Басқаның патшасының бәрі жақсы, неліктен біздің хандар жаман болған?

Қазақ тарихындағы күрделі тұлғалар
Әбілқайыр
Әбілқайыр хан башқұрттар қаупінен сақтану үшін Ресейге бас иді деген­ге кім нанады?
Басқаның патшасының бәрі жақсы,
неліктен біздің хандар жаман болған?²


.

Қазақ тарихындағы күрделі тұлғалардың бірі — Кіші жүз ханы Әбілқайыр. Бүгінге дейін оның қоғамдық-саяси қызметі, тарихи портреті сан мәрте талқыланып, сан қырынан зерттеліп, ой елегінен өткізілгенімен нақты бағасын ала алмай келеді.

Кеше ғана қазақты жоңғар жұтуға шақ қалғанда үш жүздің ығайы мен сығайын, хандары мен сұлтандарын, батырлары мен билерін мойындатып бас қолбасшы сай­ланып, жауын талқандап, кейін қашырған, еліміздің батысы мен солтүстігіндегі қалмақ пен казак орыстан, оңтүстігіндегі Бұхара, Хиуа, түркімен, қарақалпақтан еш тайсалмаған, көршілес башқұрт елінің хан тағына шақырылған жалғыз қазақ – Әбілқайыр тарихы осыншама неге 300 жылға жуық мерзім бойы пікірталас нысанына ұласып келеді?

XVІІІ ғасырдағы зерттеушілер П.И.Рычков, ХІХ ғасырдағы ғалымдар А.И.Левшин, Л.Мейер, В.Н.Витевский, А.И.Добросмыслов, ХХ ғасырдағы кеңестік тарихшылар А.Ф.Рязанов, М.П.Вяткин, Н.Г.Аполлова, П.Е.Матвиевский, Е.Бекмаханов, В.Я.Басин, А.Сабырханов, қазақстандық И.В.Ерофеева, К.Л.Есмағамбетов, Ж.Жақсығалиев, Ж.Қасымбаев, С.М.Мәшімбаев... Міне, осылай Әбілқайырды зерттеушілер тізімі жалғаса береді.

Қазақ тарихында бір тарихи тұлғаға осынша қалам тартқандар болған емес. Соған қарамастан соңғы жылдары Әбілқайырмен тұстас, тағдырлас ағалы-інілі буындар — Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Бөкенбай, Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек батырлар, Жәнібек тархан, Абылай хан аттары жиі-жиі аталып, тәуелсіз еліміздің тарихына қосқан үлестері айшықталып, ұрпаққа үлгі ретінде насихатталып жатқан тұста олардың қатарынан оның көрінбей, шетқақпай қалуы неліктен?

Қарама-қайшылыққа толы Әбілқайыр заманын біржақты бағалау сонау XVІІІ ғасырдың өзінде-ақ басталған. Оның негізін ресми орыс әкімшілігінің шенеунігі И.И.Неплюев қалаған болатын. Оның пікірі барлық орыс зерттеушілері мен тарихшылары еңбектерінде еш талдаусыз-ақ пайдаланылып, Әбілқайырдың орыс отарлауына қарсылығы “оның бас хандыққа таласуы” және қазақтар арасындағы араздықты басты ұйымдастырушы ретінде қарастырылды. Мәселен, Әбілқайырмен замандас, 1734 жылдан Орынбор экспедициясында қызмет еткен П.И.Рычков өзінің “Топография Оренбургской губернии” еңбегінде қазақтарға жоңғарлар мен башқұрттардың қысымы күшейіп тұрған кездің өзінде-ақ қазақ билеушілері арасындағы “ақылдысы, әрі тез шешім
http://ru.wikipedia.org/wiki/Казахское_ханство

http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2785-kazak-handiginin-kurilui-.html
        
        Басқаның патшасының бәрі жақсы, 
неліктен біздің хандар жаман болған?²
.
Қазақ тарихындағы күрделі тұлғалардың бірі -- Кіші жүз ханы ... ... ... оның ... қызметі, тарихи портреті сан мәрте талқыланып, сан қырынан зерттеліп, ой елегінен өткізілгенімен нақты бағасын ала алмай келеді.
Кеше ғана қазақты ... ... шақ ... үш ... ығайы мен сығайын, хандары мен сұлтандарын, батырлары мен билерін мойындатып бас ... ... ... ... ... қашырған, еліміздің батысы мен солтүстігіндегі қалмақ пен ... ... ... Бұхара, Хиуа, түркімен, қарақалпақтан еш тайсалмаған, көршілес ... ... хан ... ... ... ... - ... тарихы осыншама неге 300 жылға жуық мерзім бойы пікірталас нысанына ұласып келеді?
XVІІІ ... ... ... ХІХ ғасырдағы ғалымдар А.И.Левшин, Л.Мейер, В.Н.Витевский, А.И.Добросмыслов, ХХ ғасырдағы ... ... ... ... Н.Г.Аполлова, П.Е.Матвиевский, Е.Бекмаханов, В.Я.Басин, А.Сабырханов, қазақстандық И.В.Ерофеева, ... ... ... ... Міне, осылай Әбілқайырды зерттеушілер тізімі жалғаса береді.
Қазақ тарихында бір тарихи ... ... ... ... ... ... Соған қарамастан соңғы жылдары Әбілқайырмен тұстас, тағдырлас ағалы-інілі ... -- ... ... ... ... ... Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек батырлар, Жәнібек тархан, Абылай хан аттары жиі-жиі аталып, тәуелсіз еліміздің тарихына қосқан үлестері айшықталып, ... үлгі ... ... ... тұста олардың қатарынан оның көрінбей, шетқақпай қалуы неліктен?
Қарама-қайшылыққа толы Әбілқайыр заманын ... ... ... XVІІІ ... ... ... Оның негізін ресми орыс әкімшілігінің шенеунігі И.И.Неплюев ... ... Оның ... ... орыс ... мен ... еңбектерінде еш талдаусыз-ақ пайдаланылып, Әбілқайырдың орыс отарлауына қарсылығы "оның бас хандыққа таласуы" және қазақтар ... ... ... ... ... ... Мәселен, Әбілқайырмен замандас, 1734 жылдан Орынбор экспедициясында қызмет еткен П.И.Рычков өзінің "Топография Оренбургской ... ... ... ... мен ... қысымы күшейіп тұрған кездің өзінде-ақ қазақ билеушілері арасындағы "ақылдысы, әрі тез ... ... адам - ... екендігі мойындалғанымен, Ресейге қарсы түрлі әрекеттерге барып, халықты оған қарсы қоя білді және оның ... мен ... ... ... жүз ... де ... деп түйінделген. Ал, Орынбор губернаторы И.И.Неплюев болса, ашықтан-ашық өзінің осы өлкедегі қазақтар ... ... ... ... ... 1742 жылы 27 ... Ресейдің Сыртқы істер коллегиясына жолдаған хабарламасында "Әбілқайыр ханның адалдығына келер болсақ, бізде баласының ... - Ә.М.) ... ... ... оған еш сенуге болмайды, ол алдаушы және тәкаппар адам" деп ... ... бір ... ... ... ... "ұлы қастық ойластырушы" дейді. (Казахско-русские отношения в XVІ-XVІІІ веках. Сборник документов и ... А, 196. С. 254, ... ... Әбілқайыр қазақтарды Ресейге, оған бас июге бастаушы ғана емес, сонымен бірге орыс патшасының Кіші жүздегі отарлау саясатына қарулы жасақпен қарсы ... кей ... Еділ ... ... ... ... ... орыс империясының бодандары қалмақ, казак орыстар мен башқұрттарға шапқын­шылықтар жасаушы деген екіұшты ... ... ... ... ... орыс әкімшілігі қазақтар арасына от жағып, біріне сый-сыяпатты ... ... ... ... ... ... жымысқы саясат орыс әкімшілігі өкілдерінің Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Барақ сияқты билеушілер жөнінде жазған хаттарынан айқын көрінеді. 1748 жылғы тамыздағы Әбілқайыр ... ... ... оған ... Барақты, ол арқылы Батыр сұлтандарды шебер пайдаланды. Губернатордың: "Әбілқайыр, Барақ тектері ... Орта ... ... ... ұстау үшін ғана емес, сонымен бірге "жабайы" халықтарды жуасыту үшін де аса қажет", деген ... іс ... ... өз ... ... жатты. Осы сарындас хаттардағы пікірлер бүгінге дейін сан ұрпақтың санасына сіңіріліп келеді. Ондағы ... өзге ... ... ... - қиынның-қиыны. Ал, енді қазақ хандары, сұлтандары, ... ... ... ... ... ... келесі бір хаттардың тобын талдасақ, оларда қазақтардың Ресей патшасынан "көмек", "ақыл-кеңес" сұрап өтініш білдіргені мөлдірете көрсетіледі. Үнемі "аса мәртебелі" деп орыс ... ... ... ... ... ... дайындаған татар молдалары мен оны аударған орыс тілмәштары екенін көпшілік оқырман біле ... ... ... ... мұндай хаттардың мәтіндері сол кезде-ақ орыс әкімшілігі ыңғайына орай өзгертілгені құпия емес. Мәселен, ... 1746 жылы ... ... ... ... тұтқынға алып, өз әрекетін "ішкі құпияны хабарламас үшін" деп түсіндіргені тілмәштардың барлық мәліметін қатаң сыни ... ... ... ... бір ... - ... батырдың 1792 жылғы 25 мамырдағы А.А.Пеутлингке жазған хаты. Оны оқып, танысқан генерал-губернатор "ешқандай ... ... ... басшыларына қалыптасқан құрмет жоқ", "патшаға бағынбайтындар жазған", "хатқа жауап бермей, кері қайтару қажет" деген шешімге келіп, ... ... ... ... ... ... 5 қ., 1т., 44 іс, 111-116 пп.). ... шығатын түйін біреу-ақ: орыс мұрағаттарына қазақ халқының мүддесін білдіретін құжаттар жолатылмады.
Шындығын айтуға тиіспіз, кешегі кеңестік тарих ғылымы қазақ тарихын негізінен орыс ... арқа ... ... Деректердегі Ресейге қарсы әрекеттер, мәліметтер үнемі біржақты қарастырылып, ... ... ... түп ... ... ... қазақтардың өзара күресінен, әлеуметтік-экономикалық артта қалушылығынан іздестірілді. Ұлт-азаттық күрестердің аясы ... ... ... ... ... ... қызметі толық­қанды жазылуы да мүмкін емес еді. Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізуі Ресей мұрағаты деректерін қазақ шежірелері, фольклоры материалдарымен салыстыра ... жол ... ... ... ... ... мен шетел авторлары еңбектерінің қолға тиюі тарих ғылымын құнды мағлұматтармен байытты. Бұл жағдай Әбілқайыр хан туралы соны тұжырымдар жасауға ... ... ... ... хан ... мен ... -- ... тарихының күрделі кезеңінде өрбіген құрамдас бір бөлігі. XVІІІ ғасырдың басындағы қазақ жағдайын Бөгенбай батыр ... 1748 ... 20 ... ... ... анықтап береді. Оның суреттеуінше: біріншіден, жоңғар қалмақтарынан; екіншіден, Еділ қалмақтарынан; үшіншіден, башқұрттардан; төртіншіден, Сібір бағытындағы полковниктер Л.Парфениев, Ф.Матигоров басқаратын ... ... ... Жайық казак-орыстарының жойқын шабуылына тап болған (КРО. С.385). Ал Әбілқайырдың өзі "Жылдар бойы ... ... ... оған әлім жетер емес... Оның үстіне Еділ ... ... ... ... ... ... Төрт жағымыздан бірдей жау қоршауында қалдық", дейді. (Красный архив. 1936. №5/78) С. 197). Мұндай жағдайды А.И.Левшин де өзіне: "Неге өзге ... ... Кіші жүз ... ... ... сұрақты қоя отырып, оның себебін мұндағы географиялық ... ... ... жүздің батысы, солтүстігі, оңтүстігінде тұрақтаған казак орыстар, ... ... ... ... ... тек ... ғана бауырлары -- орта жүз қазақтары тұрады", деген ... ... ... ... Уолф ... сияқты шетелдік зерттеушілер Әбілқайыр мен Бөгенбайдың пікірлеріне ... ұлы ... ... ... казак орыс, башқұрттардың әрекеттерінің агрессиялық саясаты жатқандығын айғақтайды (Есмағамбетов К.Л. Что писали о нас на Западе. А, 1992. С. ... ... ... ... ... сол тұстағы қазақтың басты жауы Ресей болғандығына көз жеткіземіз. Бүгінде ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырушылар ғана, Жоңғарияны да қаруландырып, Қытаймен екі ... ... ... пайдаланған Ресей саясаткерлері болғаны жиі жазылып жүр. Олай болса, XVІІІ ғасырдың басындағы шиеленісті жағдайды ... ... ... Ерте ме, кеш пе қазақ тағдыры орыс патшасының қитұрқы жоспары арқылы шешілетін еді. Түркі тілдес ... -- ... ... ... кигізілген қамыт қазақтарды да күтіп тұрды.
Оның хабаршысы Кіші жүз руларына ... ... ... мен ... ... ... ... тарылуымен байқалды. Оған қабаттаса жоңғар жасақтары қазақтарды шығыстан батысқа, оңтүстікке ығыстыра бастады. Оңтүстікте ... ... ... Хиуа, Бұхара хандықтары қазақтардың тығырыққа тірелген жағдайын өз мүддесіне ... ... ... ... тағдырының сын сағаты соқты. Тарих лабиринтінен шығудың жолы іздестіріле бастады.
Екінші тағылым, қазақтардың орыс "бодандығын" ерікті түрде қабылдады ... ... ... ... ... құжаттарындағы "бодандық" туралы әңгіме басында башқұрт Алдарбай жүреді. 1730 жылғы орыс ... ... ... мен одан ... ... қазақтың басты жауы ретінде башқұрттар аталып, солармен келісу үшін "бодандық" мәселесі сөз ... 1730 жылы ... ... ... Әбілқайыр хан атынан келді делінген елшілер Сейітқұл Қойдағұлов, Құтлымбет Қоштаевтың айтуымен толтырылған жазбаға сенсек, "қазақ ... ... ... бейбіт келісімге келеді де, тек башқұрттар ғана патшаның бұйрығынсыз келісімге" көнбейді. Мұндай мазмұндағы әңгімені М.Тев­келев қазақ ... ... ... ... 1733 жылы 14 қаңтарда патша үкіметіне жеткізеді (КРО. С. 37, 49). ... ... ... ... ... ... мен ... ма? Алдарбай Есекеевтің өзі патша қолынан 1734 жылы қазақтарды келісімге әкелгені үшін тархан атағын алғанымен, 1740 жылы Ресейге ... ... ... ... байланысты дарға асылады.
Сонымен Әбілқайыр хан башқұрттар ... ... үшін ... бас иді ... кім ... Сол ... ... бодандығын" қабылдады дегенді қалай түсінеміз? Ұлан-байтақ даланы билеп-төстеген, өмір бойы еркіндікті биік тұтқан көшпелі бабамыз бір күнде "бодандықты" ... оған ... ... ... дегеніміз ақиқатқа жата ма? Өкінішке қарай, бұған да ... ... ... ... ... ... құжатта "бодандық" жөніндегі келісім тайға таңба басқандай етіп көрсетіледі. Орыс мұрағатындағы М.Тевкелевтің жазбасында Әбіл­қайыр ханның "бодандықты" жалғыз өзі өзге ... ... ... оның ... ... ... тама Есет батырлар болғандығы, старшындар мен қазақтардың көпшілігінің "бодандыққа" өшпенділігі ашық жазылған. Қазақтар тіпті М.Тевкелевтің өзін бірнеше рет ... ... ... Ел ... ... Әбілқайырдың Ресеймен мұндай келісіміне Халық Кеңесі рұқсат етпегендігін жариялаған. Орыс елшісінің сөзіне сенсек, қазақ ... 2 ... ... ... ... ... ... Ерәлі сұлтанды, Нияз сұлтанды ертіп орыс патшасымен кездестіруге уәде беріп аттанады. Сонымен, Ата ... яғни ... ... ... ... ... ... аспайтындығын жақсы білетін Әбілқайыр шынымен "бодандықты" көздеді ме, әлде тарихи құжат арқылы оқырман ... ... ... орыс саясаты ма? Біздіңше, әскери одақ, тиімді келісім, бейбіт ... ... ... ... ... ... ... тоқтататын мезгіл жетті. Ол ешкімге, соның ішінде қазаққа енді пайда әкелмейді. Қазақтың Ресейге бодандығы ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысында жүзеге асты. Бірақ ол да толыққанды болды деу қиын.
1731 жылы 19 ақпанда Әбілқайыр орыс ... ... ... патша грамотасының нақты мәтініне де, рухына да қазақ ханының кейінгі уақыттағы барлық іс-әрекеті, саясаты қайшы келеді.
Оған төмендегі дәлелдемелерді ... ... ... ... орыс ... ... ... секілді алым-салық төлемеді. Ресей оны талап ете де ... ... ... хан ... ... ... сыртқы саясатына Ресейдің ықпалы жүрмеді. Үшіншіден, қазақтың ішкі басқару жүйесіне орыс өкіметі араласа ... ... Кіші жүз ... ... ... ... үшін қалмақ, башқұрт, орыс казактарымен күресті тоқтатпады. Ол арада Ресейдің оларды ... ... ... ... ... ... қолдарын Саратовқа дейін тоқтата алмады. Мәселен, қазақтар 1737 жылы 2 ай бойына Ресейге "адал" башқұрттарды шауып, ... ... ... 1739 жылы ... ... ... жолындағы керуендерді талқандады. Содан қазақтардан қорғану үшін Орынбор комиссиясының басшысы В.А.Урусов Самара мен Орынбор аралығына 2 зеңбірек пен қарулы жасақ ... ... 2қ., 1т., 6 іс, 35-36 пп). ... жылы ... ... өзі қол ... ... ішкі губернияларына шабуыл жасады. Ал 1747 жылдың ... ... ... ... ... ... ... мен қалмақтар мекендерін жойды. Орыс зерттеушісі В.Н.Витевский осы шабуылды қазақтардың "ұлы қырып-жоюы" деп бағалады. Бесіншіден, Ресей ... ... ... ... ... да ... ... Ал, қалмақ, башқұрттарды қай кезеңде де қаруландырып, біздің ... ... ... отырды. Соған қарағанда Ресей қазақтарды "боданым" деп жар салғанымен, оған ... де ... ... ... біз екі ... ... айтқан едік. Үшінші тағылым, Әбілқайыр ханның өз бауырлары қолымен өлтірілгеннен кейінгі ел ... ... ... ... ... ... ... қадамдарынан шығады. Мұрағат деректері қанды оқиғаға тікелей жауапты Барақ сұлтан болғандығын айғақ­таумен қатар, ішкі қырғынға итермелеуші И.И.Неплюев ... де ... ... ал да, ... бер" ... іс жүзіне асырған Ресей, оның артынан Кіші, Орта жүздердің өзара таласын қоздыруды көздесе керек. ... ... ... ... елі ... Барақ әрекетінің қазақтар арасындағы бірлікке, ынтымақтастық пен туысқандыққа сызат түсіре алмауы. Бұл арада Қазыбек бидің Бараққа: "Біз сен үшін Кіші ... ... ... 3 қ., 1т., 2 іс, 248-249 пп.) ... ... тарханның: "Сен (Бараққа - Ә.М.) атақты және бас ханды ... енді ... ... ... Ең ... ... Кіші ... ортасына көшіп келіп, әкесіз қалған, Орынбордағы аманатта қалған Айшуақ сұлтанды өз балаң Шығаймен ауыстыр" ... ... ел ... болашақтағы қазақ жайын ойлаудан туғандығын атап өтеміз. Кезінде мұны В.В.Вельяминов-Зернов: "Жәнібек тархан Түркістаннан Барақтың қызы мен ұлын өзіне алып ... ... - ... екі ... құдандалы етіп табыстыру", деп оң бағалаған-ды (Вельяминов-Зернов В.В. Исторические известия о киргиз-кайсаках и ... ... с ... Азии со ... ... ... хана ... г.г.)// Оренбургские ведомосты. 1853, № 5, С. 43-48). Яғни Әбілқайыр қаншама айбарлы хан, бас ... ел ... қаза ... ішкі ... енді өршитіндей көрінгенімен, басты қорытынды елдің іргесінің сөгілмеуінде жатыр. Кеше де, бүгін де мәңгілікке ... ... ... ... ... мұраты да осында.
Мақала тақырыбын "Басқаның патшасының бәрі жақсы, неліктен біздің хандар ... ... деп ... ... Ғафу ... ... өлең жолдарынан шығарып отырғанымызды енді түсінген боларсыздар, құрметті оқырман. Бабаларымыз "жаман" болмаған. Оны олай дегізіп келген солақай ... ... ... Енді одан ... ... ... ... хан тарихы бүгінгі егемен еліміздің тар жол, тайғақ кешу ... ... ... жолы. Одан сабақ алу, бар өмірін қазақ жауларын тұқыртуға арнаған, ат үстінен түспеген тұлғаның ұлан-байтақ халқымыз бен территориямыздың ... ... ... ... ... үлгі ету, ... ... Тарих тағылымы соны дәлелдейді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
Дәстүрлі медицинаның халыққа тигізер зардабы3 бет
Мектеп жасына дейінгі баланың мінез-құлық мотивтерінің қалыптасуы5 бет
Басқаның мүддесіне тапсырмасыз әрекет жасау19 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XX-XXI ғасырдың суда, әуеде, жер бетінде болған ірі зілзалалары14 бет
«Гидродинамикалық соққы толқыны пайда болған кезде алғашқы медициналық көмекті ұйымдастыру»10 бет
«Шиға ағымынан болған имамия мазһабі»60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь