Шәкәрім Құдайбердіұлы өмірбаяны

Жоспар
1 Өмірбаяны
2 Шығармалары
        
        Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858—1931) — ақын, жазушы, аудармашы, композитор,
тарихшы және философ.
Кейбір деректерде оның есімін «Шаһкәрім» деп те көрсетеді.
Өмірбаяны
Туған жері ... ... ... ... Абай ... ... 1858 ж. ... 11де дүниеге келген. Оның әкесі Құдайберді
Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, Абаймен әкесі бір, ... ... ... Абайға немере іні болып келеді.
Құдайберді отыз жеті жасында дүниеден ... ... ... ... Шәкәрім жетімдік тауқыметін тарта қоймаған. Өзінің
«Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл ... ала ... ... ... оның ... қаяу ... бетінен
қақпай, еркелетіп өсіреді: ол жөнінде ақынның өзі: «қажы марқұм мені
„жетім“ деп аяп, қысып оқыта ... ... ... ... ... не келсе,
соны істеп ғылымсыз өстім» деп өкіне еске алады. Алайда ақылды бала өсе
келе тез ес ... жеті ... ... өлең сөзге бейімділігін танытады.
 
Оның ерекше зеректігін аңғарған Абай Шәкәрімді өз қамқорлығына алады,
«молда сабағынан» басқа орысша үйренеді. ... ... ... ... ... домбыра тарту, гармонда ойнау, ән салу, саятшылық құру, сурет салу,
т.б. өнерлерге арнайды. Оның өнеге көрген ортасы ... ... ... ұлы ... тағылымы болды. Ол жас Шәкәрімнің азамат және ақын
ретінде қалыптасуына ерекше әсер етеді. Абайдың кеңесімен әр ... ... ... Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өседі.
Ақындық өнерін де таныта бастайды.
Шығармалары
«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар ... атты ... ... 1911 ж. ... ... ... тарихшы, ойшыл ретінде де танытатын «Үш анық»,
«Мұсылсандық ... атты ... ... ... ... ... — Мамыр», «Ләйлі — Мәжнүн» т.б. жыр ... ... ... ... Оның ... ... «Бұл ән бұрынғы әннен
өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» сияқты жиырмаға тарта
әсем әуезді әндер туған.
Хафиз, ... А.С. ... Л.Н. ... т.б. ... қазақ тіліне
аударған. Шәкәрімнің бір өлеңі:
Біреу сені мақтаса, қуанасың,
Жамандаса, жабырқап суаласың.
Мақтаған кім, сөккен кім — онда ісің жоқ,
Бәрібір сен де ... ... ... не ... онан ... ... не кемдік көрдің жаман?
Шын сөзбенен мақтаса иә боқтаса,
Мақтау — пайда, зиян ба ... ... ... яки ... не кейімек өзіңе еп пе?
Ғаділ жүрек, таза ақыл мақтайтұғын,
Солар сөкпес іс қылар ... ... ... сен ... ... ... ... елірте бермек үшін.
Есептемей есірік елің мақтар,
Көп нені айтса, соны айтып ермек үшін.
Бұл үш ... ... ме ... ... ... адам қайда?
Өзіңнен ілгерілер сүйсінерлік
Жол таптағы ақылды солай айда.
Кейде дос та ... жоқ ... ... ... ... ... ... жоқ, өсекшіл ел жамандар,
Өтірік пе, рас па, көрмей ішін.
Келеркетер зиян жоқ мұнан тағы,
Мін болмайды наданның қорламағы.
Білімділер сөгерлік ісің болса,
Жоғалта бер, ... ... ... ... ... ... іске — ындын, зиянға салар тоқтау.
Көп наданның сөзімен құйқылжысаң,
Сен де жында боласың есі жоқтау!
Кеңестік заманның әділетсіздігінен зардап шегіп, ... ... ... болған көрнекті ақын, философ әрі сазгер Шәкәрім Құдайбердіұлының
соңында қалған мол мұрасымен туған халқы кешігіп қауышты. Шәкәрім  Абайдың
қайталанбас ән дәстүрін жалғастырып қана ... оны ары ... ... ... иесі еді. Оның сұлу ... әсем әуенге бай алуан қырлы ойлы
әндерінен адамдық болмысы, өмірге көзқарасы, асқақ арманы айқын ... ... ... ... ... ... ... елдің саяси
өміріндегі орын алған жылымық қазақ әдебиетінің бір топ шоқ жұлдыздарының
ақталуына өзінің септігін тигізгені мәлім. ... ... ... кесек тұлға Шәкәрім Құдайбердіұлы да бар еді. Дәл сол кездері
ақынды ... ... ... яғни ... ... мол ... кеңінен
насихаттау, зерттеу, талдау мәселесі қолға алына бастағаны белгілі. Міне,
осы тұста біз ... ... ... ... ... ... Бекхожинамен кездесіп, ол кісіні әңгімеге тартқан болатынбыз. «1966
жылдың ақпан айы ... ... ... ... Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтының музыка бөліміне алпысты алқымдаған, ұзын бойлы,
тіптік, қара торы кісі келді. Ол ... ... ... ... Ахмет Жұбанов
еді. Екеуі өзара шүйіркелесіп біраз әңгімелескеннен кейін Ахмет Қуанұлы
мені қасына шақырып: «Мына кісі белгілі ақын Шәкәрімнің баласы. Сен ... ... ... ... ал, ... бір ... маған, екіншісін мына
отырған Ахат ағаңа бер»,деді. Сөйтіп, артына аса бай мұра қалдырған,
ғажайып дарын иесі ... ... ... ... ... ... менің
үлесіме тиді.Сол жолы Ахат әкесінің «Жастық», «Шын сырым», «Ажалсыз әскер»,
«Насихат», «Жаңа ... ... бір ... ән», ... артымда сөз, әнім
қалар», «Тыныштық жоқ, тыным жоқ», «Қалқаман  Мамыр», «Дубровский» деп
аталатын он үш әнін ... ... ... ... жаздырды, 
деген еді сонда Талиға ерекше мақтаныш сезіммен. Ал екі жылдан кейін ол
әкесінің тағы бір әнін әкеліп, Талиғаға ... «Мен ... ... ... ... нотаға түсірдім. Мұхтар Әуезов мұражайындағы бір
кездесуде бұл әндерді күйсандықта ойнап, айтып бергенімде, Ахат ағай қатты
толқып, көзіне жас ... ... ... ... ... ... өзі ... алғыр болып ержетсе керек. Тұлпардың тұяғына тән қасиет оның ... ... ... ... ... ... кетпеспіз. Дерек көздеріне
сүйенсек, жастайынан әке өнегесін көріп өскен ол әндерді Шәкәрімнің өзінен
үйреніп, жадында жаттап алған ... Әрі ... ... болғандықтан
әндерді дәлмедәл үйренгені даусыз. «Сондықтан Ахат жаздырған ән ... ... ... ... Әрине, Шәкәрімнің өзінің шығыс нота жазуымен
қағаз бетіне түсірген қолжазбасы табылса, сөз басқаша ... ... ... ... ... орындаушылық өнерінің ерекшелігіне
байланысты мына бір жайды айта кеткен жөн. Олар алуан қырлы халық әндерін
үйрену, игеру барысында өзінің ... айту ... мен ... оның ... ... байланысты әндерге өзгерістер енгізетіні біз
айтпасақ та түсінікті. Кейбір әншілер айтуға ауыр ... ... ... ... қарай алмастырып отырған. Кейде өздері де жеңіл,
жүрдек әуен тауып немесе өздері әнге лайықты жаңа сарын шығарып орындап та
жүрген. ЖАҢА ОЙДАН ... ... ӘН ... ... ... ... аз
ұшырағанын байқау қиын емес. Себебі, әндерінің көбісі баласының айтуымен
қағазға түсірілгендіктен олар түп ... ... ... ... өлең ... ән ... бәз ... сақтап қалған.
Ақынның әуендері күрделі, иірімдері қиын болып келетінін Шәкәрімнің әндерін
орындап жүрген әншілерден талай рет естідік. Өйткені, олар қалыптасқан
қазақтың халық әуендері ... ... ... ... ... ... солай. Өлеңнің өзі ақынға тән басқа формамен жазылған. Бұған
дәлелі 1925 жылы жазылған, бүгінде әншілер Жанар ... мен ... ... ... «Бұл ән ... ... ... деп аталатын әні. Енді ән
сөзінің құрылым ырғақтарына көз жүгіртіп көрелікші: Ән  өлшеуіш, Өлең 
күміс, Қоспаңыз мыс Аралас, ... алу, Не кем ... ... қалу ... ... өлең жүйесі, ән сөзі Абайдың «Сегіз аяқ» әнінде кездеседі, бірақ
онда: Алыстан сермеп, Жүректен тербеп, Шымырлап бойға жайылған; Қиядан
шауып, Қисынын тауып, ... ... ... деп Абай ... ... Ал ... әндерінде әр сөзге салмақ сала айту мәнері
байқалады. Бұл әннің әр ... ... ... ... ... ... ... тән қасиетін, қолтаңбасын көрсетеді. Ұлы ойшылдың әндерінде
қазақ өлеңдерінде жиі кездесетін алтыжеті сегізон бір буынды өлеңдер
шумағымен қатар тоғызонон екі буынды өлең ... жеке ... ... ... ... өлең ... кезектесіп келіп отырады. Міне, осыған сәйкес ақын
әуендерінің де ауқымы кеңейіп, яки қысқарып бұрынғы ... ... ... ... ... ... шығатыны осыдан болса керек. Сахналардан,
теледидарлардан, радиолардан анда  санда естіп қалғанда бір байқағанымыз
Шәкәрімнің әндерінде қазақтың халық әндерінде жиі кездесетін дәстүрлі ... ... ... ... «сәулем» сияқты одағай қыстырма сөздер жоқтын
қасы. Әуен мен өлең әрқашан бірбіріне дәлмедәл келіп үйлесіп тұрады. Қазір
оның кейбір әндерінің екі түрлі сөзі бар ... ... ... ... ... ... Роза Рымбаева шырқап жүрген «Кебек батыр» әні; Ту
тіккен Тобықтының қолбасшысы, Жуантаяқ Тоқтамыс дейтін кісі. Жамағайын
жақыны сол кісінің, Бар екен Кебек ... бір ... ... осы әннің
ендігі бір сөзі: Қысылып Нысан абыз ... ... ... сөз ... ерге: «Ажалың биік қабақ, сұрлау қыздан Батырым, ондай қызға жолай
көрме, деп ... Бұны ... ... ... ... түрі деп те ... ... осы әннің төрт түрі болса керек. Бұдан басқа «Ләйлі  Мәжнүн»
әнінің де екі түрі бар ... ... ... өзі кезінде әншілерге солай
айтуға рұқсат еткен бе немесе олардың өздері өзгертіп, үйлестіріп айтқан
ба, ол арасы әзірге бізге белгісіз.  Ахаттың айтуынша,  деп еді ... ... ... ... ... ... «Ала ... «Бозторғай»
атты күйлер де шығарған. Алайда, бұл арада түйінді пікір айту қиын. Бұл
күйлерді Шәкәрімнің өзі ... ма әлде ... келе ... ... ... ол ... әлі нақты зерттеліп біткен жоқ. Ол келешекте анықталып,
табылған тиісті деректермен дәлелденіп, басы ... деп ... ... екі ... ... ... үш ... домбыраны да кеңінен қолданған
әрі шебер ойнаған».
ШӘКӘРІМ ӘНДЕРІН КІМДЕР АЙТҚАН? ... ... ... ... этнограф
Садық Қасиманов өзінің естелігінде: «Сонда мені, әсіресе, қайран ... ... мен сол ... ... өз ... ... Ол кезде
Шәкәрімнің өлеңдерін жатқа білмейтін адамдар Тобықты елінде кемдекем
болатын. Ал Шәкәрім ... өз ... иін ... ... Әбдіғали
Алдажаров, Зікағил Абайұлы, Рақымжан Мамырқазов, Есбай Бекхожин, Зұлғарыш
Әзімбаев, Жебрайыл Тұрағұлов, Әлмағамбет деген өнерпаз адамдар ... ... ... ... ... ... ... үш ішекті
домбырада ойнағанын көрдім, бірақ өзінің ән салғанын көре ... ... ... ... ... Шәкәрім өз әндерін Әбдіғалиға орындатып, оның
орындау мәнеріне көптеген түзетулер, ескертпелер айтып отырғанының куәсі
болдым. Солардың кейбірі есімде қалыпты. Ол кісі өз әнін ... ... ... ... қосымша тағы бір перне тағып берді. Сонымен
қатар Әбдіғалиға: «Домбыраны шерткенде асықпа, жылдамдатып ұра ... бет алды ... ... ән ... ... ... да кербез,
әсем қимылдауы керек. Әсіресе, үстіңгі, үшінші ішектің сүйемелін орнымен
пайдалан,  деді. Әбдіғали бетаузын өте биязы ұстап, ... ... ... еді, Шәкәрім:  Әбіш, сенің әннен гөрі өз бетаузыңның
әдемі көрінуін ойлағаның қалай? Олай етпе, бар ... ... ... қый, ... ... ... дене, қол қимылдарын ән әуенінің еркіне
жібер. Тынысты кең ал, екі ұрт пен ерінді тежей берме, ... мүше ... ... ... ... ... ... Шәкәрім өте талғампаз, адам
жанымен сырласа білетін ақын, ... әрі қол ... өте ... адам ... ... ... Біздің бұдан байқайтынымыз Шәкәрім сазгер ғана емес, ол
музыкалық аспаптардың акустикасын жете ... оның ... ... ... қоя
алатын, әнді қалай орындау керектігін жете меңгерген өз дәуірінің озық
ойлы, білімді ... ... ... ... ... ... ... шоқтығы биік, көпке танымал болған әнші Қабыш ... ... Ол ... ... әнін ... Асқан Серікбаеваға айтып
береді. Ал ол өз тарапынан осы әндерді қағазға түсіреді. Шәкәрімнің «Жиырма
үш жасымда», «Жылым  қой, ... ... ... сарыны», «Қорқыт,
Хожа Хафиз түсіме енді де», «Анадан алғаш туғанда», «Сұраған жанға сәлем
айт», «Ойладым бір сөз ... да», ... ... «Сен ... ынтық», «Көңіл», «Байғазы» сынды әндері ұзақ жылдар Құрманғазы
атындағы Ұлттық консерваторияның фольклорлық зертханасының қорында сақталып
келген бұл әндер сол ... ... ... нотаға түсірген дүниелер екенінде
дау жоқ. Ал қазір Шәкәрім әндерінің бірденбір насихатшысы, жанашыр
іздеушісі әрі орындаушысы әнші Келденбай ... Ол ел ... ұмыт ... ... ақынның біраз әндерін жинастырып, жарыққа шығарды, қазақ
радиосының Алтын қорына жазғызды.
ТҰҢҒЫШ ҚАҒАЗҒА КІМ ТҮСІРГЕН? Шәкәрімнің әндерін алғаш рет нотаға түсірген
голландық ... ... ... Ол 1919  1922 жылдар аралығында Ақмола
саяси бөлімінде нұсқаушылық ... ... ... қазақ әндерін нотаға
түсірумен шұғылданады. Соның нәтижесінде 1926 жылы Н.Ф. Финдейзеннің
редакциялауымен шыққан «Музыкалық этнография» жинағында Бимбоэстің қазақ
музыкасы туралы ... ... ... қоса ... ... бес ... ... Осы аталған жинақтың ішінде «№ 1 Шакарим», «№ 2 Шакарим»
деген атпен Шәкәрімнің екі әні жарық көреді. Бірақ, екі ... де ... ... ... тек орыс ... ... берілген. А.Э. Бимбоэс нотаға
түсірген «№1 Шакарим» әнінің екінші түрі А.В.Затаевичтің 1925 жылы шыққан
«Қазақ халқының 1000 әні» ... ... ... деген атпен енген. Ал
Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы әннен ... ... әні А.В. ... ... ... көрген «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» деген жинағында
«Шәкәрім Құдайбердин әні» деген атпен жарияланған. Осы жинақтың № ... ... ... ... ... ... қарт ... тірі, жасы жетпістер шамасында. Жинақта келтірілген әнін орыс
әндерінің ... ... ... ... деп ... ... әндері қазақ
композиторларының шығармаларына да арқау болды. Ахмет ... ... ... ... А. ... пен Л. ... ... Айдардың ариозосына, Айдар мен Ажардың дуэтіне сазгердің
шығармалары пайдаланылды. Ал ақын поэмаларының сюжеті еліміздің
ақынжазушыларының, композиторларының ... кең орын ... ... ... Мысалы, «Қалқаман  Мамыр» балетіне, «Еңлік  Кебек»
пьесасына, «Еңлік  Кебек» операсына Шәкәрім туындылары арқау болғаны барша
жұртқа аян. Қазақтың ұлы ... ... ... ... ... ... ... зерттеліп болды деуден аулақпыз. Ақын – сазгердің әлі
ашылмаған қырларын ашу, ел ішінде жатқан туындыларын жинау, орындалмаған
әндерін тауып оны ел ... ... ... ... еншісінде
демекпіз.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім Құдайбердіұлынің өмірбаяны5 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет
Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі Шәкәрім Құдайбердиев16 бет
Құдайбердіұлы Шәкәрім5 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Ультрадыбыстық зерттеу: міндеттері, проблемасы және шешу жолдары10 бет
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы5 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь