалық құқықтық реттеу КР Конституциясында өз бастамасын ... ... 4 ... 2 ... сәйкес: "Конституцияның ең жоғары заңды
күші бар және Республиканың бүкіл аумағында ол тікелей қолданылады". Онда
азаматтық ... ... да бар. Атап ... 6-бапта Қазақстанда
мемлекеттік меншік пен жеке меншіктің танылатыны және тең ... ... ... жеке ... ... ... қарастырылған.
Азаматтың ар-намысы, қадір-касиеті және абыройлы аты, оның бостандығы
мен жеке өміріне ешкімнің тиіспеуі, жеке және ... ... хат ... ... ... пошта, телеграф және өзге де хабарлар сияқты рухани
қазыналар жөнінде туындайтын жеке ... ... ... ... ... ... Конституциясының 16-18 баптарында
бастамасын табады.
1995 жылы ҚР Президентімен азаматтық-құқықтық қатынастарды реттейтін
көптеген заң күші бар ... ... ... сол ... ... ... ала ... азайтудың мәні үлкен болды және көбісі қазіргі
кезде де ҚР заңдары ретінде күшін ... ... Бүл үшін ... ... ... аталған заңдық актілерге өзгерістер мен ... ... ... ... да ... Мысалы, "Шаруашылық
серіктестіктері туралы" 1995 ... 2 ... № 2255; ... ... ... 28 ... № 2350; "Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы" 1995
ж. 19 маусымдағы № 2337; "Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы" 1995 ... ... ... ... 1995 ж. 23 ...... ... Заңдарының және т.б. ... ... ... ... ҚР Парламенті азаматтық-құқықтық қатынастарды
реттейтін көптеген манызды ... ... ... ішінде "Қазақстан
Республикасындағы селолық тұтыну кооперациясы туралы" 1999 ж. 21 шілдедегі
№ 450-1; "Селекциялық жетістіктерді қорғау ... 1999 ж. 13 ... ... "Күзет қызметі туралы" 2000 ж. 19 қазандағы№ 85-Н; "Интегралдық
микросхемалар топологияларын құқықтық ... ... 2001 ж. 29 ... 217-И; ... ... туралы" 2001 ж. 17 шілдедегі № 245-11;
"Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы" 2002 ж. 24 ... ... ... қоғамдар туралы" 2003 жылғы 13 мамырдағы № ... ... 2006 ... 20 ...... ... ... 2007 жылғы 12 қаңтардағы № 219-ІП; ... ... 11 ... № 217-ПІ Заңдар.
Азаматтық-құқықтық актілердің бірыңғай талқыланып олардың ... ... ... ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары ие ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
соттарының банкроттық туралы заңды қолданудың кейбір мәселелері ... ж. 28 ... № 3; ... ... ... ... өтеу
жөніндегі Республика заңдарын қолданудың кейбір мәселелері туралы" 1999 жы-
лғы 9 шілдедегі № 9; "Түрғын үйге меншік құқы туралы ... ... ... ... 1999 ... 9 ... 10; "Соттардың моральдық
зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы" 2001 ... 21 ...... авторлық құқық және сабақтас құқықтарды қорғау жөніндегі кейбір
заңнормаларын қолдануы ... 2007 ... 25 ... № 11 ... ... ... қолданылуы
1. Азаматтық заңдардың уақыт бойынша қолданылуы. Азаматтық заңнама
актілерінің өзге де заңнама актілері сияқты ... ... ... ... бар. Ең ... нормативтік актілер қабылданып күшіне
енеді. Бүл "Нормативтік құқықтық актілер туралы" 1998 ж. 24 наурыздағы№ 213-
1 ... ... ... ... тікелей сілтемесіне сәйкес
болады, немесе осыған қатысты нормативтік актіде, оны күшіне еңгізу туралы
нормативтік ... ... ... ... ... Яғни, басқаша айтсақ
заңға қайшы келмейтін жағдайларда нормативтік актіні ... ... ... оны қабылдайтын органның өз құзырында болып келеді.
Сол заңның 30-бабында барлық зандарды, Қазақстан ... ... ... халықаралық шарттардың жарияланатыны туралы
айтылады. ... ... ... мен міндеттеріне қатысты
нормативтік құқықтық актілердің ресми жариялануы оларды қолданудың міндетті
шарты ... ... ... ... ... ... ... 36-бабында нормативтік
актілердің күшіне енетін мерзімдері белгіленген. ... ... ... ... ... ... және ... мен
импорта лицен-зиялануға тиіс жекелеген тауарлар тізбелерін ... ... ... осы ... ... ... ... жиырма
бір күндік мерзім өткенге дейін қолданысқа еңгізіле алмайды.
Егер зандардың өзінде оларды күшіне ... ... ... ... ... ... жарияланғаннан кейін Қазақстан
Республикасының ... ... бір ... ... ... Кодекстің 4-бабында азаматтық зандардың кері күші болмайтыны
және олар ... ... ... ... ... ... ... ереже белгіленген. Азаматтық заң актілерінің ол күшіне
еңгізілгенге дейін пайда болған қатынастарға зандық күші бүл оларда тікелей
көзделген ... ... ... ... ... ... заң ... күшіне
еңгізілгенге дейін пайда болған қатынастар бойынша ол оны күшіне
еңгізгеннен ... ... ... ... мен ... ... деген
ереже белгіленген. Азаматтық Кодекстегі жоғарыда келтірілген ере-жеде
ерекшелік жасаған. Мәселен, ... ... ... тараптар үшін
шарт жасалғаннан кейін зандарда шарт ... ... ... ... ... ... ... жасалған шарт ол шарттар жасалмастан
бүрын пайда болған қатынастарға қолданылады делінген.
Азаматтық-құқықтық нормативтік актінің күшіне ену кезімен ... ... ... ... де ... зор. Көптеген жағдайларда азаматтық-
құқықтық нормативтік актілер бүрын қолданылып келген нормативтік актінің
күшін жоятын немесе оның ... ... жаңа ... ... ... өз ... жояды. Мәселен, Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Кеңесінің "Қазақстан ... ... ... ... күшіне еңгізу туралы" 1994 жылғы 27 желтоқсандағы қаулысымен ... ... ... ... ... ... күші жойылды деп
танылды.
Азаматгық зандардың кеңістікте және адамдар тобы бойынша қолданылуы
туралы айтайық. ... ... ... ... ... бүкіл аумағында қолданылады. Алайда нормативтік акт
шығарған орган сол ... ... ... ... ... зандар адамдардың тобы бойынша да нақ осылайша қолданылады.
Атап айтқанда, азаматгық заңдар Казакстан Республикасының азаматтары мен
занды ... ... ... ... ... ... ... заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, шетелдік жеке және ... ... ... жоқ ... азаматтық заңдарда Қазақстан
Республикасьшьщ азаматтары мен занды тұлғалары үшін қандай құқықтар мен
міндетгер көзделсе, нақ ... ... ие ... ... және ... орындауға міндетті екені туралы айтылған.
Кейде нормативтік актінің өзінде оның ... ... ... ... ... ... ғана ... белгіленеді.
16.4. Азаматтық қүқық қатынасының ұғымы және оның ерекшеліктері.
Азаматтық құқық қатынасы құрылымының ... ... ... үшін ... бар. Бүрын айтылғандай қатысушылардың теңдігіне негізделген мүліктік
қатынастар, сондай-ақ қатысушылары бір-бірімен субъективті ... және ... ... ... ... ... жеке мүліктік қатынастар азаматтық құқық қатынастары деп
аталады, оларға азаматтық-құқықтық нормалардың әсері тиеді.
Көрсетілгендей заңды байланыс ... бір ... ... ... ... алады, ал соңғысы заң ережелерінде айтылғандарды орындауға, мысалы,
белгіленген ақшалай соманы төлеуге міндеттенеді.
Сонымен, азаматтық құқық нысанасы болып табылатын мүліктік және ... ... ... ... азаматық құқық нормалары бүл
катынастарға қатысушылардың көрінетін немесе көрінуге ... ... ... құқық қатынастарының ерекшеліктері мыналар болып табылады:
біріншіден, азаматтық құқық қатынастарының субъектілері заң жүзінде
тең құқылы, ... ... сол ... олар ... ... қатынастарынан
ерекшеленеді;
екіншіден, азаматтық құқық қатынастары занда ... ... да, ... ... ... да туындауы мүмкін (Азаматтық
Кодекс, 7-бап);
үшіншіден, азаматтық ... ... ... мен ... ... келісімі басым болады;
төртіншіден, ерекшелік бүзылған азаматтық құқықтарды қорғаудың тәртібі
мен әдісінің өзіндік өзгешелігінде болып табылады ... ... ... ... үш элементі бар больш келеді. Олардың
қатарына азаматтық-құқықтық қатынастың мазмұны, ... және ... ... ... ... субъективті құқықтар мен міндеттерді
иемденуші қатысушылардың құқықтық байланысы болып табылады. Азаматтық-
құқықтық қатынас ... орын ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық қатынасының мазмұны деп атайды.
Субъективті құқық дегеніміз құқық ... ... ... ... ... ... азаматтық құқық мазмұны жағынан әр түрлі.
Субъективті құқықтың мазмүнын ... ... ... ... ... ... құрайды.
Мысалы, меншік құқығы: а) белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру
үшін меншік иесіне тиесілі мүлікті иелену, ... және оған ... ... ә) басқа адамдардың бәрінен олардың сол мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... талап ету; б) меншік құқығы
бұзылған жағдайда ... ... жою үшін ... ... дейін құқық
қорғау тәртібі шараларын пайдалану мүмкіндігін ... ... ... тұлғаның тиісті мінез-құлқы шамасын азаматтық-құқықтық міндет
деп атайды. Алайда, азаматтық құқықта міндеттер де әртүрлі болатынын ескеру
керек. Азаматтық ... ... ... диспозитивтік сипатта болады.
Алайда азаматтық зандарда тыйым салулар мен ... ... ... ... Құқықтың тыйым салу нормалары азаматтық құқық ... ... де ... ... ... ... бір
жақты бас тартуын немесе оның ережелерін бір жақты өзгертуге жол бермеу
(Азаматтық Кодекстің 401-бабы).
Әрбір ... ... ... ... құқық берілген және
міндетті тараптар болып екіге бөлінеді. Әрбір тараптан азаматтық ... бір ... ... ... ... ... алады, мысалы, бірлесіп
зиян келтірген тұлғалар бұл ... ... ... өтеуге тиіс. Құқықтық
қатынастарға саны анықталған тұлғалар қатысуы мүмкін, алайда ... ... ... ... тарап жағынан саны белгісіз тұлғалар
қатыса алады, мысалы, автордың, өнертапқыштың құқықтарын бұзудан барша ... ... ... ... ... ... бір
мезгілде құқық, берілген және міндетті тарап болуы да жиі ... ... сату ... ... ... ... ... алушының
меншігіне беруге міндетті және сонымен бірге одан белгілі бір ақша сома-сын
төлеуді талап етуге құқылы. Ал сатып алушы бұл соманы ... ... ... ... ... ... өзінің, меншігіне беруді талап етуге де құқылы.
Азаматтық құқық қатынастарына қатысушылар құрамы өзгеруі мүмкін. Осы
нәтижеге әкелетін ... ... ... деп ... ... деп ... мен міндеттердің бір тұлғадан - алғашқы құқық
иесінен екінші тұлғаға — ... ... ... ... бүл ... ... ... алғшқы қатысушының орнын басады.
Құқықтық мирасқорлық әмбебап (жалпы) не ... ... ... Жалпы құқықтық мирасқорлық бір заңдық актінің нәтижесінде құқықтық
мирасқордың барлық құқық ... ... ... ... ... құқықтық ізашарының орнын басатынымен
сипатталады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мен
міндеттері, Азаматтық Кодекстің 46-бабына сәйкес, ... ... ... ... ауысады; мұраны қабылдауына байланысты мұрагерлер қайтыс
болған адам қатысқан мүліктік құқық қатынастарының субъектілеріне айналады.
Жекеше құқықтық мирасқорлық - ... да ... бір ... ... ... ... ... құқықтық мирасқорлық. Айта
кетсек осындай мирасқорлық тұлға өзінің үшінші жаққа ... қою ... ... ... ... орын алады (Азаматтық Кодекстің 345-бабы).
Жекеше сипатта болатын құқық қатынастарында (есімге, авторлыққа және ... ... ... ... адамдарға ауыстыруға болмайды). Заңнамада
құқықтық мирасқолыққа жол берілмейтін ... ... ... біз қатынастың мазмұнына субъективтік құқықтар мен
міндеттердің жиынтығы ... ... ... ... екі ... және объектілерді келесі тарауда ... ... ... ... ... жіктелетінін қарап өтейік.
Азаматтық құқық қатынастар: а) мүліктік және ... ... ... және ... б) заттық және міндеттемелік болып жіктеледі.
Азаматтық-құқықтық қатынастарды жіктеудің басқа негіздері де бар, ... ең ... ... деп ... болады, себебі, осылар
қатынастар топтасуының басым бөлігін көрсете алады.
Бұлайша бөлудің негізіне әртүрлі белгілері анықталғандықтан, құқықтық
қатынас бір ... ... ... ... (мысалы, меншік құқық
қатынасы) не мүліктік, салыстырмалы, міндеттемелік (мысалы, заем ... ... ... және т.б. бола ... айту ... ... қатынастары мүліктік қатынастар мен мүліктік емес
қатынастарға бөлу ... ... ... ... қатынастарының
белгілі бір экономикалық мазмүны бар, ... ... ... емес құқық
қатынастарының мұндай мазмұны болмайды және жеке адамның кейбір ... ... ... ... ар-ожданын және басқаларын) қамтамасыз
етеді.
Азаматтық құқық ... ... ... ... ... құқық қатынастарына қатысушылар ... ... ... ... ... ... ... құқықтарды,
әдетте, басқаға беруге болады, яғни олар басқа адамға ... не ... ... тәртібімен ауысуы мүмкін.
Жеке құқықтар оларды иеленушілердің жеке басынан ажырамайды. Оларды
басқа ... ... не ... ... ... ... ауыстыруға
болмайды. Мысалы, ар-ождан құқығы, авторлық құқық осындай болады.
Құқық қатынастары ... және ... ... ... ... бөлу ... байланысы белгісіне негізделген. Субъективті
азаматтық құқығы бар тұлғаларға міндетті тұлғалардың беймәлім тобы ... ... ... ... болып табылады.
Мүліктік (мысалы, меншік құқықтық қатынасы) және жеке мүліктік емес
құқықтық қатынастарда (мысалы, авторлық шығарма ... ... ... ... ... қатынастар) абсолютті болуы мүмкін. Меншік иесі
шығарма немесе өнертабыстың авторлары олар жөнінде құқықтарын жүзеге ... ... ... бәрі ... ... Олардың негізгі міндеті
меншік иесінің немесе интеллектуалдық меншік иесінің өз ... ... ... ... ... ... ие тұлғаға міндетті тұлғалардың белгілі тобы қарсы тұратын
құқық қатынастары арақатысты деп саналды. Олар бірнешеу болуы ... ... ... дәл ... ... ... ... немесе заңды
түлғалар жасасқан шарттан туындайтын құқық қатынастары ара-қатысты.
Заттық және ... ... ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылық мынадан аңғарылады:
заттық құқықтық қатынастар абсолютті ... ... ... ... ең ... түрі бұл ... ... Сонымен бірге өзге
заттық қатынастар бар. Заттық ... ... ... иесі және ... ... және сол ... негізгі құқықтық байланыс пайда
болады.
Міндеттемелік құқықтық қатынастарда ... ... ... ... ... жөн, олар ... ... ие тұлғаның
(несие берушінің) мүдделері өзіне қарсы тұратын борышкердің белсенділігін
керек ... оның ... ... ... ... ... ... беру, ақша төлеу, жұмыс орындау және т.б. сондай
іс-әрекеттер түрінде болуы мүмкін.
Азаматтық-құқықтық қатынастардың пайда болу, өзгертілу және ... ... ... туындауына заңдық фактілер негіз
болады. ... ... ... ... ... фактілер азаматтық
құқық қатынастар пайда болу негіздері ретінде көзделген. Бүл ... ... ... атап өту ... ... азаматтық құқықтар мен
міндеттер қолданылып жүрген зандарда тікелей көзделмеген, ... оның ... мен ... ... ... өзге де ... ... негізінде
пайда болып, өзгеріп және тоқтатылып отырады.
Заңды фактілер дүниеде орын алатын ... яғни ... ... ... факт - ... құқық нормаларында көзделген факт. Өмірде
толып жатқан қүбылыстарында қандай фактінің заңдық күші ... ... ... күші болмайтынын нақ сол нормалар анықтайды. Демек, занды
факт - азаматтық құқық нормалары негізінде белгілі бір заңдық салдарға әкеп
соғатын ... ... ... ... ... ... бойынша басты
бөлінісі оларды адамдардың ықтиярымен болатын әрекеттер қатарына және
адамдардың ықтиярына қарамай, оған ... ... ... ... Осы ... оларды әрекет және оқиға заңды фактілеріне бөледі.
Әрекеттер, өз ... ... және ... ... бөлінеді. Қолданылып
жүрген заңның немесе басқа да нормативтік құқықтық актілердің талаптарын
бұзатын ... заң ... ... ... деп ... Зиян ... әрекеттер, құқықтық тәртіпке адамгершіліктің негіздеріне қарсы
мақсатпен жасалған мәміле және т.б. ... ... ... ... 158-бабының 1-тармағы).
Азаматтық заңдардың талаптарына сәйкес келетін әрекеттер заң жүзінде
дұрыс әрекеттер болып ... ... ... ... жасалған сатып алу-
сату, сыйға тарту, тасымалдау, ... беру және т.б. ... ... мәмілелерді алуға болады.
Өз кезегінде заңды әрекеттердің бәрі заңдық актілер мен ... ... ... ... ... құқық қатынастарының пайда
болуына, өзгертілуіне немесе тоқтатылуына бағытталған заң жүзінде дұрыс
әрекет заңдық актілер деп ... ... заң ... түрі ... (шарт) болып табылады. Азаматтық Кодекстің 147-бабына
сәйкес азаматтар мен занды тұлғалардың азаматтық құқықтар мен міндеттерді
анықтауға, ... ... ... ... әрекеттері мәмілелер деп
танылады. Сол сияқты Азаматтық Кодекстің 380-бабында шарт ... ... мен ... ... ерікті болады деп көрсетілген.
Азаматтық құқық қатынастарын дамытуға, азаматтық-құқықтық актілерді
қоспағанда, өзге де ... ... ... ... жасалатын заң
актілерінің ықпал етуі мүмкін және олар ықпал етеді де. Атап ... ... ... ... құқықтар мен міндеттердің әкімшілік
актілерден пайда болуы көзделген. Мысалға азаматты жеке кәсіпкер ретінде
мемлекеттік тіркеу актісін алуға болады.
Заңды қылық - ... ... бір ... нақ ... ... ... ... бағытталмағанына қарамастан, белгілі бір заңдық
зардаптарға байланыстырылатыны заң ... ... ... ... ... қатарына шығармашылық кәсіп қызметкерлерінің айтып келгенде әдеби
немесе музыкалық туындылары, жасалатын әрекеттері ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917-1920 ж.ж Кеңес мемлекетіндегі мәдени құрылыс48 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Араб мемлекеті17 бет
Араб мемлекеті туралы41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь