Эмоциялар және эмоционалдық интеллект




Презентация қосу
«ПСИХОЛОГИЯ» пәні

«Эмоциялар және эмоционалдық
интеллект»

10.03.2022 ж.
Дәріс мақсаты: білімалушылардың сезім және эмоция, ерік мәселелері, эмоционалдық
интеллект туралы білімдерін тереңдету

Дәріс жоспары:
1.Адам өміріндегі эмоцияның рөлі
2.Эмоцияны түсіну және эмпатияға қабілеттілік
3.Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері: эмоцияларды қайта қарастыру және
эмоцияларды басу
4.Эмоционалдық интеллект анықтамасы
5.Эмоционалдық интеллект когнитивті қабілет пен тұлғаның даралық сипаттамасы
ретінде
1. Адам өміріндегі эмоцияның рөлі .

Эмоциялар - бұл адамның қоршаған шындыққа және өзіне деген қарым-
қатынас күйзелісінде көрінетін құбылыстар, сонымен қатар, эмоциялар
субъективтілікпен сипатталады.
1. Адам өміріндегі эмоцияның рөлі .

Психологияда эмоцияларды өзгертуге, отбасында, өнерде, педагогтарда, клиника, шығармашылықта
яғни, адамдардың барлық іс-әрекетіне қатысады деп есептейді.
•Эмоцияның зерттелу тарихы У. Джемстің 1884 жылы жарияланған «Эмоция деген не?» атты
мақаласынан басталды.
•В.К. Вильнюс эмоцияларды жеке процестер ретінде емес, тұлғаның бүтіндей қызмет етуінің көрінуі
ретінде қарастырады.
•Эмоциялардың теориялық мәселеріне Л.С. Выготский көп көңіл бөлген, ол эмоциялармен субъектінің
сезімдік заттың іс-әрекетімен байланысының ішкі психологиялық механизмі ретінде қарастырады, олар
организмді белсенділікке ынталандырып, оның қоршаған ортамен өзара қатынасын оятады және
реттейді деді.
•А.Н. Леонтьев, Б.И. Божович эмоциялардың дамуы мінез-құлық мотивтерінің дамуымен, баланың
жаңа қажеттіліктерімен қызығушылықтарының пайда болуымен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
•Я. Рейковский эмоциялар адамның әрекетін реттейді деп есептейді, яғни эмоционалды процестердің
дұрыс жүрмеуі психиканың ауытқуларының бастамасы болып табылады.
•О.К. Тихомирова ойлау іс-әрекетін дәл эмоциялар реттейді деп есептеген. Ол лабораториялық
үлгілерде ойлау тапсырмаларын шешу барысында пайда болатын эмоциялардың пайда болу жағдайы
және қызметерін шешуді үсынған.
Сонғы жылдардың эмоцияны әлеуметтік психологияның өкілдері эмоцияларды вербалды емес қарым-
қатынас рөлінде зерттеді.
1. Адам өміріндегі эмоцияның рөлі .

Сыртқы дүние заттары мен құбылыстардың адамның қажеттілігіне сәйкес келу-келмеуі
нәтижесінде пайда болатын психикалық процестердің түрін эмоция мен сезім деп
атаймыз.
Эмоциялар мен сезімдердің қызметтері:
1.реттегіштік қызмет: ол көңіл-күй түрақтылығы мен мінез-құлығымызға бағыт беріп
отырыды. Эмоцияның реттегіштік механизмдері эмоциялық қозуды бәсеңдетеді.
2.қорғағыштық қызметі: адамда шынайы немесе жорамал қатерден сақтандыратын
қорқыныштың туындауымен байланысты. Қорқыныш адам үшін қолайсыз жәйттерден
сақтандырады.
3.ынталандырушы қызметі: адамның өз бойындағы табиғи күштерді жинақтап, қандай
болмасын әрекетті орындауға, кедергілерді жеңуге бағытталатын рухани батылдықты
туғызады.
4.сигналдық қызметі: адамның не жануардың басқа бір жанды нысанға ықпал, әсер етуімен
байланысты. Мысалы: адамдардың сөйлеуі, айқайлауы, түртуі, басын изеуі, көзін
қысуы. Мимика және пантомимика, дене бұлшық еттерінің қимылы, иығын керуі, қолын
сермеуі т.б.
2. Эмоцияны түсіну және эмпатияға қабілеттілік .

Сезімдер мен эмоциялардың сапалық ерекшеліктері:
1. Қарама-қарсы, полярлық сапалықтар
Мысалы: сүйсіну-сүйсінбеу, шаттық-уайым, осы сапалар екі полюске ажыраған, біріне-бірі
қарама-қарсы мағынада қолданылады.

2. Актив (қажырлы) және пассив (солғын) сапалықтар:
•стеникалық - күшті, сергітетін; белсенділікті арттырады, қоздыратын,
жандандыратын (қуаныш, ашу) эмоциялар
•астеникалық - пассивті, белсенділікті басады, қаттылықты тудырады, мақсатқа
жетуге кедергі келтіреді (қорқыныш, сағыныш)

3. Жігерлену және кернеуден босану немесе шешіну
Мысалы: студенттің емтиханнан өтуі, спортпен айналысатын адамның мәреге жетуі, шешуші
кезеңдері болып табылады. Мәреге тақағанда адам барлық күш жігерін жұмсайды, осы кез
өткен соң басқа бір күйге түседі, мұны кернеуден босану (шешіну сезімі) дейді.
3. Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері:
эмоцияларды қайта қарастыру және эмоцияларды басу
Эмоцияның түрлері:
1.Қарапайым эмоциялар: ашулану, қуану, ренжу, тобалау, қорқу жек көру т.б.
2.Күрделі эмоциялар: аффект, стресс, фрустрация, құмарлық, көніл күй

•Аффект дегеніміз - дауылды, бұрқырауды еске түсіретін күшті, қысқа мерзімді
эмоционалды жағдай. Аффект кенеттен пайда болады және осы сәтте адам өзін-өзі
басқара алмайтын сияқты, толықтай күйзеліске бағынады. Аффектте адам «басын
жоғалтады» және жағдайды талдамай, ескерусіз әрекеттерді орындайды, мысалы, ол
қолына түскен затты лақтырып, сындырып, үстелге ұра алады.
•Алайда, аффектерді толығымен бақыланбайды деп ойлау қате болар еді, өйткені
қаласаңыз, аффективті жарылысты «сөндіріп», өзіңізге деген күшіңізді жоғалтпауға
үйрене аласыз. Мұны істеу үшін жұмысқа, оқуға, хоббиге немесе басқа қызметке ауысу
жеткілікті. Қарапайым түрде, эмоционалды құлдырауды болдырмау үшін, реакция
жасамас бұрын онға дейін санаңыз.
3. Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері:
эмоцияларды қайта қарастыру және эмоцияларды басу
• Стресс, терминді Гансон Селье (1936) енгізген, стресс мәселесін зерттеп түсінік
берген ғалым Р. Лазарус болды. Мұндай қолайсыз әсер нерв жүйесінің жүмысына да,
дене күшіне де нүқсан келтіретіндіктен адам өзінің сыртқы ортамен байланысының
үнемі қадағалап реттеп отыру қажет. Стресс адамның өмірі үшін қауіпті, бірақ та ол
адамға қажетті. Стресс арқылы түлғаның үлкен ситуацияларға бейімделу мүмкіндігі
пайда болады.
Г. Селье стресс жағдайының дамуын 3 кезеңге бөлген:
1.Организмнің мазасыздануы
2.Организмнің күшті тітіркендіргіштерімен айқаса күш салу
3.Адам сырттан келетін нәрсеге төтеп беруге шамасы келмеген жағдайда титықтап,
әрекет жасаудан қалады
3. Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері:
эмоцияларды қайта қарастыру және эмоцияларды басу
• Фрустрация, (латын сөзі - жоспардың бұзылуы) тұрақты жағымсыз эмоциялық күйге душар
ететін шектен асқан қанағаттанбаушылық яғни, тұлғаның алға қойған мақсаты мен
стратегиялық жоспарларының бұзылуы фрустрация туғызады. Фрустрация
қанағаттанбаушылық дәрежесі адамның төзімін тауысарлықтай болған жағдайда көрініс
береді. Фрустрацияға көбінесе эмоцияға берілген, қызба, өмір тартысында шынықпаған
сәтсіздікпен қиындыққа даярлығы жоқ адамдар үшырайды.
• Құмарлық, бұл қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған және ұзақ уақыт бойына
адамды қызықтыратын жарқын, күшті эмоционалды жағдай. Құмарлық – адамның белсенді іс-
әрекетін оятатын күшті сезім. Құмарлық адамның есі-дертін жаулап алады, және құмарлық
объектісімен байланысты емес қалғандардың бәрі, екінші, маңызды емес, ұмытылған және
ескерілмеген болып көрінеді. Мәселен, өз жұмысына жаны құмар ғалымдар сыртқы келбетке
мән бермеген, ұйқы мен тамақты ұмытып кеткен.
• Құмарлықтың маңызды сипаттамасы оның ерікті сферамен байланысы болып табылады, өйткені ол
үлкен күш пен қуатқа ие бола отырып, адамды қызметке ынталандырады. Сонымен бірге, құмарлықтың
қайда бағытталғаны өте маңызды. Бағыт тұрғысынан ол жағымсыз және жағымды болуы мүмкін.
Музыкаға, спортқа, ғылымға деген құмарлық позитивті. Егер құмарлық моральдық айыптауға лайық
болса (құмар ойындарға, есірткіге, алкогольді ішуге деген құмарлық), бұл теріс құмарлық. Теріс
құмарлықтың әсерінен адам моральдық тұрғыдан қайта туады.
3. Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері:
эмоцияларды қайта қарастыру және эмоцияларды басу
• Көңіл-күй - адамның барлық басқа күйзелістерін, ойлары мен іс-әрекеттерін бояй
отырып, әлсіз білдірілген жағымды немесе жағымсыз эмоциялармен байланысты ұзақ
мерзімді эмоционалды жағдай. Адамның көніліне айнала қоршаған дұние әсер етіп
отырады. Көнілге адамның денсаулық жағдайы, нерв жүйелердің ерекшеліктері де
әсер етеді.
• Кейде көңіл-күйді көтеру үшін көңіл көтеретін, көңілге қонымды іс-әрекетке ауысу
жеткілікті. Сүйікті телешоуды көру, музыка тыңдау немесе қызықты кітап оқу да
сіздің көңіл-күйіңізге қатты әсер етеді. Күлу туралы ұмытпаңыз, өйткені көңілді,
жағымды көңіл-күйдің фоны уақытша қиындықтар мен қайғы-қасіретті оңай жеңуге
көмектеседі.
• Ерік жігері, күшті рухани өміріміздің мазмұны адамдар, тіпті ауыр жағдайда көнілді
жүреді. Оптимстік жарқын болашаққа сену, қиыншылыққа мойымау, ерік-жігері
күшті, қажырлы адамның басты қасиеті.
3. Эмоцияны реттеудің әдістері мен механизмдері:
эмоцияларды қайта қарастыру және эмоцияларды басу
• Өздеріңіз білетіндей, адамға оның қажеттіліктерін қанағаттандырудан бастап
эмоционалды күй күйзелісі тән. Адамның сезімдері материалдық және одан да
күрделі қажеттіліктерге негізделген - рухани, бұл күйзелістің ерекше формасын -
жоғары сезімдерді тудырады.
Сезімнің келесі түрлері ажыратылады:
1.Моральдық сезімдер адамның өзінің және басқалардың әрекеттері мен қылықтарын
адамгершілік нормаларына және ережелеріне (ізгілікке, әділеттілікке, парызға)
сәйкес моральдық бағалауға негізделген.
2.Интеллектуалды сезімдер таным мен шығармашылық үдерісін сүйемелдейді. Таң
қалу мен әуесқойлық, білуге құмарлық пен жаңалық ашқанға деген қуаныш,
күмәндану - мұның бәрі интеллектуалды және эмоционалды сәттердің өзара
байланысының дәлелі.
3.Эстетикалық сезімдер адамның табиғаттағы, өнердегі, адамдар өміріндегі
әсемдіктерге деген эмоциялық қатынасын білдіреді. Олар тұлғаны байытады, оған
жеке өзіндік ерекшелік береді
4. Эмоционалдық интеллект анықтамасы

Эмоционалды интеллекттің даму кезеңдері:
1937 - әлеуметтік интеллект туралы Роберт Торндайк жазды
1940 - Дэвид Векслер адамның зияткерлік және интеллектуалдық емес
қабілеттері деп бөлетін басылым жазды (аффективті, жеке және
әлеуметтік)
1983 – Горвард Гарднер өзінің интеллект моделін жариялады, оны жеке
тұлға және тұлға аралық деп бөлді
1995 - Дэниел Гоулманның «эмоционалдық интеллект» атты танымал
ғылыми кітабы жарық көрді
1996 - Реувен Бар-Он Торонтодағы американдық психологтар
қауымдастығының жиналысында EQ-I Әлеуметтік және эмоционалды
интеллект моделін ұсынды
4. Эмоционалдық интеллект анықтамасы

Эмоционалды интеллект - адамның өзінің және өзгелердің эмоциясын түсіну және
олардың эмоциялық күйіне бейімделу икемділігі.
Интеллект (лат. іntellectus — таным, ұғыну, аңдау) - жеке тұлғаның ақыл-ой қабілеті.

Эмоционалды интеллект (ЭИ) дегеніміз өз сезімдері мен өзге
адамдардың сезімдерін түсінуге, өзіне мотивация туғызып, өз
эмоцияларын да, басқа адамдарға қатысты эмоцияларды да басқара білуге
қабілеттілікті білдіреді.

«Эмоционалдық интеллект» терминін ғылыми психологиядағы алғашқы және
анағұрлым танымал моделін 1990 жылы Питер Саловей мен Джон Мейер қолданды.

«Эмоциялық интеллект» психологиядағы жаңа бағыттардың біріне кіреді. Эмоциялық
интеллект ұғымы мыналарды қамтиды: өзіндік эмоцияларды тану; эмоцияларды
басқара алу; өзіндік мотивация; өзге адамдардың эмоциясын тани білу.
Р. Бар-Онның моделі, 1988
1. Өзін тану:
ЭИ ұғымына өте
өз эмоцияларын ұғыну, өзіне деген сенімділік,
кең түсінік береді.
өзін-өзі құрметтеу, өзін-өзі өзектілендіру,
Ол ЭИ-ні адамның
тәуелсіз болу
әр түрлі өмірлік 2. Тұлғааралық қарым-қатынас дағдылары:
ситуацияларды эмпатия, тұлғааралық өзара қатынастар,
табысты жеңіп әлеуметтік жауапкершілік
шығуына
мүмкіндік беретін 3. Бейімделуге қабілеттілік:
барлық когнитивті мәселені шешу, шынайылықпен байланыс,
емес қабілеттер, икемділік
білімдер мен 4. Стрестік ситуацияларды басқару:
құзыреттілік
стреске тұрақтылық, импульсивтілікті
ретінде
қадағалау
анықтайды. 5. Басым көңіл-күй: бақыт, оптимизм
Эмоциялардың Эмоцияларды ойлау Эмоцияларды түсіну Эмоцияларды басқару
идентификациясы мен іс-әрекеттің Эмоцияларды қадағалау,
Эмоцияларды қабылдау нәтижелілігін арттыру Эмоциялар кешенін, жағымсыз эмоциялардың
(яғни эмоциялардың бар үшін қолдану эмоциялар арасындағы қарқындылығын
екендігін байқай білу байланыстарды, бір төмендету, өз
қабілеті), оларды эмоциядан екіншісіне эмоцияларын, оның ішінде
Эмоцияларды зейінді
идентификациялау, бара бар өтуді, эмоциялардың жағымсыздарын да ұғыну
маңызды оқиғаларға
білдіру, шынайы эмоциялар себептерін, эмоциялар қабілеті.
бағыттау үшін қолдану,
мен олардың туралы вербальды Тұлғалық өсуге және
міндеттерді шешуге
жасандылығын ажырата ақпаратты түсіну тұлғааралық қатынастарды
мүмкіндік туғызатын
білу сияқты өзара қабілеті. жақсартуға мүмкіндік
эмоциялар туғызу
байланысты бірқатар туғызады
қабілеттерден тұрады

Г. Гарднер мен П. Саловей, 1997
Дэниэл Гоулман моделі, 1995 Эмоционалдық интеллект Мотивация - бастаманы
терең тенденцияларды
Өзін-өзі тану -
қолдану арқылы
эмоционалды күйлерді атай
білу, эмоциялар, ойлау мен
жетістікке жетуге
іс-әрекеттер арасындағы Өзін-өзі реттеу - қолайлы эмоционалды
Эмпатия - бұл басқа күйлерге ену.
байланысты түсіну қабілеті, эмоцияларды басқара
өзінің күшті және әлсіз адамдардың
білу, қажетсіз
жақтарын адекватты эмоцияларын оқи білу,
эмоционалды жағдайды Әлеуметтік дағдылар -
бағалай білу; өзіңді олардың орнына
өзгерту, стресстен қанағаттанарлық
қоя білу.
тезірек шығу мүмкіндігі. тұлғааралық қатынастарға
түсу және қолдау.
Люсин моделі, 2004
Эмоцияны түсіну қабілеті Эмоцияны басқару қабілеті
өзінің эмоцияларына және өзінің эмоцияларына және
басқалардың эмоцияларына басқалардың эмоцияларына
бағытталуы мүмкін және бағытталуы мүмкін және бұл
бұл адамның: адам: Басқа адамдардың Басқа адамдарды
• Эмоцияны тани алады; • Эмоциялардың эмоцияларын басқара алу
• Эмоцияны анықтай алады қарқындылығын басқара ажырата білу және араласу
және оны сөзбен жеткізе алады;
алады; • Эмоциялардың сыртқы
• Бұл эмоцияның себептерін көрінісін реттей алады;
және оның салдары қандай • Қажет болса, ерікті түрде сол
болатындығын түсінеді. немесе басқа эмоцияны
тудыруы мүмкін.
5. Эмоционалдық интеллект когнитивті қабілет пен тұлғаның
даралық сипаттамасы ретінде
Эмоционалды интеллектінінің ғылыми психологиядағы алғашқы және анағұрлым танымал моделін 1990 жылы
Питер Сэловей мен Джон Мэйер ұсынды, олар «эмоциялық интеллект» терминіне анықтама берген
алғашқы зерттеу жұмыстарын жариялады, сондай-ақ, оны өлшеу әдістемесін ұсынды (EQ). Бұл модельдің алғашқы
нұсқасы 1990 жылы ұсынылған болатын.
Олар эмоционалды интеллектіні «өзінің және басқалардың сезімдері мен эмоцияларын қадағалай білу, оларды
ажырата білу және осы ақпаратты ойлау мен әрекеттерді бағыттау үшін қолдана білу қабілеті» ретінде анықтады.
1997 жылдан бастап қана эмоциялық интеллектіні эксперименталды зерттеу басталды. Арнайы тренингтер мен
дамыту топтары жанұялық климатты, тұлға аралық қарымқатынасты реттей бастады, яғни эмоциялық интеллект іс
жүзінде нəтиже бере бастады. Г. Гарднер мен П. Сэловей ұсынған эмоциялық интеллект ұғымы мыналарды
қамтиды:
1.өзіндік эмоцияларды тану
2.эмоцияларды басқара алу
3.өзіндік мотивация
4.өзге адамдардың эмоциясын тани білу
Эмоциялық интеллект деңгейі жоғары тұлғалар өз жəне өзгенің эмоциясын түсінетін, эмпатияға бейім, қарым-
қатынаста эмоцияны басқара алатын болғандықтан əлеуметте адаптацияланған əрі мақсаттарына жете алатын
индивид ретінде көрінеді.
Ата-ана тəрбиесінде эмоциялық интеллектінің алатын орнының маңызды тұстарын жəне бала дамуында эмоциялық
интеллектінің рөлін зерттеу арқылы отбасындағы психологиялық жағдайды позитивті өзгерту біздердің маңызды
мақсаттарымыздың бірі. Қазіргі зерттеулердің бір сыпырасы эмоция мен интеллект арасындағы өзара байланысты
зерттеуге бағытталған. «Эмоциялық интеллект» психологиядағы жаңа бағыттардың біріне кіреді.
5. Эмоционалдық интеллект когнитивті қабілет пен тұлғаның
даралық сипаттамасы ретінде
Р. Бар-Онның моделі ЭИ ұғымына өте кең түсінік береді.
Ол ЭИ-ні адамның әр түрлі өмірлік ситуацияларды табысты жеңіп шығуына мүмкіндік беретін барлық
когнитивті емес қабілеттер, білімдер мен құзыреттілік ретінде анықтайды.
Р. Бар-Он ЭИ-нің бес компонентімен теңдестіруге болатын құзыреттіліктің бес сферасын бөліп
көрсетті; бұл компоненттердің әрқайсысы бірнеше субкомпоненттерден тұрады:
1.Өзін тану: өз эмоцияларын ұғыну, өзіне деген сенімділік, өзін-өзі құрметтеу, өзін-өзі өзектілендіру,
тәуелсіз болу
2.Тұлғааралық қарым-қатынас дағдылары: эмпатия, тұлғааралық өзара қатынастар, әлеуметтік
жауапкершілік
3.Бейімделуге қабілеттілік: мәселені шешу, шынайылықпен байланыс, икемділік
4.Стрестік ситуацияларды басқару: стреске тұрақтылық, импульсивтілікті қадағалау
5.Басым көңіл-күй: бақыт, оптимизм

Р. Бар-Он эмоционалдық интеллектіні өлшеуге арналған, EQ деп аталатын сауалнама құрастырды.
Бұл сауалнама жоғарыда аталған субкомпоненттерге сәйкес келетін 15 шкаладан тұрады. Ұсынылған
модельге негіз болып дәл осы компоненттерді бөліп көрсетудің дұрыстығын растайтын қандай да бір
эмпирикалық мәліметтер емес, автордың кәсіби тәжірибесі мен әдебиеттерді талдау табылатындығын
атап кеткен жөн.

Ұқсас жұмыстар
Эмоциялар мен сезімдердің қызметтері
ЭМОЦИЯЛАР СЕЗІМДЕР
Эмоция және эмоционалдық интеллект
Мәдениет тілі
Эмоция түрлері
Эмоцияның ішкі белгілері
Эмоция және эмоциялық интеллект туралы теорияларды салыстыру нәтижесінде заманауи тұлғаның жетістікке жету индикаторын жасау
Эмоция және олардың атқаратын рөлдері мен қызметтері
Эмоциялық әрекет
Эмоционалды интеллект
Пәндер