Алаштың жолы

«АЛАШТЫҢ» ЖОЛЫ

Қазақтың сан ғасырлық тарихының ең жарқын беттерін жазған Алаш қозғалысы . тарихи.саяси, айрықша құбылыс ретінде ұлтымыздың мәдени.рухани даму жолын жаңа арнаға бұрғаны сөзсіз. Өйткені, ол қазақ баласының саясат, мәдениет сатысына көтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде ұлт ретінде дербес өмір сүруге, өзге елдермен терезесі тең халық ретінде азат күн кешуге болатындығына әлеуметті сендіре алған жаңашыл қозғалыс еді. Қозғалыстың қарқындылығы мен жаңашылдығы . қазақ қоғамы үшін қиын.қыстау сол бір дүбірлі шақта азаттық ұранын салып, іс жүзінде бытыраңқылық пен мемлекеттік институттар қалыптаспаған сахара төсінде дербес мемлекет идеясын құруға бел шешіп кірісуінде еді. Алмағайып кезеңде амал тауып, халқының басын қосып, ертеңіне сендірген осындай ұлы топ бұғанға дейін болмағаны тарихтан белгілі. Олар сол тұста кездескен қиындықтардың барлығын жеңе білді, түпкі мақсатқа жету үшін, қандай да болмасын, замана сауалының оңтайлы шешімдерін таба білді. Алаш қозғалысы совет өкіметі тарапынан терістелгенімен, оның идеялары ұлтжанды азаматтардың жүрегі мен санасында өмір сүріп келді. Оның жарқын әрі бұлтартпас мысалы . тәуелсіздіктің қарсаңында Алаш идеясының қайтадан жаңа күшпен жаңғыруы. Ес жиып, етек жапқан бүгінгі күнде алаштық идея саналы қазақ баласын, елжанды қазақ азаматын қайтадан баурап алу үстінде. Мұның басты себебі, Алаш қозғалысының ең ұлы мақсаты . ұлттық тәуелсіз мемлекет құру идеясымен сабақтасып жатқанында еді. ХХ ғасырдың басында ұлтының теңдігі үшін қауымдасумен де, қаламмен де, қарумен де күреске түскен Алаш қайраткерлерінің пәрменді еңбегі Алаш баласының есінен еш кетпек емес. Оның дәлелі . тәуелсіз Қазақстанның барлық түкпіріндегі қазақ зиялы қауымының ісіндегі, ойындағы алашшылдық сана.
        
        Ербол Тілешов
«Руханият» орталығының директоры,
филология ғылымдарының кандидаты,
доцент
«АЛАШТЫҢ» ЖОЛЫ
Қазақтың сан ғасырлық тарихының ең жарқын беттерін ... ...... ... құбылыс ретінде ұлтымыздың мәдени-рухани
даму жолын жаңа ... ... ... ... ол ... ... ... сатысына көтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде ұлт ретінде
дербес өмір ... өзге ... ... тең ... ретінде азат күн
кешуге болатындығына әлеуметті ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдығы – қазақ қоғамы үшін қиын-қыстау
сол бір дүбірлі шақта азаттық ... ... іс ... ... ... ... қалыптаспаған сахара төсінде дербес мемлекет
идеясын құруға бел шешіп ... еді. ... ... амал ... ... ... ертеңіне сендірген осындай ұлы топ бұғанға дейін
болмағаны тарихтан белгілі. Олар сол тұста кездескен ... ... ... ... ... жету ... ... да болмасын, замана сауалының
оңтайлы шешімдерін таба білді. Алаш қозғалысы совет өкіметі ... оның ... ... ... ... мен ... сүріп келді. Оның жарқын әрі бұлтартпас мысалы – тәуелсіздіктің
қарсаңында Алаш ... ... жаңа ... ... Ес ... ... бүгінгі күнде алаштық идея саналы қазақ баласын, елжанды ... ... ... алу ... ... басты себебі, Алаш қозғалысының
ең ұлы мақсаты – ... ... ... құру ... ... еді. ХХ ... ... ұлтының теңдігі үшін қауымдасумен ... де, ... де ... түскен Алаш қайраткерлерінің пәрменді
еңбегі Алаш ... ... еш ... ... Оның дәлелі – тәуелсіз
Қазақстанның барлық түкпіріндегі ... ... ... ... ойындағы
алашшылдық сана. Бұл алашшылдық сана уақыт жылжыған сайын ... ... ... ... ... ... өресі де биіктей бермек. Алаш
зиялыларының қазақ даласында ұлттық идеяны негіздегені ... ... ... «Тарих толқынында» кітабының «Алаш мұрасы және ... атты ... «ХХ ... ... ... ... ... идеясын
алға тартқан рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ... ... ... өз ... алды. Олар қоғамның түрлі тарабынан шыққандар, әрі ... ... дала ... ... еді. ХХ ... ... қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипаты
болғанын атап айтқан абзал» – деп көрсеткен болатын.
Тәуелсіздік алған жылдардан бері ... ... ... идея жөнінде
әңгіме басталып, ол толастар емес. Бұл заңды да. Заңды болатын себебі, ұзақ
уақыт отарлық құрсауында қамалған, ... енді ... ... ... ... есті ұрпағы ұлтын ұйыстырар идея ... ... ... қоғамда әрқилы көзқарастар өріс алып отырғаны мәлім. Осы
орайда бұл мәселеге қатысты көрнекті алаштанушы М.Қойгелдиевтің мына ... ... ... жөн. ... былай деп жазады: «Бізге бүгін
жалпыұлттық деңгейде ... ... ... игерілген, яғни
ұлттық дүниетаным мен ұстанымның іргетасы міндетін ... ... ... Ал Алаш ... сол ... ... ... Өйткені Алаш –
халқымызды бесігінде тербетіп, есейіп ат жалын тартып ... ... ... және ... ... ... идея. Алаш – ұлттың өзін бөлінбес тұтас жер,
яғни территория ретінде сезінуі. Алаш – ұлттың аспан ... жер ... ... бар ел ... өз ... мен үлесін анықтау харакеті». Әлбетте, Алаш
қозғалысы ... мен ... ... өзіндік ерекшеліктері бар екендігін
жақсы түсінеміз. Айтпағымыз, Алаш қайраткерлері ту ... ... ... одан туындайтын қазақтың тілі мен тарихын, өнері мен ... ... ... ... сияқты іргелі мәселеде Алаш зиялыларының сан-
салалы мұрасынан, олардың ерен іс-қимылдарынан алар тағылым мол. ... Алаш ... ... ... ... ... ғана ... оны бүгінгі
заманымызбен үндес өміршең көзқарастар жиынтығы ретінде бағалап, ... ... ... ... жатқандығына мән беріп, одан
өрісті өнеге, ғұмырлы ғибрат алғанымыз ләзім. ... ... ... ... ... ... да ... көңіл бөлінуі тиіс деп ойлаймыз. Сондай-
ақ, Алаш қозғалысының қарқынды жүруіне ерекше ... ... ... ... ... атсалысқан бірқатар тұлғалардың есімдері арагідік болмаса,
өз деңгейінде айтылмай да, бағаланбай да келе жатқанына ... ... ... Алаш қозғалысы дегенде, көбінесе, біздің есімізге ... ... ғана ... Алаш ... ... ... ... қайраткерлері Уәлитхан Танашевтың, Жанша Сейдалиннің, Айдархан
Тұрлыбаевтың, Ыбырайым ... ... ... ... Аспандияр Кенжиннің, Базарбай ... ... ... ... ... ... ... Боштаевтың,
Дәулетше Күсепқалиевтің, Ережеп Итбаевтың, Хамит Тоқтамышевтың, Сейілбек
Жанайдаровтың, Нұрғали ... ... ... ... да ұлт пен тарих алдындағы еңбектеріне лайықты баға беру,
құрмет көрсету – ... ... ... ... мен азаматтық
адалдығымыздың айғағы болмақ. Есімдері аталмаған қаншама азаматтар ХХ ... ... ... ... үшін ... ... тікті. Олар
сол ерен істеріне марапат алмақ түгілі, жеке бастарына қауіп төндіріп ... ... ... ... ... ... Алаш қайраткерлерін
бауырына тартқан болып, ... ... ... ... ... ... ұлы іс бастаған оның қай тұлғасы да құрмет ... ... ... Біздің құрметіміз бен марапатымыздың белгісі –
олардың ұлт алдындағы еңбектерін ... оны ... ... ... Бұл, ... келгенде, өзіміздің ұлттық санамызды қалыптастыру,
ел алдындағы перзенттік ... ... ... ... дарыту
болмақ.
Еліміздің тәуелсіздігі тарихымызды түгендеуге, ... ... кең ... ашып ... қазіргі кезеңде ұлт ретінде қалыптасу
жолында бедерлене байқалған тарихи белестердің сыр-сипатын зерделеу барынша
терең ... ... ... етуде. Әлбетте, бұл Алаш қозғалысын
зерттеуге де тікелей қатысты. Айтулы қозғалысқа тек саяси-қоғамдық тұрғыдан
ғана баға беру ... ... ... өз ... ... ... ... дей отырып, оның рухани жаңғырығының дәйектей түсер
тұстары мол. Мәселен, оны аса ірі ... ... ... ... ... осы ... ... жеке тұлғаға ықпалын анықтаудың
концептуальды жолдарын қарастырғанымыз абзал. Ең алдымен, Алаш қозғалысының
қазақ баласына, адамға, тұлғаға, содан шығып, ... ... ... ... Алаш ... ... ... олардың ой-пікірлеріндегі гуманистік аңсарды аңғармау мүмкін
емес. Әрбірден соң, қозғалыстың өзі – ... ... ... ... ... әрекет. Ұлттың еркіндігі мен азаттығы, оны құрайтын ... ... мен ... ... ... қозғалыс – білімі кемел, ой-
өрісі кең, мәдениеті жоғары, адам мен ... ... ... білетін
ұлтшыл ғана емес, гуманист азаматтардың ... ... ... онда бұл тарихи-саяси құбылыстың діңгегі – елжандылық пен
адамсүйгіштік екендігіне шүбә ... жөн. Алаш ... ... ... ... ... ана ... әйел теңдігі
мәселесі – басты тақырыптардың біріне айналды. Ізгілік пен адамгершілікке
құрылған осы ... ... ... ... ой ... қатарға
шығып, ұлттың адамсүйгіштік қасиеттері бейнеленді.
Қандай да болмасын халықтың ұзына бойғы ... ... ... ... алдыңғы қатарға шығып, ұлттың жаңғыру дәуірін жасайды. Бұл –
батыстық ғылымда әлдеқашан дәйектелген, мойындалған ... Оны ... деп ... ... ... да, ... өнер, мәдениет
тарихында да арнайы тарау ретінде зерттеудің тұрақты нысанына айналған. ХІҮ
ғасырда ... ... ... ... ... ... т.б. Еуропа елдерінде кең қанат жайған Ренессанс ... ... ... ... ... ... «Ренессанс» мәселесі жүйелі түрде зерттелінген ... ... ... ... ... ... ... топырағындағы болмысы
жөніндегі пікірлерде, біздің пайымдауымызша, осы құбылыстың туу негіздері,
өрістеу арналары, дәстүрлері ... ... ... ... ... тұлғаларға сыйлау жағы басым болып отыр. Ренессанс жеке
бір адам шығармашылығының жемісі емес, ол – ... ... ... ... ... Ренессансының басы Абай екендігі академик С.Қасқабасовтың
«Абай поэзиясының ренессанстық сипаты» атты мақаласында ... ... Ең ... ... ... ... ұлы ... аңсарды
дамытқан, нағыз ренессанстық деңгейге жеткізген – Алаш қайраткерлері. Қазақ
баласына ... ең ... ... да Алаш ... ... ... Міржақыбы. Елі мен жерінің тәуелсіздігі жолында іздене отырып, сол
күрес жолында Алаш ... ... де, өз ... да, ... де ... ... да, ... жағынан да дайындады,
жетілдірді деуге болады. Алаштың ренессанстық сипаты Ұлы ұлтшылдық дәуір
ғана туғыза алатын Әлихан, ... ... ... ... Мұхаметжан,
Жанша, Ғалел, Әлімхан т.б. қайраткерлерді, Жүсіпбек, Мағжан, Сұлтанмахмұт,
Мұхтар сияқты алып талант ... ... Бұл ... ... сезімдерінен ой мен іске ... ... ... ... Алаш ... ұлтшылдығы өз ... ... ... ... сол ... өзі ... сауалдарға пікір
жүзінде де, әрекет барысында да берген жауабы еді. Бұл ... ... ... деп осы құбылыстың сырын толық жеткізе алған: «Қазақ
қатарға кіріп жұрт болсын ... кісі ... ... ... ... қазаққа өзінің кім екенін, адамшылық құқығын білдіруге, онан ... ... ... ... ... ... қылдыруға, онан соң
Отанын танытып, жақсы көргізуге, ұлт жұмысы, жұрт намысы ... ... ... кіргізуге, сонан соң дүниедегі барлық адам ... ... ... ... адамды сүйгіш қылуға тырысу керек. Ұлтшылдық(ты),
кісішілдікті айыра ... бас ... ... ... ... ... шариғатқа бас иіп іске асырмаған, әдебиеттен жырақ жатқан ... ... ... ... қылам демей, әуелі ұлтшыл қылу керек». Осы
тұста жазылған ... ... ... ... ... реализм,
сентиментализм, романтизм шегінде туған өлеңдер мен поэмалар, әңгімелер,
алғашқы қазақ ... ... ... ... сүй ... ... деген
ұлы гуманистік декларациясын жалғастырған, оны жаңа ұлт-азаттық мазмұнмен
өрістеткен көркем дүниелер болды. Олардың негізгі арқауында ... ... ... ... ... оның ... рақыммен қараған шынайы
адамсүйгіштік пафос жатты. Алаш ... ...... әрекеттерінің де өзегі еді. Мұндай гуманизм болмаса, олар ұлт
тағдыры ... ... ... де ... еді. ... осы тұстағы ұлт мүддесі жолындағы әрекеті мен мақсатына
беріктігін шынайы әрі ... ... ... қайраткерлері жайынан»
мақаласында А.Байтұрсынұлы дәуір куәгерінің көзімен ... деп ... ... ... ... ... ауырын жеңілту, ауырын азайту
жолына жұмсамасқа мүмкін емес: кемшілік көрген жұрттан туып, кемшіліктен
құтқаруды мақсат ... ылғи сол ... ... ... ... ... ... ұлтшыл, яғни халқына жаны ашитын, халқының жаны
ауырғанда жаны бірге ... ... ... тағы ... емес».
Ахаңның айтып отырғаны адам баласының өз ... ... ... ... ... ... советтің оспадар саясаты бейнебір адамға
тән емес теріс әрекет ретінде бағалады. Ар білімін ... ... ... диқаншысы» болған Ахаңдар тобының ұлы гуманизмін көруге
советтік саяз саясаттың өресі де жетпеді, бағыты да келіспеді.
Алаш қозғалысының – ... ... ... ... оның елім
деген, жұртым деген азаматтардың басын қосқандығымен де ... ... ... сыртқы жаудың қауіп-қатерінен басы қосылған қазақ,
Кенесары, Махамбет, Абай ... ... би ... ... ... бас біріктірді, ой біріктірді, қимыл біріктірді. Оның негізінде
Отанына, сол ... ... ... ұлы жанашырлық жатты. Бұл ... ... ... гуманизм еді. Алаш қозғалысының қазақ
Ренессансы ... бұл ... ... ... адам ... Алаш ... ... ету – біздің қалауымыз бен еркіміз
емес. Ақиқаты солай. Алаш қозғалысын ренессанстық ... ... ... ... және ... ... қарастырған болатын.
Қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының ренессанстық сипаты ... ... ... ... ... тиіс деп ... ... одан туындаған Алаш партиясына, Алашорда үкіметіне
баға бергенде біз мына мәселеге де көңіл ... ... ... ... үш ... қазақтың үш жүзіне бөлініп өмір сүріп
жатқан алып даланың оқыған азаматтары ұлт тарихында тұңғыш рет тізе ... ... бас, бір ... қол ... ... ... ... үшін саяси
жолда бас біріктірді. Батысы ... ... ... ... дейінгі,
солтүстігі Омбыдан оңтүстігі Ташкенге ... ... ... ... оған шын жаны ... ... Алаш ... астынан табылды.
Мұндай саяси-қоғамдық ... ұлы істе ...... ... ... ... ... мен Абай заманында да болған емес. Яғни,
Алаш қозғалысы ...... ұлт ... ... ... ... араласу
дәуірі болды. Бұл – ... ... ие ... ... жағдай. Оған
Қазақстанның төрт түкпірінің барлығын қамтыған облыстық, уездік, болыстық
қазақ сиездері, Алаш бағытын ... ... ... ... ... ... мен бөлімдері куә.
Бұл біріктіру, тұтастыру үдерісі ... ... Алаш ... ... шыққанда 1867-1868 жылдардағы жаңа низамнан кейін ... ... ... ... алып ... ... ... күш алған
кезеңі еді. Оған жергілікті аймақтардағы орыс ... ... бір ... ... ... ... таластыруы, ең шұрайлы
жерлерге келімсектерді орналастыруы сияқты ұлттың ұйысуына кедергі келтірер
отаршылдардың жоспарланған саяси-әлеуметтік шараларын ... ... ... ... бір ... Алаш қозғалысының өзін соған қарсылық ретінде
дүниеге әкелсе, екінші жағынан, оның кеңінен өрістеуіне де үлкен ... ... Бұл Алаш ... ... тұрған азаматтардан жан-жақты
білімді, ерен ерікті, мұқалмас қайратты талап етті. Алаш қайраткерлері осы
үлкен ... ... ... ... Өз заманының мүмкіндіктері ауқымында
олар ... ... ту ... қазақ даласын Алаш рухына бөледі. Кешегі
Кенесары заманында басылған ... мен ... ... ... ... елді ... ... елді бірлікке шақырды, халықты
еркіндікке сендіре алды. Бұл нағыз ұлттық жаңғыруды туғызған ұлы ... ... ... ... ... сол ... ... талапты,
талантты жастарын баурап алды. Туған халқының ... ... ... ... жас буын ... ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің идеяларын
қолдап, солармен бірге қимыл ... ... ... ... ... оларды іске жұмылдырып, қажет жерінде тиісті тапсырмалар
беріп отырғандығын байқауға ... Алаш ... ... 17-25 ... жастардың ішінен кейін көптеген мемлекет, қоғам қайраткерлері,
ақын-жазушылар, ... ... ... ... М.Жұмабаев,
С.Торайғыров, М.Әуезов, С.Қожанов, С.Сәдуақасов, ... ... ... есімдердің азаматтық, шығармашылық тұлғасы Алаш қозғалысы ... ... ... – бір ... ... ... ... жемісі емес, өзінің
бастау көздерін 1917 жылдан әлдеқайда бұрын алатын ішкі ... ... ... пісіп-жетілген ұлы қозғалыс еді. Оны Алаш тарихын
зерттеген зиялы ... ... ... жүр. Алаш қозғалысының басталу кезеңі
жөнінде әңгіме болғанда, көбінесе, 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде ... ... ... айтылады. Біздің ойымызша да, Алаш қозғалысының
өріс алуы осы тұстан басталады. Оның саяси-тарихи ... ... ... осы ... ... ұлт ... көтере алатын, оны қалың бұқараға
жеткізе алатын ұлттық ... ... ... ... ... оған ... буржуазиялық төңкерісті, патша манифесін ... ... Ал ... ... басын қосу, сол үшін сиез ашу, белгілі бір
ұйым құру мәселесіне келсек, онда бұл мәселеде ... ... ... ... ... ... ... мұсылман сиездерін, 1906-1907
жылдары Ресейдің ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаевтың,
Б.Құлмановтың, Ш.Қосшығұлұлының т.б. қазақтардың сайланғандығын айтуға
болады. Міне, осы топ және оған ... ... ... ... ... ... мүдде төңірегіне шоғырланды. Осы арада 1905 ... ... Орал ... ... ... Б.Қаратаев,
Б.Сыртанов, Х.Досмұхамедұлы, М.Тынышбаевтардың қатысуымен болған бес ... ... ... өткен жөн. Әрине, бұл сиез, кейінірек өткен
сиездер сияқты, ... ... ... де, ... ... ... мүмкіндігін көрсете алған ең алғашқы басқосу болатын. Ал елдің басын
қосып, ... ... ... тиісті және оны шешудің жолдарын
айқындамақ сиез ашу мәселесі, әсіресе, 1913 ... ... ... ... бастағандығын байқаймыз. Тарихи деректерге сүйенсек, ... ... ... сиез ... ... ретінде
Жанша Сейдалин, Райымжан Марсеков, Бақытжан Қаратаев, ... ... ... ... ... сиезді ұйымдастырушы ретінде ... ... жиі ... 1913 жылы ... ... сиез шақыру
жөнінде Ж.Сейдалин «Азып-тозып кетпеске не амал ... атты ... ... ... Бұл ... сиез ... мәселесінде Б.Қаратаевтан,
Б.Құлмановтан, ... ... ... ... Х.Досмұхамедұлынан, Ә.Алдияровтан,
М.Сералиннен, Жанайдаровтан, ... ... ... ... хат ... ... ... бұл хатына
Ә.Бөкейхан ашық хат түрінде ... ... Ол ... ... ... хат ... отыр. Қазақ баласы бас қосса, қазақ жұмысы жақсы орынға
барар еді дейді. Қазақ баласы бас қосып, ... жұрт ... ... ... ... бірте-бірте қазақ баласы ілгері басуға басқыш табылар еді
деп біз де ... – деп ... ... қажеттілігін дәлелдей келе:
«Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, ... ... ... ... ... ... ... аяқтайды. Міне, осы жылдан бастап
пікір жүзінде көтеріле бастаған жалпықазақ сиезін ашу ... 1917 ... ... Өйткені, патшалық Ресейдің отаршылдық қатал саясаты қазақ
зиялыларының бұл мақсатын іске асырмай келді. Оны ... ... ... ... ... ғана мүмкін болды. Орыс патшасы ... ... ... ... әр түкпірінде қазақ азаматтық ... ... Оның ... ... ... үкімет комиссарларының оң
ықпалы тиді. Мәселен, Ә.Бөкейханның Уақытша ... ... ... болуы, М.Тынышбаевтың Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің
мүшесі болуы. ... ... ... айларында Торғай, Жетісу, Орал,
Омбы, Семей қалаларында облыстық қазақ сиездері өтті. Бұл облыстық ... ... ... ... ... ете отырып, шілде айында өткен
бірінші жалпықазақ сиезін дайындады. 1917 жылдың 21-26 шілдесі аралығында
өткен бұл сиез ... ... ... партия, Құрылтай жиналысына,
Мұсылмандар кеңесіне депутаттар сайлау, ... ... ... ... ... ... ... басты маңыздылығы – хандық
дәуірден кейін барша қазақтың бас ... ... ... ... ... ... ... олардың бірлік жолынан табылатындығын
дәлелдеген сенім ... ... да ... жылдың 5-13 желтоқсанында өткен екінші сиез ... ... ... ... ... ... ... төрағалығына
демократиялық, баламалы жолмен Әлихан Бөкейхан сайланды. Алаш ... ... ... ... ... билігі бар үкіметке айналды. Бұл аз уақыт
болса да ... ... ... ... өз ... ... тарихи қадамы болатын. Осы кезеңдегі тарихи
құжаттардан, баспасөз материалдарынан жалпы қазақ ... Алаш ... Алаш ... қолдағанын аңғаруға болады.
Қозғалыстың өрістеуіне ислам дінінің ... ... ... ... Алаш ... имандылығы мен кісілік қасиеттері
– олардың мұсылманша тәрбие, білім алғанынан дарыған табиғи қасиет. ... ... ... ... ... көптеген ірі өкілдері болды. Сондай-
ақ, қозғалыстың қарқынды жүруіне, зиялылардың бас біріктіруіне Мұсылман
сиездерінің, Мұсылман ... ... ... қоғамдық-саяси
ұйымның рөлдері айрықша байқалды. Бірінші, екінші жалпықазақ сиездерінде
дін мәселесі күн тәртібіндегі ... ... бірі ... ... ... дін ісі жеке тарау ретінде ... ... ... дін бірлігі сол тұста қазақ, татар, башқұрт, қырғыз,
әзірбайжан т.б. ... ... ... ... ... ... серіктесіп, өзара байланыста болуларына, ұлт тәуелсіздігі
мәселесі ... ... ... ... жасады.
Алаш құбылысы – сол тұстағы қазақ қоғамының ... ... ... ... ... Бұл ... ... қазақ өмірінің өткенін
безбендеуге ден қойған, бүгінгісін ... ... және ... ... ... ғана ... ... қасиетті құбылыс. Алаш қозғалысы
сол тұстағы қазақтың саясат, әдебиет, өнер қайраткерлерін, дінбасыларын,
оқымыстыларын, бақуатты азаматтарын медицина, ... ауыл ... заң, ... ... ... ... отырып, өздері
өмір сүрген тарихи-қоғамдық болмысқа реформа жасауды мықтап қолға алған,
жігері мен сенімі ... ... ... ... зор қозғалыс
болатын.
Алаш қозғалысының көпжылдық тарихында және ... ... ... ... ... үнемі басты назарда ... бірі – жер ... Оны Алаш ... өте ... түсінген
болатын. Айталық, сол дәуірде ... «Жер ... – өмір ... ең зоры» деген болатын. Бірінші жалпықазақ сиезінің ... ... ... ... ... орнығып болғанша қазақ жері ешкімге
берілмесін» делінсе, бұл «Алаш» партиясының ... ... ... ... ... жер сыбағасы алдымен жергілікті жұртқа
берілсін деу; қазақ жер сыбағасын отырған жерлерден алып ... ... ... мұжық келмеу» делініп бекітіле түсті. ... ... ... отырып, оның бірінші бабында: «Бөкей елі, Орал, ... ... ... Сырдария облыстары, ... ... һәм ... ... қазақ уездері, Закаспий
облысындағы һәм Алтай губерниясындағы іргелес ... жері ... ... қазақ-қырғыз қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына
ұлттық, жерлі автономия құруға...» деп жер тұтастығын басты ... ... ... ... 1918 жылы 24 ... ... автономиясының
жерінде жер пайдалану туралы Уақытша Ереже» өзінің мазмұны мен ... ... ... бірі болды. 11 баптан тұратын бұл Ережеде жерді
пайдаланудың негізгі ... ... Алаш ... ... аса ірі ... ... қазақ жерін ... ... Осы ... ... ... ... ... мен сақталып
қалуында Алаш қайраткерлерінің орасан зор еңбегі ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының осы
бағыттағы қажырлы еңбегі кейін, ... ... ... ... құру ... осы ... ... белгілеуде шешуші
маңызға ие болды.
Қозғалыстың өрістеуіне ақын-жазушылардың қаламгерлік те, ... ... ... ... Біздің ойымызша, Алаш қозғалысы дәуірі – ұлттық
жазба әдебиетінің тарихындағы ерекше жылдар. Қазақтың жазба ... ... ... ... Абай заманымен байланысты болғанымен, оның
буыны бекіп, бұғанасы қатуы ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарына келеді. ... ... ... ... ... ... Алтынсарин, Абай,
Шәкәрім, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы, Нарманбет Орманбетұлы т.б. ... ... ... ... мысал бола алса, келесі
ғасырдың ... ... ... ... саны ... ... ... жарық көретін қалыптары – баспасөз, кітап басу ісінің дамуы
жазба әдебиетті өркендете ... ... ... ... ... ... ... журналы, «Қазақ» т.б. газеттер көркем ойды мыңдаған
оқырманға жеткізушіге айналды. Үшіншіден, көркем ... ... ... сын
үлгілері туып қалыптасты. Әдеби сынның қалыптасуы, оның ... ... ... процеске баға беруі – жазба әдебиеттің есейе бастағандығының
айғағы болды. Абай шығармаларының тұңғыш жинағының жарық ...... ... игі ... ... Міржақыптың «Оян, қазағы!», Ахаңның
«Масасы» әдебиеттегі ұлтшылдық, елшілдік ұрандарды күшейтті. Сөйтіп, бұл
жаңашыл ... ... ... ... Мұхтар, Бейімбет секілді
жас дарындар соны көркемдік сапада, тың қырынан ... ... ... ... ... қайраткерлері қазақтың тұңғыш романдары мен
драмалық шығармаларын, ... ... ... ... ... сөз өнерін жанрлық жағынан да, идеялық-көркемдік жағынан да
байытып, жазба әдебиетін қалыптастырды. ... ... бес ... ... Алаш
қаламгерлерінің ерен қабілеті, ұлтына деген ерекше махаббаты, ... ... ... ... ... мен азат ... ... кейінгілерге үлгі боларлық әдеби ... ... ... ... әдебиеттің беті мен екпіні, бағыты мен мазмұны Ахаң ... ... ... ... ... дейін, яғни 1920 жылдардың
соңына дейін жалғасты. Сол ... сол бет, сол ... ... ... ... мен адалдығын сақтаған ... баяу ... да қан ... ... ... ... ... жолдан ауытқыған советтік ... ... ... ... ... ... ... саясатқа қолбалалық, құлдық сапарын айғай-
шумен, беттен алумен бастап, бір кісінің ... ғана өмір ... ... ... ... ... ... ұлтқа деген жанашырлық ... шуақ пен ... толы ... ... ... алып ... ... ізгілік тұқымдарын шаша бастады. Ендігі жерде қазақ баласы
жасағанынша жасайтын оның ... та ... ... ... ... ұлттың болмасын мәдени деңгейін көрсететін факторлардың бірі –
театр өнерімен байланысты екендігі ... Бұл ... да Алаш ... деген» атаққа ие. Айталық, Б.Серкебаев, М.Әуезов, ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегі»
тұңғыш театрлық ... ... ... Ал, Қ.Кемеңгерұлының «Алтын
сақина» пьесасымен мемлекеттік ұлт ... ... ... ... ... өз ... Алаш ... ұлт мәдениетін, ... ... ... ... ... шаралар атқарды.
Алаш қайраткерлерінің тіл саласындағы тағылымын биік бір асқарға
теңесе болғандай. Сол ... ... Алаш ... ... ... еңбектерін ерекше бөле-жара айтуға болады. Алаш ... ... ... ... ... мәртебесі туралы да
ойлар менмұндалап тұрды. Оны олардың сол тұста жазған мақалаларынан ... ... Оқу ... ... ... іс-қимылдарынан аңғаруға болады. Тіл – ұлт руханиятының негізгі
өзегі екендігі де Алаш зиялыларының ... ... және ... ... ... ... ... орны мен рөлі жөніндегі
қисынды пікірлер Ахаң бастаған алашшылдардың мақалаларынан көрініп жатты.
Сондай-ақ, ... тіл ... ... ... ... төл болмысын
айқындаушы фактор ... ... ... ... ... ... ... леппен жырлана бастады.
Абай заманында өмірге келіп, өркен жая бастаған жазба әдебиеттің нағыз
бағбаншылары Алаш ұранды әдебиет ... ... ... ... ... ... С.Торайғыров, М.Әуезов, Қ.Кемеңгерұлы,
Б.Күлеев т.б. Алаш қозғалысының ... ... ... ... ... ... жанрлық, көркемдік тұрғыдан байытты, кеңітті.
Яғни, негізінен ауызша айтылып, тыңдалып жүрген көркем сөз үлгілері хатқа
түсіп, жазу түрінде ... ... ... көше ... Бұл ... ... ... типін ғана өзгертіп қоймай, ең ... ... ... Көркем ойды жеткізудің тілдегі стилистикалық
мүмкіндіктерін еселеді. Соған орай жаңа ... ... ... ... тың ... мен ... жасалды. Жазба әдебиет үлгілері дайындықпен,
қажетті материалдар жинаумен, ұзақ ... ... ... ... ұлт тілінің барлық байлығы мен бейнелілігін ... зор ... ... ... ... осы ... талантты, ұлтына ұлы махаббаттары табиғи Алаш ... ... ... ... қандай да бір қасаңдықтан ада, адами құндылықтарды
ту ... ... ... ... ... ... ой, адал ... көркем туындылар дүниеге келді. Бұл «Алаш ... ... жаңа ... ... ... ... ұраншылдық,
насихатшылдық басым болғанымен, шамамен жас ... ... ... ... ... жарық көре бастаған тұстан
бері қарай көркемдігі кемел дүниелер бой көрсете бастады. Осы ... – Алаш ... тез ... ... ... ілгерілегенін
көрсетеді. Оның мысалы, «Оян, қазақ!» пен «Батыр Баян», «Қорғансыздың
күні», «Ақбілек» ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында баспасөз құралдарының көбейе түсуімен
түсіндірілетіндігі белгілі. Осы ... ... ... тіліміздегі
публицистикалық стильдің қалыптаса бастағанын көреміз. «Қазақ», «Сарыарқа»,
«Бірлік туы», «Алаш», «Жас азамат» газеттерінен және ... ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік саланың
әртүрін көрсететін лексиканың стильдік ... ие бола ... Осы ... ... ... ... ... жаңа мазмұндағы салтанатты стильдің де ерекше үлгілерін аңғарамыз.
Алаш қозғалысы қазақтың жазба тіліндегі құжат тілінің де ... ... ... ... уездік, облыстық, жалпықазақ сиездерінің
хаттамалары, қаулылары, «Алаш» партиясының бағдарламасы, ... ... ... жаңа ... ... ... ... қоса, Алаш
қозғалысы дәуірінде эпистолярлық жанрдың қауырт дамығанын ... ... ... ... М.Шоқайдың, М.Тынышбаевтың,
Ж.Сейдалиннің, Х.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың т.б. хаттары осы жанрдың
тарихындағы үздік үлгілер.
Жазба ... ... ... кезеңді зерттеуде қазақ
лексикасының зор мүмкіндіктерін айқындайтын мысалдар ... ... ... ... тың сөз ... жасау – олардың ұлттық ойлау
жүйесін, сондай-ақ Батыс пен Шығыс ... ... ... Алаш ... мен ... бұл ... жолы ... жоқ. Оның тамаша дәстүрлері өзінен соңғы сырты ... ... ... ... Бұл да ... ... ... үлкен тақырыптың бірі.
Алаш қозғалысын қазақ руханиятындағы тағылымды орасан ... ... ... бір ...... ... ... жаңа сатыға көтерілуімен
сабақтас.
Қазақ қоғамының оянуына, сілкінуіне сол кезеңдегі қазақ ... үлес ... Бұл ... ұлттық қозғалыстың серпінді болуына,
қарқынды өрістеуіне зор ықпал жасаған «Қазақ» газеті алдымен ... ... ... бұл ұлы ... Алаш ... ... ... тарата отырып,
өзінің зор миссиясын абыроймен орындады. «Қазақтан» кейінгі алаштық идеяны
Х.Ғаббасов пен Р.Марсеков ... ... ... ... және
М.Шоқай шығарған «Бірлік туы» газеті өрістетіп отырды. Бұл газеттер қазақ
баласының бойына ұлттық сезімді, ұлттық ождан мен ... ... ... ... Алаш ... ... ықпалы тигені
бәрімізге белгілі. Қазақ тіл ... мен ... ... ... ... ... ... биология, табиғаттану салаларынан
Х.Досмұхамедұлы, математикадан ... пен ... ... ... ... ауыл ... ... арнайы еңбектер жазды. Қазақ жазуының, ұлт грамматикасының
дүниеге келуіндегі Ахаңның еңбегі ... ... ... ... «...Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң ... ... ... – «Қырық мысал», «Маса», «Қазақ» газетінің 1916
жылдағы қан жылаған қазақ ... ... ... ... саясат
жолындағы қажымаған қайратын біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер
болатын». Алаш ... ... ... ... ... ... да жасағанын және оның өміршең болғанын да атап өткеніміз
дұрыс.
Алаш қозғалысы қазақтың тарих ғылымын дүниеге әкелді. ... ... ... даму ... ... ... сияқты еңбектер – ұлттың есейе
бастағандығының белгісі. Өткенге көз ... оны ... ... – оқуы мен ... ... елдің белгісі. Міне осындай ұлттық
рухани жаңғырудың басында Алаш қайраткерлері ... ... ... ... ... Қ.Кемеңгерұлының,
С.Асфендияровтың жазғандары куә. Халқымыздың өткен тарихына үңілгенде олар
ең алдымен Абылай, ... ... ... ... Ал өз ... ... ... мәдениет көзімен қарағанда Әлиханды ... ... ... ... елу жылдығын зиялы қауым ... ... өтуі – Алаш ... жаңа ... ... бет алғандығын
көрсетеді. Осының барлығы Алаш қозғалысы дәуірінің – ... ... өз ... зерделеудің ұлт тарихындағы алғашқы кезеңі болды деп
тұжырым жасауға мүмкіндік береді.
«Алаш» партиясының, Алашорда үкіметінің құрылуы мемлекет үшін ... ... ... және ... ... қалыптастыруды
қажет етті. Алаш қайраткерлері бұл салада да өнімді еңбек ... ... ... ... ... бірнеше жылдық пәрменді әрекеттерінде
жоғарыда аталған қажеттіліктер көрініп жатты. ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Бірімжановтың, Ж.Ақбаевтың, М.Тынышбаевтың, Ж.Сейдалиннің,
У.Танашевтың, Х.Ғаббасовтың, А.Тұрлыбаевтың, Ы.Жайнақовтың т.б. ... мен ... ... айқын аңғарылып жатты. ... ... ... ... мен ... ... ұйымдастыруы, сол тұстағы Уақытша үкіметпен ... ... ... ...... қаншалықты
дәрежеде саяси өте сауатты қайраткер болғандықтарын көрсетеді. ... сол ... ... ... ... ... ... орай
экономикалық дамудың бірқатар жолдарын да мегзеді. Бір ... сол ... ... ... ... де ... ... көтерді. Айталық, 1917
жылы Семейді «Алаш астанасы» деп жариялап, оған «Алаш» деген атау ... мен ... ... ... ... мәселеде
олардың арасында бірлік болмады немесе әрқайсысы өздерінше дербес ... өмір ... ... ... реті ... ... олар қазақ елінің тәуелсіздігі жолында бір ... ... олар ... ... ... ұйыса алды. Оған М.Шоқай,
М.Тынышбаев т.б. ... ... Алаш ... ... ... сияқты Алаш өкілдерінің Сырдария қазақтарының
сиезіне арнайы баруы, бірлікке ... ... ... соң ... М.Дулатов бірлесіп үндеу жариялауы т.б. ірілі-ұсақты ... ... Алаш пен ... мызғымас бірлігін айғақтайды. Үшіншіден,
егер кеңестік билік қазақ даласында орнамағанда, Ә.Бөкейхан, М.Шоқай
бастаған ... ... ... ... ... ... ... ту етіп, Қазақ мемлекетін құрар еді. Бұлайша ой қорытуымызға
пікірімізге сол дәуірдегі ... ... ... да, ... ... ... ... мүмкіндік береді. Сондықтан да тарих жүзінде оларды
дербес нысан ретінде қарағанымызбен, өткен ғасырдың басында ең ұлы идея ... ... ... екі ірі ... Алашорда мен Түркістан
мұхтариятын бөлуге әсте болмайды.
Ұлт тағдырына қатысты ... ... ... ... ... сияқты алаштық идея да ұлтжанды азаматтардың ойында жүрді.
М.Шоқайдың эммиграцияда ... ... ... ... Е.Бекмахановтың зерттеулері, І.Есенберлиннің, М.Мақатаевтың,
Ж.Нәжімеденовтің, Қ.Мырзалиевтің, О.Сүлейменовтің, ... ... т.б. ... көркем туындылары,
Қытайдағы, Еуропадағы қазақ диаспорасының ... ... ... ... сияқты көрнекті мысалдар Алаш ... ... ... ... ... келе ... аңғартады.
Алаш қозғалысының тарихы – отандық ғылым үшін қазақпен бірге жасайтын
мәңгілік тарих. Ұлтының мәңгілігін ойлаған ұлы азаматтардың ... ... ... ... еңбектерін бағалау – есі бар ұрпақтың жадынан
шықпайтын қастерлі ... деп ... Бұл ... осы ... ... ... ... жасалды. Әсіресе, К.Нұрпейісовтің,
Ғ.Ахмедовтің, Р.Нұрғалидың, М.Қойгелдиевтің, ... ... ... ... ... ... М.Тәж-Мұраттың,
А.Ісмақованың, Ә.Қараның, Д.Аманжолованың, А.Махаеваның, Д.Сүлейменованың,
К.Ілиясованың, Қ.Сақтың т.б. еңбектері – алаштануға қосылған ... ... ... ... сан тарапты зерттеулерді қажет етеді десек те, біздің
ойымызша, қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының мәнін, идеяларын халық ...... ... үшін аса ... ... ... Өйткені, Алаш
қозғалысының идеялары – ұлтымыз үшін ең қасиетті, ең қымбатты ... ... ... ... ... қазақ елінің тәуелсіздігі мен азаттығы жолындағы
күрестері, істері, ұрандары – бүгінгі ... үлгі һәм ... ... ... ... ... ... ету үшін біз азаттық жолы арман болған ата
ұрпақтың аманатына берік болуды ... ... ... Ал ... қазақ
даласын осыдан бір ғасырдай уақыт бұрын Алаш рухына бөлеген ұлы ... жөні ... ... ата рухы ... ... бен перзенттік
парызымыз Алаштың аманатын санамызға сіңіру, соған лайық еңбек ету, өткенге
құрмет көрсету. Ал ... ... – Алаш ... ... ... сіңіру.
Алаш идеясы – ұлтты біріктіруші, тұтастырушы идея ретінде қашан да қазақпен
бірге жасайды десек, онда сол ... ... ... үшін ... ... мәдениеті, өнері мен әдебиеті, тарихы мен ... ... ... ел ететін, мемлекет ететін рухани олжасы Қазақстанда
айрықша орынға ие болу ... ... ғана ... ... ... ... ... тұрпатымыз бен тұлғамыз айқын
көрінбек. Тағылымды істі аманат ретінде қабылдау – алаш ... ... ... ... десек, Алаштың жолы, Алаш қайраткерлері
қалыптастырған ұлттық санамызды жаңғырту сапары – бүгінгі тәуелсіздігімізді
тұғырлы етер ... ... ... ... ... шығармағанымыз
абзал.
Қазақстанның белгісі қазақ болса, қазақтың белгісі – қазақ тілі.
Хасан ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«қайым және алаш» сценарий6 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
«Қызыл қырғын» құрбандары14 бет
«Үш жүз» партиясының құрылуы8 бет
Алаш мүддесі3 бет
Алаш қозғалысы және Атбасар өңірі4 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Алаштың ұлы-Ахмет9 бет
Арыстан баб13 бет
Асан Қайғы2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь