Мөңке би

МӨҢКЕ БИ

Шекті Мөңке би Тілеуұлының өмірбаяны мен шығармашылығын зерттеу ісі ана бір жылы советтік тәсілмен ұрандатып екпінді басталып, кейін аяқсыз қалды. Соның көпшілігі ғылым аулынан алшақ жатқан жәутік дүниелер еді, содан ба ел арасында, ғаламторда би айтты деген ой тұжырымдарға, тіпті, Мөңкенің өзіне күмән келтіріліп: «Тарихта Мөңке есімді адам баршылық қой, сол өзі қай Мөңкенің сөзі екен? Айтқаны рас па екен?» деген мағынадағы сауалдар, сенімсіздіктер көбейіп кетті. Біз бұл мақаламызда осы мәселеге ғылыми әдіске сүйене отырып жауап беруге тырысып отырмыз.
Әрбір ойшыл өзі өмір кешкен кезеңге ақыл парасатына орай өз көзқарасы тұрғысынан қарайды, баға береді, мәселе етеді, талқыға ұсынады, келешекте қоғамдық сананың қай тарапқа қарай бағыт аларын болжайды. Он бесінші ғасырда өмір сүрген Асанқайғыны Шоқан Уәлихановтың даланың дана философына теңеуінің сыры осы мәселелерге қатысты. Кеніш ойдың иесі Асанқайғы Алтын Орданың орнына пайда болған хандықтардың бәрінің құрып бітетінін айтып бере алған еді. Қазақ тарихындағы осы үрдіс сабақтастығын он жетінші ғасыр данагөйі Мөңке Тілеуұлы (1675.1756) толғауларынан байқай аламыз. Сол дәуірдегі қоғамдық болмыс пен қоғамдық сананы терең зерттей алған Мөңке қазақ халқын келешекте не күтіп тұрғанын болжап бере алды. Ол айтқан осындай толғауларының бірі профессор Серік Негимовтың «Шешендік өнер» атты оқу құралына енді.
Құрамалы, қорғанды үйің болады,
Айнымалы, төкпелі биің болады.
Халыққа бір тиын пайдасы жоқ,
Ай сайын бас қосқан жиын болады.
Ішіне шынтақ айналмайтын
Ежірей деген ұлың болады.
Ақыл айтсаң ауырып қалатын,
Бежірей деген қызың болады.
Алдыңды кес.кестеп өтетін
Кекірей деген келінің болады.
Ішкенің сары су болады,
Берсең итің ішпейді,
Бірақ адам оған құмар болады.
Домалақ.домалақ түймедей дәрің болады,
Жастарға билігі жүрмес кәрің болады.
Ертеңіне сенбейтін күнің болады,
Бетіңнен алып түсетін інің болады.
Алашұбар тілің болады,
Дүдәмәлдау дінің болады.
Халықтың қанын сорған адамдар болады,
Қабағын түйіп қойып қайыр сұрайтын адамдар болады.
Қиналғанда шапағаты жоқ жақының болады,
Ит пен мысықтай ырылдасқан,
        
        МӨҢКЕ БИ
Шекті Мөңке би Тілеуұлының өмірбаяны мен шығармашылығын зерттеу ісі ана бір
жылы советтік тәсілмен ... ... ... ... ... ... көпшілігі ғылым аулынан алшақ жатқан жәутік дүниелер еді, содан ба ... ... би ... деген ой тұжырымдарға, тіпті, Мөңкенің өзіне
күмән келтіріліп: «Тарихта Мөңке ... адам ... қой, сол өзі ... сөзі ... ... рас па ... деген мағынадағы сауалдар,
сенімсіздіктер көбейіп кетті. Біз бұл мақаламызда осы ... ... ... ... ... ... тырысып отырмыз.
Әрбір ойшыл өзі өмір кешкен кезеңге ақыл ... орай өз ... ... баға береді, мәселе етеді, талқыға ұсынады, келешекте
қоғамдық сананың қай тарапқа ... ... ... ... Он ... өмір сүрген Асанқайғыны Шоқан Уәлихановтың даланың дана философына
теңеуінің сыры осы мәселелерге қатысты. Кеніш ойдың иесі ... ... ... ... ... хандықтардың бәрінің құрып бітетінін айтып бере
алған еді. Қазақ тарихындағы осы үрдіс сабақтастығын он ... ... ... ... ... ... байқай аламыз. Сол
дәуірдегі қоғамдық ... пен ... ... ... ... алған Мөңке
қазақ халқын келешекте не күтіп тұрғанын ... бере ... Ол ... ... бірі профессор Серік Негимовтың «Шешендік өнер» атты
оқу құралына енді.
Құрамалы, қорғанды үйің болады,
Айнымалы, төкпелі биің болады.
Халыққа бір тиын ... ... ... бас ... жиын ... ... ... деген ұлың болады.
Ақыл айтсаң ауырып қалатын,
Бежірей деген қызың болады.
Алдыңды кес-кестеп өтетін
Кекірей деген келінің болады.
Ішкенің сары су болады,
Берсең итің ішпейді,
Бірақ адам оған ... ... ... ... ... билігі жүрмес кәрің болады.
Ертеңіне сенбейтін күнің болады,
Бетіңнен алып түсетін інің болады.
Алашұбар тілің болады,
Дүдәмәлдау дінің болады.
Халықтың қанын сорған адамдар болады,
Қабағын ... ... ... сұрайтын адамдар болады.
Қиналғанда шапағаты жоқ жақының болады,
Ит пен мысықтай ырылдасқан,
Еркек пен қатының ... ... ... жоқ көк ... ... ... ... көресің,
Көріп барып өлесің.
«Алдымен, Мөңке бидің бұл тақпақтап айтылған толғамы келер заман кейпін
кемел көрегендікпен сипаттаумен ...... ...... ойлар
кестелі, ұйқасты тілмен өрнектелген. Болжаудың әрбір сөзінде суреткерлік
сипат бар. Түйінді тұжырым, бейнелі ой, сұлу ... ... бар» ... ... С. Шешендік өнер. – Алматы: Ана тілі, 1997. –
125-б.]. Мөңке би айтты деген сөздерде анахронизмдер бар ... ... жоқ, ... де ... ... ... ... Мөңке дейтін би
болғанын, оның толғаулар шығарғанын айғақтайды.
Қазақстан Республикасының Орталық ғылыми кітапханасында ... ... ... ... ... ... ... сегіз жасар Мөңкені ашамай
ерге мінгізіп, тайының басын жетелеп, жолға шығады. Олар қалың тұман түсіп,
бағыттарынан адасып ... ... күні ... үй қонған жұрттың үстінен
шығыпты. Сол үйдің көшкен сүрлеу ізіне түсіп жүре ... Келе ... ... Мына үйдің он ешкісі бар екен, бір үлкен көк серкесі бар екен, қара шолақ
иті бар ...... ... ... Ата, мына ... жалғыз түйесі бар екен, оң көзі соқыр екен, – депті.
Біршама уақыттан соң:
– Мынау үйдің әйелі екі ... ... ... ... – депті.
– Шырағым, осы сен не айтып келе жатырсың? – депті әкесі.
Сонда бала: «Mына көшкен үйді айтып келе ... – деп ... ... ... ... үйді қуып жетіпті. Үйге келсе баланың айтқанындай, ... бір көк ... бір қара ... иті, оң көзі ... ... бар ... ... күні жетіп отыр екен.
Тілеу сегіз жасар баласының білгірлігіне таңырқап:
– Балам мұның ... ... ... – деп сұрағанда, былайша жауап беріпті:
– Үйдің қонған жерінде ешкінің жатқан орны он екен. Қақ ... ... ... көк ... ... Оның серке екенін ізінен білдім.
Жүнінің көк екенін орнында қалған қылшығынан білдім, – депті.
– Иттің ... ... ... білдің? – депті әкесі.
– Ит құмда шоңқайып отырған ... ... ... ... құйрығының ізі
түсіп қалыпты және орнында қара қылшық жатыр.
Әкесі:
... оң көзі ... ... қайдан білдің? – депті.
– Жолшыбай жолдың сол ... ... ... жеп, оң жағындағы шөпке
тимепті, сонан білдім, – депті.
– Әйелдің жүкті екенін қайдан білдің? – ... – Ол ... ... ... ... ... ... екен. Екіқабат, күні жақындағанын содан ... ... ... беріпті Мөңке» [Білім және ғылым министрлігінің ... ... ... ... қоры ... ... ... Мөңкенің әкесі Тілеу екендігіне бір дәлел бола алса керек.
Филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... те ... ... ... ... әкесі Тілеу дейді [Керімов Ш. Мөңке шешен. // Ана
тілі, ... ... ... қатынастарына байланысты құжаттарда таңбаланған,
«Орта жүз және Кіші жүз билері мен батырларының Нұралы сұлтанды Кіші ... Орта жүз ... хан етіп ... ... император Елизавета
ханымға хатына» Шақшақ Жәнібек тархан, Керей Наурыз ... ... ... ... бірі ... руының Мөңке биі [АВПР Ф.122, 1748 г. Д. 8 ... об. – 16 об.]. ... ... – ірі ... ... ... Ресейдің даму
тарихын, жүргізіп отырған аяр саясатын, ондағы өндірістік күштің ... ... ... ... ... Сондықтан да ол келешекте
Алтын Орда орнына пайда болған Қырым, ... ... т.б. ... ... ... да орыс отаршылдарының табанына түсетінін анық біледі.
Өре менен темірден жол тартылар,
Қоныс болса алдыңнан орыс ... ... ... үйір болар,
Сөйткен заман кез болса,
Түзелуі қиын болар, ... ... ... езгіге түскен соң қазақ халқының қоғамдық болмысы,
қоғамдық санасы да өзгермек:
Көлдің суы кетіп табаны қалар,
Жылқының ... ... ... қалар.
Жігіттің ақылы кетіп, амалы қалар,
Әйелдің ұяты кетіп, ажары қалар.
Сөздің мағызы кетіп, самалы қалар,
Әулиенің әруағы ... ... ... ... кетіп, азабы қалар,
Ақылы жоқ, санасыздың заманы болар ... ... ... ... бұл ... ... ештеңе жоқ. Дүниетанымдық
мәселеде Мөңке Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев сияқты деизмге ... ... ... ... – өз заңдарымен дамитын өлшемнің
алғашқы ... біз ... ... ... ... би, шешен екендігіне, толғаулардың
ақиқат осы кісінікі екендігіне нақты дәлелдер келтірейік. Шешендік өнерді
жіті ... ... ... ... ... ... деген кітабында
«Сырымның Мөңкені жеңуі» дейтін әңгіме бар. Онда «Сырымға бір ... ... бір ... сізге «бере сал» деп еді, – деп екі жапырақ ескі ... ... ... Тана ... би мен Бөкен биге көрсетеді. – ... ... ... ... ... бір әйел адамы болар. Сырым,
сен ... алып ... ... ... ки, ... ... білдірме, айтыса
қалса Мөңкенің алдына бар, – дейді Қоске қарт.
Сырым Шекті еліне барып, «осы елге бір қарындасым еріксіз кеткен екен, ... деп ... ... соң, Шектінің билері: «Адамыңның ата-тегін, аты-
жөнін айт» дейді. Сырым айта алмайды. «Ендеше, саған ел ... ...... ... ... ... алдына барады», – делінген
[ӘӨИ, қ.қ.139-бума. Адамбаев Б. ... ...... ... ... ... және ... министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасының
сирек кездесетін кітаптар мен ... ... ақын ... ... ... ... би сөзі» деген толғау бар.
Үзінді келтірейік:
…Толғауы жоқ, күйі жоқ,
Жыр шығады деп еді.
Оқшантай жоқ, кісе жоқ,
Белбеу шығар деп ... жоқ, ... ... ... деп еді.
…Тайынша мен танаға,
Жүк артылар деп еді,
Қарап тұрған жігітке,
Қыз артылар деп еді.
Садақа – қайыр байлардан
Қол ... деп ... ... ... ... тартылар деп еді.
Осы айтқанның бәрін де,
Мөңке би айтқан деп еді [1281-бума. 2-дәптер].
Ғалымдар арасында Мөңкеге ... ... ... ... ... еді,
ғұлама өзінің әйгілі «Сауат ашқыш» дейтін еңбегінде ... бір ... ... ұсынады, әрі ол билікті басқа емес, Шекті Мөңке айтқанына
куәлік ... ... ... ұлы ... би жеті ... ... айтып, кісі құны дауды бітірген екен
дейді.
Бір судың бойына бір бай ... ... ... Су бойында бір топ бала ойнап
жүрсе, балаларды ... ауыл иесі ... ... ... ... ... ... Балалардың біреуі атын үркітіп қалғанда, байдың бөркі басынан
ұшып, байталдың алдына түскен кезде, байтал ... бай ... ... елі балалардан құн алмақ болып жиналады. Үш күн, төрт күн жатады,
бітісе алмайды; бес күн, алты күн ... ... келе ... ... ... ... бір тайға мінген жеті жасар бала келеді. Бала ... да, «бұл ... ... ... беріңіздер, мен бітірейін», – дейді.
Бала бір айтады, екі айтады, оның сөзіне баласынып, ... ... ... ... дағдарып: «Осы қой асығы демеңіз, қолыңа жақса ... кіші ... ... ... атадай» деген қайда? Манағы бала қай бала?
Тауып әкеліңдерші!» – деп іздетіпті. Сұрастырып ... ... ... аты ... деген. Бала келіп айтады: «Билікті маған берсеңіздер,
менің айтатын билігім ... ... ... құны жүз ... бұл істе ... ... ойнап жүрген бала тентек, екінші оны қуған бай тентек, ... ... ... ... бастан ұшқан бөрік тентек. Төрт тентекке
жүз жылқыны бөлу керек», – дейді.
Сонда жүз ... үш ... ... ... түсіп, бір бөлігін ғана бала жағы
төлейді. Жұрт бала ... ырза ... Сол бала үш ... ... ... ... аты аспанға шығады» [Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана
тілі, 1992. – ... ... ... ... ... еніп ... ... « Шекті» деген сөзі
алынып тасталынған. Ру атынан қашса керек [Қазақ елінің қысқаша тарихы. 5-
сыныпқа арналған оқулық. – ... ... 1996. – ... жылы ... ... ... ... «Мөңке би – заманында
би, әулие атанған, болжал түрінде келетін поэтикалық кестелі сөз ... ... ... ... тарайды. Қазір өзінің ұрпағы да тоғыз-он атадан
асады. Ел ішінде Мөңке би ... ... ... ... сөз ... ... «Бай ... бақсы азады, Кен көбейіп, бишара озады.
Түрлі-түрлі халық болады, Күндіз-түні ... ...... ... жорамалдары қазіргі күнге тап келеді», – деп атап ... ... ...... Білік, 1999. – 482-б].
Мөңкенің есімін балқы Базар жырау:
Тәңірі артық жаратқан,
Аузына халқын ... ... қақ ... ... ... ... Қазыбек,
Әйтеке – алшын, би Кебек [Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра,
1994 – 128-б.] ,
Нұрпейіс Байғанин:
Тілеуімнің ішінде
Әулие өткен ... ... пен ... ... ... ... бар ... Н. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1991, –
116-б.],
Сарышолақ ақын:
Тілеудің ұлы Мөңке еді,
Алты Алашқа бас болған,
Қара мойын серке еді.
Ақылы зерек әулие,
Қияға ... ... ... жырға қосқан. Тілеуден бес бала – Есіркеміс, Әлдеберді, Жолдыаяқ,
Жақсымбет, Мөңке. Мөңке – ... ... ... ... ... ... би ... би болғаны, әкесі Тілеу
екендігі айқындалды. Жоғарыдағы мұрағат материалындағыдай, ... 7-8 ... ... ... айтуы біздің қазіргі таным-
түсінігімізге қарама-қайшы келеді. Рас, ... ... ... ... ... ... сәби ... шыққан, бірақ қазақтан шығуы мүмкін
емес екенін ... ... ... ... санамызға сіңіріп кетті.
Қазақтың би-шешендері жайлы кейбір кітаптарға қарағанда ... ... жиі ... Бұған «Мөңке мен Сырым бала», «Сырым бидің
батасы», «Мөңкенің сұрағына Сырымның ... ... ... жеңуі»
[Адамбаев Б. Шешендік сөздер. Алматы: Отау, 1992] әңгімелері дәлел бола
алады.
Айта кету керек, ... ... ... ... ... болмаса ол әңгіме
мазмұнында екеуара өзекті айтыс-тартыс жоқ. Архив құжатында ... ... ... ... бата алыпты деген дерек ұшырасады [Білім және ғылым
министрлігінің ... ... ... ... ... ... Тілеу – көреген саясаткер, сайыпқыран қолбасы, Сайрам
соғысының қаһарманы. Құлтөбеде сөз алған дана. Әз ... ... ... ... ... ... ... Тілеу Айтұлы атындағы көше ... ... Қожа ... ... ... ... ... жазылған
[Алдияров Ж. Сайрам шайқасының сардары. – Алматы: Зерде, 2000. – ... гүл ... ... сол ... туып барып Мөңке «Мөңке би»
атанған.
Мөңке екі әйел алған, бірі – Төртқараның, екіншісі – ... ... ... ... ... ... ... әйелінен – Қыстаубай мен
Өріс деген бала ... ... ... ... ... ... ... Шалқар ауданына қарасты «Мөңке», «Қотыртас», «Қайдауыл» елді
мекендерінде ... 300 ... ... ... әулие сексен бір жасында дүниеден өткен.
Профессор Есмағамбет Ысмайловтың «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселелеріне аз
араласып, олар ... ... ... мен ... ... ... ... ойлар, болжаулар, қағидалы сөздер айтып ... ... ... ...... ... Е. ... – Алматы:
ҚМКӨБ, 1956. – 42-б.]. Төмендегі «Шекті Мөңке би Шеркеш ... би, ... ... ... ... ... ... философиялық толғау Мөңкенің
жыраулығын бізге түбегейлі айқындап ... Өмір ... ... ... дәл баламалар тауып суреттеуі жыраулық өнердің үздік
үлгісін аңдатады.
Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек,
Бір тоғайға қоныңыз.
Қарындаспен, туғанмен,
Бір туғандай ... ... ... кең ... ... ... ... басы кетпес пе?
Жаманнан жесең бір қамшы,
Ол сүйегіңе жетпес пе?
Сом, сом жүйрік, сом жүйрік,
Шұбалаңды шаба алмас,
Мойнынан жалы кетіп арыса.
Жақсылар жаман болады
Күнінде жасы ... ... ... ... асып ... ... Б. ... сөздер. Алматы: Отау, 1992].
Бұл үзіндіден ескі ... ... ... анық ... ... ұйқаспен қоса басқы ұйқастар ... ... ... ... өлең ... ... тұр. ... көне жыраулық поэзияның
өзіндік ерекшеліктерінің бірі – ... ... ... ... ХV ... әйгілі жырау Қазтуған: «Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт», – десе, ХVІ ғасырдағы ... ... ... су, ... ... ...... ал Шалкиіздің бір толғауы: «Ор,
ор қоян, ор ... Ор қоян ... бір ... – деп ... ... ... ... бұл үйрек, бұл үйрек», «Сом, сом жүйрік, сом жүйрік», –
деген қайталауларды қолданған. Мұндай сөз ... ... ... да бар: ... бұл ... бұл ... Бұрылып ұшар жаз күні», – деп
бастайды даңқты жырау өзінің философиялық астарға толы бір толғауын.
Мөңкенің жоғарыдағы толғауында:
…Қырға боран ... ... ... ... ... жау ... үстіне дау келсе,
Жамандайын жалтаңдап,
Ер жігіт қарап тұрар ма?
Арғымақтың алдына,
Найза бойы жар келсе,
Жабыдайын ... ... ... ... аяғы,
Айдай таға қағылса,
Кілегей мұздан таяр ма?
Жақсы алдына сөз айтсаң
Жабығып сөзге тояр ма?
Күндердің күні болғанда;
Басыңа қиын іс ... ... ... ... аяр ма? – ... ... ... жолдар Махамбеттің бәрімізге етене таныс: «Орай да ... қар ... ... ма?» деп ... ... еске ... ... Баймағанбет сұлтанға айтқанында»:
Арғымақ дейтін жығылар,
Найза бойы жар келсе,
Жабыдайын жалтаңдап,
Түсер жерін қарай ма?
Арғымаққа айдай таға қақтырса,
Кілегей қатқан ... ... таяр ма? – ... ... бар ... ... тілінде сауат
ашқандарға тегіс мәлім. Бұл ... ... ... ... ... ... дәстүрден қол үзбеген ақын. Ол нақты жағдайды айтқанда –
ақын, дүниетанымдық мәселелерді сөз еткенде – жырау. Бұған ... да ... ... «Арғымақ сені сақтадым», «Күн қайда?», «Арғымақтың баласы» т.б.
шығармалары мысал бола алады. Есет ... ... ... жойқын
ұрысқа қатысқаны [Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 199126. – ... ... ... ... ... ... ... Махамбеттің Есет
ауылын паналап келгені тарихтан белгілі. [«Қазақ әдебиеті» газеті, 1988. –
14-тамыз.] ... ... бұл ... жіті ... ... өткен жыраулар
поэзиясының тарихына үнемі ... ... өте ... Махамбеттің Есет
елінде әулие деп бағаланатын, кейінге қалған сөздері үлгі ... ... ... ... болғанына күмән келтіруге болмайды.
Атың тулап жықпаса
Артқы айылдың бегі игі.
Алыстағы дұшпанның
Жағаға қолы жетпеске,
Артыңда туысқанның көбі ... іс ... ... ... ... бірігіп,
Қыр басына шықпаған,
Ағайынның күнінде,
Барынан да жоғы игі.
Атқа міне шабар деп,
Бұл қашқан жосық табар деп,
Жігіттікпен салқы өскен,
Баладан күдер үзбеңіз,
Ол түзелсе ... ... Б. ... ... ... Отау, 1992. – 83-
б.].
Бұл үзіндіден Мөңке бидің Махамбет сияқты Шалкиіз ... ... ... ... Шалкиіз «Жауынды күні көп жүрме» деп басталатын толғауын:
Асау тулап жықпасқа,
Артқы айылдың беркі игі.
Жағаға дұспан қолы тимеске,
Артыңда туысқанның көбі ... күні ... ... ... да жоғы игі! – ... хандығы дәуіріндегі әдебиет. Хрестоматия. –
Алматы: Ана тілі, 1993. – 29-б.] деп аяқтайды.
Зар заман поэзиясының генезис, типология, ... ... ... ... ғалым, қоғам қайраткері Бауыржан Омарұлы Мөңке би
шығармашылығының қазақ елі ... ... ... ... елі ... ... жайлы: «Қырғыз зар заман әдебиетінің көш ... ... ... ... ... ... бидің өлеңдерімен өте
мазмұндас шығарма. ... ... ... ағайынның тасбауырлығы, әйелдің ерге
теңелуі хақындағы тұжырымдар екеуіне де ортақ», – ... [Б. ... ... ... ... ... 2000. – 166-б.] .
Шынында да, Мөңкеде:
Заман ақыр боларда,
Жер тақыр болар,
Халқы пақыр болар,
Балалары жетім болар,
Әйелдері жесір болар,
«Ә» десе «мә» ... ... ... қосылған жерде,
Әйел жағы ден болар.
Жаман-жақсы айтса да,
Өзінікі жөн болар.
Орай салып бастарын,
Желпілдетіп шаштарын,
Тақымдары жалтылдап,
Емшектері салпылдап,
Ұят жағы кем болар… – ... ... ... атақты ақыны Арыстанбек Бұйлашұлының (1824-1878) қазақ
Қаңтарбаймен айтысқанда:
Мөңке бий айтқан кеп эле,
Арыстанбек кимнен кем эле,
Санат сөзүм сан эле,
Санжыра сөзүм қап эле, – [Б. ... Зар ... ... ... Білік,
2000. – 166-б.] деуі, Мөңке би мұраларының ... ... ... ... ... шоң әсер ... нақты дәлел. Әрі Мөңкенің шешесі
қырғыздың қызы болғандықтан, бұл жағдайдың ықтималдығы арта түседі. Қорыта
айтқанда, ... осы ... ... ... ... ... керек деп ойлаймыз.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алакөл суқоймасындағы мөңке балығының сипаттамасы25 бет
Зар – заман ақындары Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы М.Мөңкеұлы20 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
Мөңке балығы23 бет
Қапшағай су қоймасындағы бозша мөңке (carassius auratus) балығының биологиясы22 бет
"Алтын орда."6 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Зар заман өкілдері мен шығармашылығы13 бет
М. қ. қозыбаев – қазақтың егемен тарихының қайта жаңғыртушысы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь