Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі

Кіріспе
Негізгі Бөлім
Қорытынды
Абылай хан, Әбілмансұр (1711-1781) - қазақ ханы, ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары Қазақ даласының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай - Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Шоқан Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек (онда Абылайдың 1710 жылы туған деуге негіз бар).
Қазақстан тарихы 2007,Хрестоматия 2009,Энциклопедия 2010
        
        
Абылай хан, Әбілмансұр (1711-1781) - қазақ ханы, ұлы мемлекет қайраткері,
қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, ... ... ... ... ... ... одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам
Жәңгір хан. ... - ... ... бесінші ұрпағы.
Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп,
Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның ... ... ... ... жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер
Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның ... ... ... хан ... ... атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында
жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. ... ... өсіп ... ... ... Төле би оған ... деп ат қойып,
түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Шоқан
Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 ... кезі ... ... ... 1710 жылы ... ... негіз бар).
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ
даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатына, ел билеу
қабілетін, анталаған ... ... ... ... басы ... ғана ... ... жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен
көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте
араласуына ... ... ... ... ... т.б. ауыз ... өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай 20 жасында қан майданда
ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын
тұғыр үстінде Ақ сұңқар ... ... деуі ... ... Қай жылы ... ... жылдары аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт
Әбілмансұр жекпе-жекке ... ... бас ... қоңтажы Қалдан Сереннің
жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын ... ... ... ат ... ... ... соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең
беделді әміршілердің біріне айналды. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі
ұмытылып, Абылай ... 20 жасы қай ... ... келуіне байланысты, қай шайқасқа
қатысқаны туралы болжам айтуға ... Бұл, ... ... ... ... емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлар Сабалақ әуелде Бөгенбай
жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай
шайқасына қатыспады дегеннің ... де, ... ... жылдары болған
бір ірі шайқасқа қатысқаны дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта жүз
жасақтары мен жоңғарлардың арасында ... ... ... ... ... ... 1732 жылы ... 7 мыңнан астам әскері Орта жүздің
шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап болады.
Абылайды 20 жасы 1733 ... ... ... дәл сол жылы ... пен ... ... майдан болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген.
Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 1730-1740 жылдардағы
шайқастарда ерекше ... ... жан ... жан беріскен соғыстардың
бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, жеті ... ... ... Ол ... ... ... ... жолдастары Қаракерей
Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек,
Шапырашты Наурызбай, т.б. ... ... ... тізе қоса ... да Абылайдың жауға қарсы қазақ халқының басын біріктіре білгендігінің
дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ... ... ... ... Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі
мен ақыл-парасатына бас ұрған Әбілмәмбет ақылшы аға болып, кеңесші хан
дәрежесімен шектеледі.
ХVІІІ ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... белгілі
құжаттарда Әбілмәмбет ханмен қатар аталады. Орыс тарихшысы А.Левшин: «1739
жылы Орта ... ... ... жүздің батысындағы аз санды руларды биледі)
ханның орнына хан сайлаудан бұрын Әбілмәмбет пен ... ... ... ... жүргізген» - деп жазды. Шоқан Уалиханов та осы пікірді қолдайды.
1738-1741 жылдары Абылай хан ... ... қолы ... ... ... соққы берді. 1742 жылы Абылай хан тұтқиылдан шабуыл жасаған
жоңғарлардың қолына тұтқынға түсті. Сол кездегі ойрат басқыншыларына ... ең ... ... ... ... ... жау
қолына түсуі қазақ қоғамында абыржушылық туғызып, оны босатып алу үлкен
саяси мәселеге айналды. Тарихи ... ... ... ... Төле ... Әбілқайыр хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатып алуда
ара түсуге өтініш жасады. Бұл деректің ... ... осы ... ... ... пен Әбілқайырдың өзара жазысқан хаттары да
дәлелдей түседі. ... үш ... Төле би ... 90 адам елші ... ... 1743 жылы ... 5-інде Абылайды тұтқыннан шығарып
алды. Бұл жөнінде И.Неплюевтің Сыртқы істер алқасына жазған хатында
қазақтар мен ... ... ... ... кете ме ... қауіп те
білдірді.
Абылай билігінің күшейе түсуінің жаңа кезеңі 1744 жылы Әбілмәмбеттің
Түркістанға көшіп кетуі уақытына саяды.
Aбылай көреген саяси ... бола ... ... аса ... ... елінің есін жиғызу үшін дипломатиялық жолдарды да
тиімді пайдаланды. 1740 жылы тамызда Орта жүз ханы Әбілмәмбетпен, тағы ... 120 ... ... ... орыс ... ... кіруге
келісімін білдірді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының тұтастығын сақтау
мақсатында Шың империясымен де қарым-қатынасын суытпады. Петербор мен
Бейжіңге елшіліктер аттандырды (1757-1777 жылдары ... 10 ... Ол ... мен ... ... өзара қайшылықтарын қазақ
хандығы мүддесін пайдаланып отырды. Абылай 1745 жылы Қалдан Серен дүние
салғаннан кейін Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп,
бұрынғы ... ... ... ... және ... соғысын Шығыс
Түркістанмен іргелес өңірдегі ойраттардың уақытша билігінде қалған қазақ
жерлерін қайтаруға, ... ... ... ... ... ... барынша күш салды. Абылай қазақ елінің тәуелсіздігіне нұқсан
келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес ... ... ... ... жылы Орта ... Әбілмәмбет, Абылай және Барақ сұлтандар қатар
аталса 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 жылы ... ... ... Жәнібек тархан: «бұрын Орта жүзде Әбілмәмбет
хан болған, бірақ ол біраздан бері ... ... ... ел басқарудан
қалған. Барақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда жалғыз Абылай сұлтан
ғана билік жүргізіп отыр», - деп көрсетті.
Жазба деректерде ... шет ел ... ... ... ... ... ... 1752 жылы ол бастаған қазақ әскері шамасы
15-20 мың адамдай ойрат қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 жылы
желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен ... ... ... қазақ жерін азат етті. 1754 жылы сәуірде Абылай бастаған 1700
қазақ әскері 10 мың ... ... ... ... сол жылдың шілде -
тамыз айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға
түсірді. 1756 жылы Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен ... ... екі рет ... оның ... ... ... ... 1757 жылы Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен
шайқасқаннан кейін, қытайлар Абылайдан бітім сұрады.
1753-1754 жылдардағы шайқастарға ... ... ... ... ... батырлар қысы-жазы үзбестен қатысты. Абылай бірде Қалдан
Серенмен ... ... ... ... (Давациды) шауып, бірде оны және
Әмірсананы өзіне паналатты. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... қимылмен қатарластырыла жүргізілген
дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне
көтерді. Осының нәтижесінде Абылай әскері 1771 жылы Мойынты өзенінің
бойында болған қалмақтармен ауыр ... жаңа ... ... ... ... ... ... қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан
басқалармен де ымырасыз ... ... ... және 1764 ... ... ... ... шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ және Шынқожа
батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы
себепті Абылай 1755-1765 жылдары Қырғыз ... ... ... Іленің сол
жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздардың Нарынқолдан Қордайға
тартылған, күні ... ... ... ... шекарасын анықтайды.
Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес
жүргізді. 1765-1767 ... ... ... ... билеушісі Ерденбекпен
соғысының нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан қазақтар
иелігіне өтті. Ташкент алым төлеп ... ... жүз ... ... ... халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы
азаттық күресінің соңғы жаңғырығы алаш ... ... ... ... атпен белгілі. Бұл 1771 жылы Еділ қалмақтарының жоңғарға қазақ жері
арқылы үдере ... еді. Кіші ... ханы ... ... ... ... ... қалмақтарға алғашқы соққы берді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай
бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды. Осы кезде қалмақ
басшылары ... мен ... ... ... ... ел-жұртымен бодандыққа
қабылдауды сұрап, елші жіберді. Кіріптар ұсынысты талқылау үшін шақырылған
әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген жауды ... ... жоқ ... ... ... Еділден ауған қалмақпен
келіссөзге келіп, тым құрыса олардың жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік
беру жөніндегі Абылай түйінінің аржағында шығыстағы ұлы көршімен
болашақтағы қарым-қатынасты ... ... ... азат етілген шығыстағы
жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да Абылай
саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның ... ... ... ... елі мен ... ... сақтауға бағытталды.
Билікке таласқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханды өлтіргенде де Абылай ел
бірлігін ойлап қынжылып, Төле ... тізе қоса ... ... ... ... ... болды.
Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, ... ... ... ... ... Сондықтан да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата
мекенін қорғау рухы ... ұзақ ... ... ... даласында
тегеуріні қатты болды. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан
еш тайынбады және көбіне үстем шығып отырды. Ол ... ... ... ... жағынан қуатты мемлекетке айналдырды.
1771 жылы жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр
бойынша Орта жүздің ханы ... не ... ... ... не ... ... ... тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың,
Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан
көтерді. ... іс ... ... Орта жүздің ғана емес, бүкіл қазақ
ордасының ұлы ханы болды. Тарихи деректер, аңыз-жырлар да ... ... ... ретінде ардақталғанын көрсетеді. Қытай императоры, Жоңғария
хандығы, Орта Азия мемлекеттері Абылайды бүкіл қазақ ханы деп ресми түрде
танығанымен оның ... өсіп бара ... ... ... ... ΙΙ ... Орта жүз ханы ... ғана сый-сыяпат көрсетті. Бұл
бір жағынан «бөліп алда, билей бер» саясатының ... еді. ... ... бас ... ... ... болмайтыны былай тұрсын, зиянды
да болу мүмкін» деген пікірі мұны ... ... ... ... ие ... бір де бір ... ханының болмағанын, оның мемлекет
билігін орталықтандырып, нығайту бағытындағы әрекеттерін, «ханның билігін
алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын рубасылар мен сұлтандардың өркөкірек
үстемдігін» ... ... ... ... ... ... қасиеті бар киелі, керемет құдірет иесі болып саналады.
Абылай дәуірі, қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры. Оның ... ... ... ... мен ... ... арқауына
айналған», - деп атап көрсетті.
Бүкіл өмірін Абылайдың оң ... баса ... оған ... айтумен
өткізген Бұқар жырау Қалқаманұлының ханға «Алтын тақтың ... Үш ... ... ... ... тарихи шындық жатыр.
Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Қазақ елінің
геосаяси жағдайына икемделген саясат ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің
басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы ... ... ... ... елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған
кезде орыс бодандығынан бойын тартып, ... ... ... ... ... үшін 1779 жылы ... ... Петропавл бекінісіне
барудан бас тартты. Пугачев соғысы кезінде 3 мың әскерімен «Қасірет
белдеуі» («Горькая ... ... орыс ... шапты. Ш.Уәлиханов:
«1771 жылы хан сайланғанда да, ол орыс шекарасына барып, ант бергісі
келмеді. Сөйтіп ол өзін ... ... ... бұл ... лайықты
қойғанын, Көктің ұлының және өкілеттік қағазы барын желеу етті», - деп
жазды. 1779 жылы қазанның 4-інде Орынбор ... ... ... ... ... ... ... мақсатында, онымен тайталасқа
түсе алатын адам табу» шаралары да қарастырылды.Абылай қаһарлы хан болуымен
қатар, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... де ... Ол - «Ақ толқын», «Алабайрақ», «Бұлан жігіт», «Дүние
қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара жорға», «Қоржыңқақпай», «Майда
жел», «Садаққаққан», «Сары бура», «Шаңды ... т.б. ... ... өмір ... ат үстінде жорықтарды өткізіп, Арыс өзені жағасында
қайтыс болды. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің
ішінде Қабырхана мен ... ... ... ... Абылайдың
артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалды. Қазақ халқының ... ... ... ... ... қолбасшы, дарынды дипломат ретінде
сақталып келді. Оның есімі ... ... ... ... ... жалынды басшысы Абылай ханның асқақ тұлғасы, ақыл-
парасаты Бұқар, Үмбетей, Шәді төре Жәңгірұлы жырларында, ақындар
К.Жамантайұлы, М.Айтбаевтың дастандарында, І.Есенберлиннің, ... т.б. ... ... ... Оның ... мен ішкі, сыртқы саясаты отандық және шет ел ғалымдарының назарын
аударып келеді.Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан ... 1991 жылы ... ... ... Абылай есімі беріліп, темір жол вокзалының
алдына ат үстіндегі ... ... Хан ... ... ... да бар. Қазақстанның 1993 жылғы ең бірінші төл
теңгесінде ... ... жылы ... өмір ... ... «Көшпенділер» фильмі түсірілді.
2008 жылы Елбасы Н.Назарбаевтың қатысуымен Петропавлда «Абылай хан ордасы»
кешені ашылып, алдына ескерткіші орнатылды. Оның есімі Алматыдағы Қазақ
халықаралық ... және әлем ... ... берілген.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан өмірі21 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Төле би жайлы37 бет
Хандықтардың құрылуы және шайқастары18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь