Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар

Қазақтың ата-тегі болып табылатын сақтар, ғұндар, үйсіндердің түп төркіндеріндегі қарама-қайшылықтарға қарамастан көшпенділк әмбебапшылығы басымдылыққа ие болды. Солай бола тұра, жер өңдеушілердің де дүниетанымдық көзқарастары үнемі елеулі ықпалын жүргізіп отырды.
Ұлттық сананың өсуі, мәдениеттің қайта өрлеуі 25 ғасырлық тарихы бар халықтың рухани бастауларға көңіл аударуын туындатуы заңды еді. Қазақтың ата-тегінің арғы философиясынан бастап дінге сенімінде, тәңірге табынушылығында және сақтар, ғұндар, үйсіндер мифологиясында алдыңғы орынға философиялық дүниетанымдық мәселе отырықшы тайпалардың тіршілік бағыттарының, жолдарының ара қатысы шығады. Бұл көне түрік жазу мәдениетінің дүниеге келуімен белгілі.
Ашина (көк бөрі) ұрпақтары VІ ғасыр хандықтың басқару жүйесін құқықтық негізде құрды. Өкілетті билік пен заң шығару ісі ақсақалдар алқасының (кейінгі қазақ хандығында – билер алқасы мен хан кеңесі) құзырында болды. Ал хан жарлығы атқарушылық міндеті үлкенді-кішілі лауазымдар иесіне жүктелді. Бұл мансаптар мұрагерлік жолмен хандық билік, әскери демократия арқылы жүзеге асырылған. Халықтық құқықтық санасының әрі мемлекеттік басқару жүйесінің арқауы кең ауқымды жеті баптан тұратын, Тәуке ханның «Жеті жарғысы» деген атқа ие болған ел заңы.
VIII ғасыр басында жазылған атылмыш жәдігерліктер типі XIX-XV ғасыларға дейін жеткен. Мұндай жәдігерліктер қатарына «Қорқыт Ата» кітабы мен «Оғызнаманы» да жатқызуға болады. Олардың өзара желілері, баяндау үлгілері, дүниетанымдық арқаулары өте ұқсас.
Бұл аталмыш жәдігерліктердің барлығының да мазмұнын тәңіршілдік көктей өтеді, ол олардың дүниетанымдық өзегі ретінде көрінеді. Мысалы: көне түрлердің космогониялық түсінігін мына сөздерден бағамдауға болады: «Жоғарыда Көк тәңірі, төменде Қара жер жаралған екі арасында кісі оғлы жаралған екен». Олардың үстінен қарайтын «Тәңіріден болған», яғни
        
        Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар
Қазақтың ата-тегі болып табылатын сақтар, ... ... ... қарама-қайшылықтарға қарамастан көшпенділк әмбебапшылығы
басымдылыққа ие ... ... бола ... жер ... де ... үнемі елеулі ықпалын жүргізіп отырды.
Ұлттық сананың өсуі, мәдениеттің қайта өрлеуі 25 ғасырлық тарихы ... ... ... ... аударуын туындатуы заңды еді. Қазақтың
ата-тегінің арғы философиясынан ... ... ... тәңірге
табынушылығында және сақтар, ғұндар, үйсіндер мифологиясында алдыңғы ... ... ... ... ... ... жолдарының ара қатысы шығады. Бұл көне ... ... ... ... ... (көк ... ... VІ ғасыр хандықтың басқару жүйесін құқықтық
негізде құрды. Өкілетті билік пен заң шығару ісі ... ... ... ...... алқасы мен хан кеңесі) құзырында болды.
Ал хан жарлығы атқарушылық ... ... ... ... Бұл ... ... жолмен хандық билік, әскери демократия
арқылы жүзеге ... ... ... ... әрі ... ... арқауы кең ауқымды жеті баптан тұратын, ... ... ... ... атқа ие ... ел ... ... басында жазылған атылмыш жәдігерліктер типі XIX-XV ғасыларға
дейін жеткен. Мұндай жәдігерліктер қатарына «Қорқыт Ата» ... ... да ... ... ... өзара желілері, баяндау үлгілері,
дүниетанымдық арқаулары өте ұқсас.
Бұл аталмыш жәдігерліктердің барлығының да ... ... ... ол ... дүниетанымдық өзегі ретінде көрінеді. Мысалы: көне
түрлердің космогониялық түсінігін мына ... ... ... Көк ... ... Қара жер ... екі арасында кісі оғлы
жаралған екен». Олардың үстінен қарайтын «Тәңіріден болған», яғни ... ие ... ... ... Білге қағандар еді. Аспанның,
жердің, ... ... ... ... қарама-қарсылықтардың
бірлігі екндігін көне түріктер үстірт болса да пайымдай алды ма? ... ... ... ... мен ... ... ... болды.
Сонысына қарамай Аспан (Көк тәңірі) мен Қара жер (Жер-ана) аралығындағы
ғұмыр кешкен адамзаттың екі ... ... де ... қарама-қарсы екі
жаратушының қайсысына «жақын» екендігі туралы ... ... ... көруге болады. Тәңіршілдік көзқарастың ... ... ... жасампаздық құдіретіне деген халықтық сенім. Түркілердің танымдық
қабілеті, ... ... ... ... ... үшін жазалануы да
тәңірінің мейіріміне немесе қаһарына ұшырағандықтың жемісі. Көрнекілік үшін
мысал келтіретін ... дана қарт ... ... біліктілігін тәңірдің сыйы
ретінде қабылдайды, ол білімді табғач ... ... ... ... ... арқасында. Өзінің даналығын дәріптеу мақсатында қайталанып
отыратын ... алып ... ... дана ... ... сөз тіркесін
жауларының аузына салып отыратындығы Тоныкөктің мақтаныш сезімінің айғағы
болса керек.
Орхон-Енесей ... ... Ата» ... Оғызнама жәдігерліктерінде
тотемдік, аналистік көзқарастар сілемдері сақталғанымен, мифтік ойлаудың
ықпалы азая бастағаны байқалады. Оны ... ... ... ... ... жанасымды тұрғыда баяндалатынынан-ақ пайымдауға болады.
Қазақстан аймағында алғашқы адамдар тас дәуірінен бастап еңбек құралын
сапасына қарай ... ... ... мәнді әрекет процессі басталды.
Қола дәуірі жалпы тұрғыдан бақташылықтың пайда болуымен, яғни ... ең ... ебек ... ... Бұл ... мәдениеттің
дамуына, өркендеуіне қуатты қозғаушы күш береді. Сапа санаты қасиет ұғымына
алып ... Ол ... ... ... мен ... ... ... Ғұндардың өзі заттар мен ... ... сапа ... ... ... оның ... қасиеттерін салмақтай отырып сайлады.
Оның ... ... ... ... ... бағаланды.
Жастар мен мықтылары сыйлы, ал кәрілері мен ... ... ... теңсіздік сапалардың сандық өлшеуішінің қажеттілігін туғызды.
Мысалы: «Үйсіндерде ... көп, ең бай адам ... ... ... ... ... сандық айқындылықты дүниеге әкелді. Санның онтопологиялық
мінездемесі -кеңістік пен уақыт. Қазақтың ата тегінің еңбек әрекетімен, сан
мың ... көш ... ... бір күн мен айға ... ... ... ... ұғымы басталды. Кеңістік бет-бағдары ежелгі
қазақтар есігінің шығысқа бағытталуымен ерекшелінеді. Ғұндар ... ... ... ... қосынан күнге табыну үшін, кешке ... ... үшін ... ... қалған бұл дәстүр түріктерге ауысты. Бұл
ғұндардың алғашқы түріктер екендігі жайлы ... ... ... ... әрқашан оңтүстікке ашылған Монғолиядан айырмашылығы осында.
Таным бағдарында шығысты құрмет тұтушылық көне тас ... ... көне ... ... ... ... жоқ, батыс (кейінгі) арқа бет, ал
оңтүстік-оң, солт-сол жақ болып саналады. Күлтегін ескерткішінде ... ... ... ... ... терістік». Бұл
кеңістік орналасуының қатаң тәртібін бекітті.
Жалпы, адамзат өркениеттегі әйгілі мәдени ... ... ... мен жапсар өңірлерінде дүниеге келіп отырғаны кездейсоқтық емес.
Әлемдік ... ... ... Тәңірлік діннің өзекті қағидалары арқау
болған. Тәңірлік дін уақыт пен кеңістікті ... ... ... тіл ... ... адам ... ... таным түсінігі еді.
Тәңірлік дін көшпелілердің өмір сүруінің кепілі болып, өмір ... ... күні ... дейін таңның атуы мен күннің батуына дейінгі
уақытты 5-ке бөледі: таң, ... түс, ... ... ... ... ... ... маусымды өз ішінде 3-ке
бөледі: қоңыр күз, сары ала күз, қара күз ... ... ... ... ... өзегінен бір жылды 12-айға бөлетін таным-түсінінікті бастау тегі
аңғарылды. Көшпелілер мәдениеті өзінің 3-мың ... ... ... мен Қиыр ... ... қарағанда шығармышылық эволюцияны бастан
өткерді.
Қазақ философиясының және ... ... ... ... ... ... ... ертегілер;
реалистік (тұрмыс салт) ертегілерінің де үлкен әсері болды. Бұл ... ерте ... ... ... ... әлі ... түсініп болмаған кездерде
туған. Қазақ аңыз, ертегілерінің ой туғызар дүниетанымдық тұстары олардың
адамды ... ... қоя ... ... ... дәуірінде адамды ең
басты киелі күш деп ұғынуы үстем ... ... ... ... мифтік
ойлаумен образдап, соған адам әрекеттін ... ... ... ... осы ізде ... ... аңыздарының бір ерекшелігі оның
жалпы халықтық мазмұндылығында ... ... ... аңыздарында көшпелі
елдің төл ерекшелігі, белгілері бірден ... ... олар ... ... ... ... аңыздар. Осындай дала аңыздары
ішінде халық арасында Қорқыт, Асан қайғы туралы толып жатқан ... ... ... аңыздар Қорқыт асқан күйші, қобызшы болғандығын айта ... ... ... ... күрескен, өліммен алысқан алып жанды
танытады. ... ... ... ... көре білетін, өлімді өнермен
жеңуге ұмтылған алып философ, ұлы қобызшы. Жалпы айтар болсақ, көне ... алғы ... ... нәр алған қазақ аңыз ертегілерінің көшпелілер
рухани болмысымен біте қайнасқан ауыз әдебиеті, ... ... ... ... ақын ... ... халық даналығының қазақ
философиясының қайнар көз, алғы бастауы болды деп айта ... ... және ... даму ... ғұндар, үйсіндер және
қоңлылардың дүниетанымдық түсініктерінің өзара байланысы нығая ... ... әр ... еді. ... ... «таза» егіншілік, ал үйсіндер –
жартылай көшпелі мал шаруашылығын жүргізіп отырған. Бүкіл ... ... Ұлы ... жолы ... мен ... арасындағы экономикалық
байланыстардың қаншалықты жемісті болғанын көрсетеді. М.С. Орынбеков
пайымдағандай, «мемлекеттілігі ... ... ... табиғи ортаның этникалық
қауымдастыққа зор ықпал ететіні белгілі». Әлемді сезіну айқындала ... ... ... айқын болды. Табиғат қалтқысыз өзіндік табиғи
тәртіпке бағынған, ал адам табиғаттың бір бөлігі және төл ... ғана ... ... де, адамзаттың даму эволюциясына байланысты, еңбектің
қолданбалық және жаңғыртушылық ... ... ... ... ... ... ... ортаны адам қажетіне бейімдеу және оның ... іске ... ... ... ... ... жабайы жылқыны қолға
үйрету - жалпы ... және ... өмір ... Бұл өз заманындағы
үлкен бір құбылыс болды.
Табиғи ортаны өңдеудің туындауы философиялық ... ... ... ... ... белгілеу факторының пайда болуын көрсетеді.
Мұның өзі, ... ... ... ... ... иесі болып
қалыптасуының алғы шарты еді. Тұтас, бірақ қарама-қайшылықты процессте оның
әр қилы табиғи заңдылық және ... ... ... ... ... ол «табиғат бөлшегі» емес, оның ... ... ... ... ... зерттеулеріне сүйенер болсақ, қауымдық сана қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... байланысты
дамып отырды. Табиғатты игеру барысында адамдардың практикалық ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар, қарапайым
түсініктер пайда бола бастады. Олардың бәрі ... ... ... ... ... ... сезімдік сатысына тән
нәтижелерін қорытудың ... ... ... ... ... бейнесі-
қауымдық сананың негізгі өзекті мазмұнын құрайтын, жеке адамдардың, яғни
қауым мүшелерінің мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал ... ... ой кешу ... ... танымдық тәжірибесі мол, көргені
мен көңіліне түйгені көп ру ақсақалдарының ... ... ... ... ру ... ... ұласқан тәжірибені зердесіне
сақтаған әрі күнделікті өмір сүру ... ... ... ... сол ... тән ... ... Өмірдің сан алуан
салаларындағы соғысқа, шаруашылыққа, ... ... ... ... ... ... еді. Олардың шешімдері барлық қауымдастар
үшін ... заң, ал ... ... ... ... ең ауыр ... аластау болатын. Қауымнан тыс қалу жеке адам үшін өлім жазасына
кесумен бірдей еді, ... ол ... ... ... адам өз ... ... ете алмайтын. Қауымдастықтың өзі саналылықтың нәтижесінде
емес, ғұмыр кешудің жандалбаса ... ... жан ... ... негізделген мүдделеріне сәйкес қалыптасқан. Осы рулық тайпалық
қауымдастыққа тән ұжымдық сипаттағы ой кешудің ... жеке ... мен ... ... ... құдіретіне табынатын қасиет
сайын даланың перзенттері ... тән еді. ... ... шындығына,
бақыланушы және қабылданушы әлемге жақындығы, бұл болмысқа етенелігі
уақытты, кеңістікті адамның ішкі ... ... ... ... болмыс
мәнін, ар-ұждан бастауларынан түсінулерінен көрініс тапты. Мұның ... ... ... ие, ... ... басқа ешбір әлем
түсінігіне ұқсамайтын әлемнің ұлттық ... ... ... ... келіп саяды.
Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ойлардың құрамдас бөлігі
ретінде, осыдан 2,5 мың жыл ... ... өмір ... грек ... ... өшпес із қадырған скифтік Анахарсисті (Анарыс)
айтуға болады. Ол туралы грек философы Платон былай ... ...... ... ... Грецияға саяхат жасағанда Солонмен кездесіп, оның
ықпалында болып, ... ... ... ... грек ... тарихына арналған кітабында
Анарыс жайлы жеке бөлім бар. Онда ұлы бабамыздың Грецияға келіп, ... ... өмір ... және ... ... ... келтірілген.
Біздің жыл санауымыздың бірінші ғасырында өмір ... ел ... ... би ... Анарыстың өсиеттері деп ел билеудің жолдарын айтып
отырады екен. «Ең ғақылды адам – ел ... ... ... ... бидің айтуынша, латыншалап кеткен Анахарсис скфиский дегеніміз
осы ... ... Бұл ... ... ... ... қонарлық.
«Біріншіден – дейді ол, Майқы бабамыздың айтуынша Анарыс ел ... ... ... ... Сақ патшасы Кадуйдің інісі. Ол Афиныдағы Солонмен
достасып, онда ... жыл өмір ... ... ... – ел ... ... жасаған әйгілі саясаткер. Сондықтан Анарыстың ел ... ... ... өте ... ... ... өлі көп пе, ... пе? – деген сұраққа кері жауп бергені философия тарихынан белгілі.
Д.Паэртскийдің аталған кітабында ол туралы ... ... «На ... ... ... или ... он переспросил: «а кем считать плывущих»».
Анарыс айтты деген сөзбен Анахарсистің айтқаны дәлме-дәл келіп ... ... бір адам ... тағы бір ... ... ... Анарысты
қайдан біледі? – деген ой келеді, ... ... ... ...
ғасырда өмір сүрген. Майқы би біздің дәуірімізге дейінгі І ғасыр басында
дүние ... ... 600 жыл ... уақыт. Бұл мерзімде әлі Анахарсис
есімі ел жадында сақталған, ұмытылмаған. Төртіншіден, ... ... ...... сақ тайпаларынан таралғанына тағы бір дәлел
болса керек. Үйсіндер туралы Геродот тарихында ... ... ... ... көне ... бірі ... ал ... би оның тарихын
білмеді деуге негіз жоқ.
Аты ауызға ... дала ... ... ... ... туралы
деректер сақталмаған. Тек Диогеннің мәлметтері бойынша, ол ... ... ... 594 жылы ... ... ... 47 ... өтіп
жатқан сәтте Афиныға келген». Осы күннен бастап Солонды үйіне іздеп ... бойы дос ... ... Геродоттың айтуы бойынша, «Анахарсис – скиф
патшасы Спаргапиптің шөбересі, Пиктің немересі, Гнурдың ... Ол ... ... ... ... ... қалай келгенін де айтып өтеді.
Геродот Анахарсисті Қара ... ... ... скиф ... ... ... құмар, Элладаның тілін үйреніп өсен, әскери
өнерден де тағылым алған, скифтердің әдет-ғұрпын өте ... ... ... ... ... атақты адам» - деп жазды.
Көптеген жазбаларда сақ – скиф философы Анахарсисті көне дүниенің «жеті
ғұламасымен» ... сөз ... ... ... ... ... ... солардың арасында
Секст Эмперик анахарсисті «жеті ғұламаның» бірі деп санайды.
Плутархтың пікірінше, ... ... ... ... ... ... Фалестің Анахарсис туралы пікірі өте ... ... ... ... көне заман философиясы тарихында, мәдениетінде еңбегі
зор болған.
Ол Солон өлгеннен кейін, өз туған еліне Скифияға қайта ... ... ... ... заң ережелерін өз елінде қолдануға әрекет
жасайды. Анахарсис елді жаңа құрылыс орнатпақ ... заң ... ... ... ... ... ... халықтар сияқты
скифтер де өзге елдің салт-дәстүріне, оның ... ... ... сескене қараған. Сондықтан да, Анахарсистің реформаторлық идеясы,
озық ойын іске аспай, туысы Савилийдің қанды жебесінен ... ... демі ... ол: ... ... ... мені ... еді, ал өз еліме
кеп, мен қызғаншақтықтың құрбаны болдым» депті (Плутарх).
Грекиядағы Анахарсиске қойылған мүсін бар. Онда: ... пәле ... ... сөз ... ... Ұлы бабамыздың кезінде ... ... ... тобына кіргенін ескерсек, оның философиялық ойларының
терең де салиқалылығын, аумақтылығын зерттеу болашақтың ісі ... ... ... ... екі ... ... төңірегінде
түйіндеуге болады: көшпелілік өркениетке арқа сүйеген қазақ философиясының
уақыт пен кеңістік арнасындағы білмдерін топшылау және ... ... ... ... ... ... ... емес, оны игере ... ... ... мен ... киелі қажеттері мен
адамгершілік мұраттарын ... ... ... ... ... бар, ... ... табиғатының аясында, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып
өмір сүреді. Бірде-бір мәдениет кеңістікке ... ... ... ... ... ... ... ол уақыт және тарихпен қамтылып ... ... оқу ... ... және ... ... ... өзара тоғысуын және олардың адам санасында ... ... ... ... көркем-өнерлік, теориялық,
философиялық тағы басқа) тұлғалық тұрғыдан тұтас ... Бұл – ... ... ... ... ... өркениеттердің арасынан қазақ философиясы ... ... ... да ... бар. Ғасырлардың талай қыр-сырларынан
өткен қазақ философиясының ертедегі грек ... ... ... сол күлден қайта тіріле беретін қасиеті бар қиял-ғажайып құс –
феникспен ... ... ... ең ... бірі Шумерден бастау алатын,
сақтар, кейін ғұндар арқылы дүниенің жартысында ізін қалдырған, кейінірек
орта ... ... мен ... ... ... ... қорына
қосқан Кіндік Азия - әлем қайнарының бірі. Шын мәнінде философия әмбебапты
дүниетаным және оның рухани тамырлары ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен Аристотельді, Бэкон мен Спинозаны,
Кант пен Гегльді білу арқылы біз әл-Фараби мен Абайды терең түсінеміз.
Қазіргі кезде еліміздің ... ... ... ... бірі
отандастарымыздың философиялық мәдениетін өркендету болып табылады. Оған
қоғамымыз басынан ... ... ... ... ... тарихының
өзекті мәселелерін танып, талдап, зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсету арқылы қол жеткізуге
болады. ХХ ғасыр шығыс пен батыс философиясының компаративистік тәсілделуі
арқылы ұлттық философияның ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... зертеуге мүмкіндік туды. Түркі тілдес
философияның қыр-сыры арқылы туысқан елдердің рухани көкжиектеріне ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Бейсенов Қ.Ж. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақмиятты ой кешу
үрдістері – А.: 1994
2. ... Ж. ... және ... оқу құралы – 2-ші басылымы –
А.: 2001 – 272 б.
3. ... Н.Ә. ... ...... ... К. ... рух» ... 2000, № 10, 3-9 б.
5. Қысқаша философия тарихы – А.: 1999 – 272 ... ХХІ ғ. ... ... ... көріне ме? //Ақиқат, 1998, №11,
12-20 б.
7. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың ... – А.: 1996, 168 ... ... Қ. VІІІ – XII ғ. Көне ... әдеби ескерткіштері – А.: 1985
9. Тұрғынбаев Ә.Х. Философия тарихы – А.: 2001 – 378 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ философиясы қалыптасуы7 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Аллама Мұхаммад Икбал (1877-1938)6 бет
Ахмет Байтұрсынұлының шығармалары8 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы6 бет
Ежелгі шығыс елдеріндегі саяси және құқықтық ілімдер.7 бет
Экономикалық ілімдер тарихы пәні жөнінде жалпы мәлімет4 бет
Қоғам әлеуметтік шындық3 бет
"Экономикалық жүйенің дамуы үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар."4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь