Төле би жайлы

Тауке ханның басқару кезінде

Төле би Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билермен бірге Тәукені хан етіп сайлауға, үш жүздің ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп, бірегей қазақ хандығын нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қазақ, қарақалпақ және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатынасты. Тәуке хан Төле биді ұлы жүздің бас биі еткен. Төле би Қазыбек бимен және Әйтеке бимен бірлесе отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы болып табылатын Жеті жарғының қабылдануына ат салысты. Ордабасы жиыны кезінде Төле би басшылық жасап, жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруге ұйтқы болды. Шашырап кеткен қазақтардың басын қосып, Ресей мен Қытай секілді екі алпауыт мемлекет арасында оңтайлы саясатты жүргізген Абылай ханды өкіл бала етіп тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі орасан.

Абылай ханның басқару кезінде

1742 ж. Абылай тұтқиылдан шабуыл жасаған жоңғарлардың қолына түсіп қалғанда оны тұтқыннан босатуда Төле би белсенділік танытты. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Әбілқайыр хан мен Төле бидің Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатуға өтініш жасағандығы айтылады. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші барып, келіссөз жүргізіп, 1743 ж. 5 қыркүйекте Абылайды тұтқыннан шығарып алады. Төле би ішкі және сыртқы саясатта сара бағыт ұстанды. Хандық пен мемлекет тұтастығын, тәуелсіздігін діттеп, жаугершілікте дұшпан қолында қалған қалалар мен жерлерді қайтаруға күш салды. 1734 ж. Ресей патшасы Анна Ивановнаға және 1749 ж. Орынбор губернаторы И.Неплюевке хат жолдап, бодандықты қабылдауға ризашылық танытты. Бұл сол тарихи кезеңде шарасыздан жасалған қадам болатын. Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын жақсартуды бірінші кезекке қойды. 1748 ж. орыс сауда керуені тоналғанда, бұған кінәлі Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл шығынды жұрт көзінше төлеттіреді. 1748 ж. Әбілқайыр хан қаза тапқанда оның баласы Ералы сұлтан әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле би Әбілқайырдың өлімі үшін айыпкерлердің Жеті жарғы заңына сәйкес жеті құн төлеуі туралы шешім шығарады. Ералы айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды кешіреді де, әкесін өлтіруге қатысушылардың бірі Сырымбет батырды жетінші құн орнына өз қолымен өлтіреді. Әбілқайырдың балалары бұған да тоқтамай, Барақ сұлтанның жауапқа тартылуын Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып жүрген Барақ сұлтан Төле биге өзі келіп, жасаған ісі үшін сотқа тартуды сұрайды. Төле би билер сотына қазақ билерінің ішінен, Барақ сұлтанның ұсынуы бойынша төрт белгілі биді (Жалған би, Сырлыбай би, Даба би, Қабек мырза) қатыстырады, өз тарапынан бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле би Барақ сұлтанды ақтап алады.
Төле би Әбілқайыр ханның өлімі үшін жеті адамның құнын кескенде де, Барақ сұлтанды ақтап алғанда да, туысы Қойгелді батырға тоналған орыс сауда керуенінің өтеуіне екі мың жылқы төлеуге билік шығарғанда да елдің елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын, тұтастығын сақтауды көздеді. Төле бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.
Төле би хан, сұлтандардың, бектер мен билердің өзара қырқысының ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, татулықты жақтады. Оның елге танымал “Елге бай құт емес, би құт” дейтін қанатты сөзі айқын аңғартады. Бізге келіп жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ұлт бірлігін нығайтуды барынша жақтағандығы айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген Қазыбек, Көкі, Мәлік, Ержан билердің еліңізге қандай өсиет қалдырасыз деген сұрағына былай деп жауап берген екен: “Жүзге бөлінгендердің жүзі қара. Руға бөлінгендердің құруға асыққаны. Атаға бөлінгендер адыра қалады. Көпті қорлаған көмусіз қалады. Хан азса халқын сатады. Халық азса хандыққа таласады”. Төле бидің артында кейінгі ұрпаққа жарық жұлдыздай жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін көптеген өсиет сөздері қалған. Оның шешендік сөздері айтпақ ойының ұшқыр да тапқырлығымен, тап басатын көркем теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де айқындылығымен ерекшеленеді. Оның
        
        XVIII ғасырдағы ұлы тұлғаның бірі  -  Үйсін Әлібекұлы Төле би. Ол Әз ... ...  атты заң ... жасаған қоғам қайраткері, ел ағасы. Төле Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында ... ... ... ... ... ... одан Жарылқамыс, Жарылқамыстан Жанту би, одан Жайылмыс би, одан Құдайберді би ( деп те аталады). Сол тоғыз ... бірі ... Төле би ... Төле ... ... оқып ... ... Арабша, парсыша тарихи кітаптарды, аңыз, хисса-хикаяларды көп оқиды. Бір жағынан қазақтың аңыз-әңгіме, өлең-жырларын, шежіре-тарихтарын ел ... ... ... ... ... ... ... билердің кесімді, тапқыр, өнегелі нақыл, шешен сөздерін ойында сақтап өседі. Төленің әкесі Әлібек те сөзге ділмар шешен би болған кісі. Төле бала ... еріп ... ел ... жұрт таниды. Он бес жасынан ел билігіне ... ... ... парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.Ол жас кезінде талай жасы үлкен ... абыз ... ... өтіп ... ... бала Әнет ... ... Жасы жүзге келіп отырған Әнет баба ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады.  дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба әуелі ... ... ... бір бума солқылдақ шыбық алдырады.- Балам, мынаны сындырып көрші?Төле ... ... ... иіп ... ... Енді сол ... ... сындыршы?  -  Төле ортасынан буылған ... ... ... ... еткізіп, оп-оңай сындырып береді. Әнет баба:- Бұдан не түсіндің, балам?  -  дейді.Сонда Төле бала:- Түсіндім, ... бұл ... ... ... ... ... елді жау да, дау да ала алмайды.  демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да ... ... ... ғой.- ... балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыра біл.  дегеннің мәнісі осы, - ... би Орта ... аға биі ... ... Кіші ... аға биі ... Бәйкенұлымен бірге қазақ ханы Әз-Тәукенің басты кеңесшісі болды. Төле бидің басшылық, шешендік дарыны Қазақ хандығы жойқын қолмен шабуылға шығып, қазақ ... ... ...  ... кезде айқын көрінді. Ол сол кездегі қазақтың белгілі батырлары  -  Қабанбай, Бөгенбай, ... ... ... ... ... ... майданын құрып, азаттық күресін басқарады. Қазақ жерін басқыншылардан азат етуге басшылық етеді. Ел ... Төле би ... ... ... ... мен ... ... Оның атымен байланысты толып жатқан нақыл, мәтел сөздер, билік-келісімдер халық арасында кең тараған. Төле би өзі ... ... ... ... және ... ... ... пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан. Төле бидің басшылығымен (XVIII ғасырда салынған) ескі Ташкент қаласындағы Төле би (Қарлығаш) ... осы ... ... ... ... ... тек Ұлы жүзге ғана емес, сондай-ақ Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... де тығыз байланысты. Сол үшін де Орта жүз бен Кіші жүз ... ... да ол ... ... ... көп сақталған. Демек, ол тек Ұлы жүздің ғана ру басы, төбе биі болып қоймай, ... ... ... ... ... ... ... көтерілген адам.Сонымен бірге, Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасында байланыс орнатып, дамытуға көп ... ... 1749 жылы ... ... ... бастаған елшілікгі Орынбор губернаторы И.И.Неплюевке жібере отырып, ол Ресей қоластына өтуге дайын екендігін мәлімдеген. ... 1749 ... 26 ... ... ... Ресейге қосылуға деген ниетін кұптай отырып, екі ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды қолға алуды ұсынған.Төле би Әлібекұлы ... ... ... ... аз ғана дерек қалдырса, қазақ ауыз әдебиетінде ол ... ... ... шешендік сөздер өте мол. Олардың көпшілігінде Төле ақылды, әділ, шешен әрі халық қамын ... ... ... ... ... Төле би өз ... ақылды, білімді, парасатты адамы болған. Аңыздардың айтуынша Төле орта бойлы, сымбатты, ... кісі ... ... ... ... ... Ташкент төңірегінде, Жиделі-Байсын жерінде, Сыр өзені бойында көшіп-қонып жүрген. Көп тұрған жері  -  ... ... ... сол ... ... ... ... Ташкенттегі Шайхан-тәуірде, мешіт түбінде жерленген.          Төле би ...  -  Ұлы ... ... ... ... ... деңгейде нығайтысып, заңын жасасқан белгілі қоғам қайраткері, 1723-1730 ... ... ... ... қазақ халқының азаттық күресін бастаушылардың бірі. Қазақ елінің бауырлас, көршілес ... ... ... ... халықтар достығын қалыптастыруға өзіндік үлес қосқан көреген мәмлегер. Сондай-ақ, ол артына аталы сөз, үлгілі өнеге-өсиет қалдырған, ... ... ... әділ ... шебер, көркем сөздерімен халық әдебиетін дамытқан, байытқан дарынды шешен, кемеңгер ойшыл.Ел аузында Төле би туралы ... ... ... сақталған. Оның атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал мәтелдер, билік кесімдер де ел ... ... ... Төле би ... тек Ұлы ... ғана ... Орта жүз бен Кіші жүзде де аса ... ... Бұл оның ... ... халқының тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы. ... Төле ... ... ... Қаз ... ... бидің  деген суық хабарды естігенде: > деп, жер ... ... жас алуы да ... ... Бұл үш арысқа тірек болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы. Бұдан асырып, жеріне жеткізіп, айту ... де ... Төле би өзі 12 жыл ... ... Ташкентте, атасы Жүніс ханның қасына жерленген.
Төле би Әлібекұлы (1663 - 1756) - ... ... ... ... жер ... ... Ұлы ... бас биі, жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан ... ... Есім ... ... ... ... ... қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлының кітабынан).Яғни, Есім хан тұсында жасалып, халық аузында атанып кеткен қазақ халқының ғұрыптық заңдарын жасауға ... ... бірі деп ... толық негіз бар.Өз заманында Қазақ хандығының тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің ... ... ... ... ... ... сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен ... ... ... ... ... Төле би 1663 жылы қазіргі Жамбыл облысы Шу өңірінде туған. Ұлы ... ... ... жаныс руынан. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен ... хан ... ... Есім ... қолдап, Тұрсын ханды шабуға қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлының кітабынан) Бала күннен жас Төле ... еріп ... ел ... жұрт ... ... халқының ақындық-шешендік өнерінен тәлім алады. Он бес жасынан ел билігіне араласып, ақыл-парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге ... ... ... ... би Қаз ... ... Әйтеке билермен бірге Тәукені хан етіп сайлауға, үш жүздің ұлыстарын бір ... ... ... ... ... ... нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қазақ, қарақалпақ және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатынасты. Тәуке хан Төле биді ұлы ... бас биі ... Төле би ... ... және Әйтеке бимен бірлесе отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы болып табылатын Жеті жарғының қабылдануына ат салысты. Ордабасы ... ... Төле би ... ... ... басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруге ұйтқы болды. Шашырап кеткен қазақтардың басын қосып, Ресей мен Қытай секілді екі алпауыт мемлекет арасында ... ... ... ... ... өкіл бала етіп ... азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі орасан. Абылай ханның басқару кезінде1742 ж. Абылай тұтқиылдан ... ... ... ... түсіп қалғанда оны тұтқыннан босатуда Төле би белсенділік танытты. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Әбілқайыр хан мен Төле ... ... ... ... ... ... ... жасағандығы айтылады. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші барып, келіссөз ... 1743 ж. 5 ... ... ... ... ... Төле би ішкі және ... саясатта сара бағыт ұстанды. Хандық пен мемлекет тұтастығын, ... ... ... ... ... ... ... мен жерлерді қайтаруға күш салды. 1734 ж. Ресей патшасы Анна Ивановнаға және 1749 ж. Орынбор ... ... хат ... ... қабылдауға ризашылық танытты. Бұл сол тарихи кезеңде шарасыздан жасалған қадам болатын. Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын жақсартуды ... ... ... 1748 ж. орыс ... ... тоналғанда, бұған кінәлі Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл шығынды жұрт көзінше төлеттіреді. 1748 ж. ... хан қаза ... оның ... ... сұлтан әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле би ... ... үшін ... Жеті ... ... сәйкес жеті құн төлеуі туралы шешім шығарады. Ералы айыпкерлерден екі құн ... төрт ... ... де, ... өлтіруге қатысушылардың бірі Сырымбет батырды жетінші құн орнына өз ... ... ... ... ... да ... ... сұлтанның жауапқа тартылуын Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып жүрген ... ... Төле биге өзі ... ... ісі үшін ... тартуды сұрайды. Төле би билер сотына қазақ билерінің ішінен, Барақ сұлтанның ұсынуы ... төрт ... биді ... би, ... би, Даба би, Қабек мырза) қатыстырады, өз тарапынан бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле би Барақ сұлтанды ... ... би ... ... ... үшін жеті ... ... кескенде де, Барақ сұлтанды ақтап алғанда да, туысы Қойгелді батырға тоналған орыс сауда керуенінің ... екі мың ... ... ... ... да ... елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын, тұтастығын сақтауды көздеді. Төле бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ... ... ... ... де оның ... ... парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.Төле би хан, сұлтандардың, бектер мен билердің ... ... ұлт ... мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, татулықты жақтады. Оның елге ... ... бай құт ... би құт" ... ... сөзі айқын аңғартады. Бізге келіп жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ұлт ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелердің бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген Қазыбек, Көкі, Мәлік, Ержан билердің еліңізге ... ... ... ... ... ... деп ... берген екен: "Жүзге бөлінгендердің жүзі қара. Руға бөлінгендердің құруға асыққаны. Атаға бөлінгендер адыра қалады. Көпті қорлаған көмусіз қалады. Хан азса ... ... ... азса ... ... Төле ... ... кейінгі ұрпаққа жарық жұлдыздай жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін көптеген өсиет сөздері қалған. Оның шешендік сөздері айтпақ ойының ұшқыр да ... тап ... ... ... ... ... ... де айқындылығымен ерекшеленеді. Оның Данагүл есімді келінінің де есімі көпке танымал. ШешендігіТөле би жас ... ... жасы ... атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала ... ... ... Жасы ... ... ... әкесі ынтымақ ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле ... ... ... ... ... ... айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады:- Балам, мынаны сындырып көрші?Төле буылған ... ... иіп ... ... Енді сол ... ... сындыршы? - Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп ... етіп ... ... ... ... би:- ... не түсіндің, балам? - дейді.Сонда. Төле ... ... әке бұл ... ... ... бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. демекші, бірлігі, ... ... жау да, дау да ... ... ... ғой.- ... ... дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. ... ... осы, - ... ... тауының бөктеріне көшіп-қонып жатқан көктеу кезі екен. Бір күні Төленің әкесі Әлібек биге екі даугер жүгініске келіпті. ... ... қуып ... ... ... таласып бермейді. Екіншісі:- Сыртынан жүні жетілсін деп бағып ... ... еді, оның ... жер де, ін де менікі, демек түлкі де менікі.Екеуі осылайша біраз ... ... би ... ... ... ... соң, ... сілтеп, мұның билігін Төле берсін дейді. ДаугерлерТөлеге келсе, ол бір шыбықты ат қылып далада ойнап жүр ... ... ... ... ... соң ... ... арлан болса, сенікі, - дейді, деген жігітке.- ... ... ... - дейді деген жігітке. Баланың бұл билігіне түсінбей әлгілер әкесіне қайтып келеді. - ... ... ... ... ... ... ... екен, - дейді Әлібек би. - Түлкінің ... тұз ... ... ін сақтайды. Түлкі еркек болса, сенікі, сенің қырдан куып келіп ... рас, ... ... тиеді, ал ұрғашы болса, жер иесі саған тиеді.Төленің жас кезі. Жотада мал ... ... ... ... ... аттылы кетіп бара жатады. Бала олардың алдынан шығып сәлем береді. Орталарындағы ақсакалды Қоңқа би ... жасы ... ... кісі ... ... бұл қай ауылдыц малы?- Әлібек бидің.- Анау үйездеп жаткан ... ... Ол ... ... Е, е, ... келе ... сол ... бай еді.- Менің де сол ауылға барар шаруам бар еді, ... ... ... - ... Төле бала.Олар жүріп келе жатып сәске түс кезінде көп жылқыны көреді. Жылқының көптігі ... кіші ... ... ... шыға ... ... жол серік бала:- Ата, мынау жылқы қандай ... ... ... екен? Білесіз бе? - деп сұрайды. Оған Қоңқа би:- Қарағым, бұл ... ... ... ... - дейді.- Нысапсыз деген қандай бай?- Балам, айтайын: нысапсыз деген, осы малды жия берген, жия ... Бұл ... ... ... жоқ, ат ... ... байдың малы.Олар одан әрі жүріп келе жатады. Кенет кең далада жайқалып өсіп түрған қалың егіннің үстінен түседі.- Ойпырм-ой, ата, ... ... ... егіні болды екен? Көз жауын алып, жайқала өсіп тұр ғой, - ... ... Ә, ... бұл егін ... ... ... егіні.- Қайырсыз деген бай ма? Қай ел болады, ата?- О, шырағым, айтайын. Бай бір өзі ... адам ... ... ... ... ... ... істетіп, еңбегін бір жеді. Енді егінді біреудің еңбегімен орғызып, қырманға салды. Бастыртып, қамбаға ... ... ... өзі ... ... ... Сонан соң елде астық болмай калған жылы қымбатқа ... Өзі жан ... үйде май ... жатты. Келесі жылы тағы егін ектірді. Енді екі есе адам ... ... ... кете ... Одан жұртқа пайда жоқ. Ел ашыққанда, қымбатқа сатты. Мұның қайырсыз болатын себебі осы. Түсініп ал, балам.- Түсіндім, ... келе ... бір ... көп адам ... көр ... жатады.- О, балам, - дейді Қоңқа би, - анау ... топ адам ... ... ... қой, ... - ... қарайды:- Ата, өлген адамды қойғалы жер қазып ... ... ... сен ... ... қайт. Көметіндері өлген адам ба, тірі адам ба екен? Соны сұрағын.Бала шабады да кетеді. Барып көр қазып жатқандарға ... ... ... ... ... адам ба, тірі адам ... өліп, жаны күйіп тұрғандардың біреуі:- Не деп былшылдайды мынау? - ... бірі ... ... ... басына салып жібереді.- Иттің баласы, не оттап тұрсың?Бозбалалардың екеу-ушеуі оған жабыла кетіп еді, бір кариялау ... ... - ... ... - ... жөн ... ... келе жаткан бала екен, білелік. Көне, балам, сен не дедің?- Көміп жатқандарыныз өлі адам ба, тірі адам ба? - ... ... осы ... өзің ... тұрсың ба, жок басқа біреу айтқызды ма саған?- Қасымда үлкен кісі бар еді. Сол ... ... ... Ол ... Аналардың жерлейін деп жатқаны өлген адам ба екен, тірі адам ба ... ... ... ... - деп ... Апырм-ай, мұны сұраған қария тегін адам емес екен-ау. Кой, баланы ... ... ... бір мән бар. Сол ... ... барып шакырып келіңдер.Екі жігіт карияға барып сәлем береді.- Ақсақал, бір ... ... ... ... соны койып жатыр едік, ілгерінің жолы, өлікке құран оқып аттаныңыз. - Қоңқа би:- Ә, ... ... ... - деп ... ... ... әлгілерге барады. Өлікті қойып болтан соң көпшілік:- Ақсақал, алыстан келе жатыр ... ... де бір ... кісі ... Бұл кісі де қадірлі адамымыздың бірі еді. Мына баланы бізге жіберген екенсіз. Бала ... ... де ... ... ... ... ... адам ба, болмаса тірі адам ба? - деді. Соңы ... ауыр ... ... бозбалаларымыз қол көтерді. Баладан мұны калай сұрадын, өзің бе, жоқ саған біреу үйретті ме? - деп ... - деп ... ... Тағы бір қария былай деп сұрады.- Сізден сұрайтынымыз, мұны калай айттыңыз? Бүл өлі адам ба, жоқ тірі адам ба ... ... ... ... Ә, оны ... сүрайсыңдар. Тірі адам ба дегенім, артында өзіңдей болатын бала-шағасы бар ма, ас су беретін мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі адам ба ... ... ... ... артында бала-шағасы жоқ болса, ас-суын беретін мал-жаны жоқ болса, мұның аты шын өлік, шырақтарым. Осының қайсысы білгім ... еді. Бұл өлік ... ... Уа, ата, ... ... бар, ... ... мал-жаны бар дәулетті кісі. - Қоңқа ақсакал құран оқып, бата қылады. Көпшілік:- Ауылға жүріңіз, мейман болыңыздар, - деп ... ... ... ... ... ... Мен ... адамымын, - деп Қоңқа би атының басын бұрып жүріп кетеді. Жолда келе жатып бала тағы да:- Ата, түздің ... - ... ... - деп сұрайды.- Қарағым, өзің ... бала ... ... атың кім?- Атым - Төле.- Төле қаратым, ... ... ... - ... ... адамымын дегенім...- Бата берейін, сені түзде кездестіріп, ... ... Мен ... ... де ... ... ... түздің адамы бол, балам, - деп ... ... ... Төле би есейгенше сол жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты үнемі құрметтеп еске алып, өзіне ұстаз тұтқан екен.Ертеде Шу ... ... ... ... ... ... мен ... тайпаларының белді бектері таласыпты. Екі жақтың да билері бас қосып, кеңесіп, ... ... ... еріп ... он бес ... Төле билік айтушыларға көңілі толмайды. Ол:Ақты ақ деп ... игі ... ... ... ел ... бойын жағалар, -деп сөз бастай бергенде:- деуші еді. Мына бала кім өзі? - ... ... ... би. Төле ... ... ... О, би ата, он үште отау иесі ... пе, Кінәлімін бе, келіп қалсам он беске? Сөз сөйледім, ... ... ... Ала кез болу ... ... ... па? - деп, бір тоқталады да, төрде отырған биге былай деп сауал қояды:- О, игі ... ... Әділ ме осы ... Жар ... ... Жасырынып жауымыз? -Сонда әлгі би:- Қой асығы демеңдер, Қолыңа жақса сақа ғой. Жасы кіші демеңдер, ... асса ата ғой. - ... ғой, ... ... ... ... - дейді. Бала Төле жұлып алғандай:- Сары ... ... ... ... Билікті маған берсеңіз, Шу өзенінің оң жағын үйсін, сол жағын арғын жайласын, бұған қалай қарайсыздар? - ... Бүл ... екі жақ та риза ... бітімге келеді. Сонда төрдегі би:Үй баласы ма деп едім, Ел баласы екенсің. Ай маңдайлы ... ... ... ... Ауылыңның таңы бол, Мандайындағы бағы бол! - деп бала ... бата ... ... Осыдан бастап Төленің аты шығып, ел арасындағы дау-жанжал, келіс сөзге араласып, билік айта бастапты.Төле бала ауыл сыртында қозы бағып ... ... өтіп бара ... қос ... ... деп ... бара жатқанын естіп калады. Төле олардың алдарынан шығып, сәлем беріп:- Оу, ағалар, әкем Әлібектің билігіне ризамысыздар жок, наразымысыздар? - ... ... ... Әкең әділ билік айтпады.- Ендеше қайтыңыздар.Екі жақ Әлібектің алдына қайта ... бала ... Ата, ... екі жақ ... риза болу ... ... ол Әділ ... жатпайды. Жеңілген де, жеңген де шындықты мойындауы ... - ... Олай ... ... осы ... ... өзің ... берші?Төле әуелі таластың мәнін сұрайды. Сонда дауды бастаған жігіт ботасында жоғалтқан түйесін жолда кезіккен керуенді танығанын айтады.- Бұл ... ... тұр, - ... ... саудагер.-Ал, енді, жігітім, деген, сен таныдым дейсің, калай таныдың?- Менің танығаным, - дейді ол. - ... туар ... ... кезде бошалап кетті. Бір жетіге дейін таптырмаған түйем тау баурайында боздап, ары-бері кезіп жүр ... ... ... жесе де, шала туса да ... еді. ... ... ... біреу алып кеткенін түсіндім. Содан бері жүргінші көрінген ... көз ... ... ем, ... бойда Таныдым. Төле ойланып отырып:- Сол танып түрған ... ... бар ма? - ... ... ... жаққа қарайды.- Иә, саудагерім, сөйле.- Бұл өз түйемнің ботасы. Жалақорға тура сөзіңізді айтыңыз. Іштегі ботаны танимын дегенге адам сене ме?- ... бар ма ... ... ... бар.- Онда ... де ... алып ... Дауласқан екеу бесті атандарының енесін алдырады.Төле: - Атаңды тізгіндеңдер де тақымына қыл бұрауды ... - ... Жұрт ... ... ... ... атанның тақымына қыл шылбырды салып, шыңғырта бұрағанда, таныған жігіттің түйесі көзінен жаспарлап, мұрындығын ... ... ... ... ... түсе ... Ал саудагердің түйесі орнынан қозғалмай, жайымен күйсеп тұра береді. - Ау, ... ... ... Мына ... шын ... ... не ... - Рас, аруана ботасын танып тұр. Төлежанның бұл әділдігіне ризамыз, - деседі жұрт. Төле саудагерге қарап: - Ә, ... ... ... да болса әділетін халықтың алдында көрсетті. Атанның кімдікі екеніне ... көзі ... Сен енді ... ... ... Күнәні мойынға алған жеңіл. Мына халықтың алдына шығып шындығыңды айт. - Оу, ... ... бес жыл ... ... қалаға қайтып келе жатып, жапан түзде, бір төбенің баурайында боталаған түйенің үстінен түстім. Ботасы аяқтана алмай, жығылып, ... ... ... Түйені алсам, сіңіре алмаймын. Жолда ел көріп. дейді. Мына ботаны алып кетсем ешкім білмейді. Алашаға ораймын да, ... ... таңа ... Бір ... ... түйе боп шыға ... Бір түйе ... аз олжа ма деп сол ботаны алып кетіп ем. Кешсеңдер де, бас кессеңдер де өздерің біліңдер, - деп ... ... Төле би ... ... ... ... риза етіпті.1740 жылы жоңғар қалмақ билеушісі Қалдан Цереннің қолшоқпарлары Ұлы жүздің ханы ... ... Төле би ... ел ... қуылады. Жау жағы Ташкентке Қоқым манапты өкімдікке тағайындайды. Бұл кезде Сыр бойы ... ... ... қол ... ... Осы ... ... басында үлкен жиын ашылып, оран ел басылары түгел ... ... ... батыр: - Жауға тізе бүгуден басқа амал жоқ, - ... ... ... ... ... Төле ... ұл туса ... біліп тұрса игі.Ата жолын қуса игі.Жаудан бұққан немені,Өзіне келер ұятын,Ортасынан қуса игі! -деп, шырық бұзғандарды жиыннан қудырып жібереді. ... соң ... ... ... ... жерің бар,Арылмайтын сорың бар...Ту көтерер ерің бар.Құлдық ұрсаң ... ... елің ... ... туды ... ... ... бар,Мына сені кім айтар?- Құлдық ұрсаң дұшпанғадеп толғайды. Төленің осы төрелік сөзін өзгелер түгел құп алып, жауға ... күш ... ... ... ... бір бай екі ... ... құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне - ... ... козы ... ... ... оған наразы болады. Төлеге келіп шағым айтады. Төле байға құдық қазған екі адамның еңбегі ... ... ... Бірак құдық иесі өз дегенінен қайтпайды. - Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем? - ... ... - ... ... жоқ. ... де ... Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін, - депті амалы құрыған бай.Іргелес ... ... жөне ... ... екі ... ... ... қалады. Ақырында бірін-бірі көрмеуге серт берісіп, екеуі ат ... ... Ай ... жыл ... ... ... татуласпай қояды. Әкелері мен аталарының ақыл-кенесіне мойынсынбайды. Осыны естіген би араздасқан жігіттерді шакыртады. Төленің ... екі ... ... екі жігіт аттарын бір казыққа байлап үйге кіреді. Тізе бүгіп биге қол ... Би ... ... екі ... ... ... екеуінің аттары бірін-бірі қасысып тұр дейді. - Япырм-ай, мына екеуінің татуын қарашы? - ... Төле ... ... ... ... - ... де келісті екен. Бидің осы сөзінен екі жігіт қол алысып, татуласады. - Жолдарың болсын! - ... ... Төле ... бір жас келіншек төңірегінен именіп, өлең айта алмай ... ... ... ... ... ... жайсыз, оған өлең айтуға тыйым салып қойған екен. - Қыз ... ... жан ... әнші еді, енді суға түскен тауықтай боп отырғаны, - ... ... ... ... ... ... - Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркін жүрген торғай артық, - дейді би. - Ол не ... ... - ... ... ... ... ... Мұны есіткен әлгі келіншектің күйеуі Төле бидің алдына келіп, кешір сұрайды. - ... ... ... ... ... бұл ... тастайын. Келініздің беті ашық!Таздар мен Сүлгетай елінің арасында біраз жылдан бері бітімін тап созылып келе ... ... ... ... ... қайтып келе жатқан Төлe би қасындағылармен Бөген өзенінен өте бергенде анадай жерде келе ... бір топ қыз, ... ... ... бергенде әлгі кыз, келіншектер аттарынан түсіп, олардың алдын кесіп өтпей ізет қылып тұрып ... Төле би ... ... ... - Бәрекелді, өркендерің өссін, қай ауылдың балаларысыздар? Қыздардың ... - ... ... деп жауап береді. - Алдақашан өтіп кететін едіңдер, аттарыңнан түсіп бізді неге тостыңдар, бір шаруаларың бар ма еді? - ... жоқ, ата, - ... әлгі қыз, - ... ... ... еді, ... ... кесіп өтпе, оларға ізет қылып сәлем бер - деп, сіздердің жастарыңыз ... ... ... ... бар ... жолын кеспейік, аттан түсіп сәлем берейік деп, сіздерді сыйлап тұрғанымыз ғой. Қыз жауабына риза болған Төле би, енді қыздың аты-жөнін ... ... - ... ... көп ... кімнің қызысың, атың кім? - Алакөздің қызымын, атым - Данагүл. - Бәрекелде, қызым, ... ... Атың ... болса, ақылың саналы болар түбі, - дейді де, Төле би жүріп кетеді. Былай шыққан соң оған ой ... ... - ... ... қыз ... ... Алакөз кандай адам екен, білейік. Сөйтеді де, бәрі Төрткүлдің жазық даласымен жүріп отырып, бір ауылға ... ... бір ... ... үйі қайсы деп сұрайды. Ақ қалпақты жас жігіт: - Алакөз жәкемнің үйі анау ... ... үй, - деп ... ... Төле би бәрі сол үйге ... ... түседі. Момақан ғана Алакөз байдың жылқышысы екен. Топ аттылыны көргенде сасқалақтап, қалбалақтап қалады. Көршісінен бір қой қарыз алып сояды, алдына ... ... ... ... Сол ... ... сөзді естіп қара батырдың жылқылы байы Алакөздің үйіне барып, Тәкеңе сөлем береді. - Ау, ... ... ... ... ақ үйім ... ... қара лашығына түскеніңіз калай? Мен сіздерді шақырып келіп ... Тай ... ... ... ... үйінде жағдайларыңыз болмайды, көне жүріңіздер? - дейді. Сонда Төле би: - Байеке, әуре ... ... ... ... ... ... ғой. Бір жолы ... сияқты кедейлердің де үйін көріп қойғанымыз теріс болмас, - деп оған ... Ет ... ... ... ... ... Төле ... алдына бас қойылыпты. Би деп бастың құйқасынан дәм ауыз ... де: - ... ... ... бар ма? - ... жоқ, Данагүл деген қызым бар. - Сол қызыңды бері ... Ошақ ... ... қайнатып, шешесіне қолқабыс тигізіп жүрген Данагүл үйге енеді. Төле би ... ... ... кеседі де, бір кұлағын, тіліп, тандайын алып қызға береді де, ... ... ... - ... ... бергенім - бас ием бол дегенім. Тіл мен тандай бергенім - ... ... ... тауып, шешіп отыратын шешен бол дегенім, - депті. Қыз: - Рахмет, ата, ... ... ... - деп, ... ... Бата беріледі, дастарқан жиылады. Енді Төле би Алакөзге қарап: - ... құда ... ... ... ... ... қарайсың? - дейді. Жаппарқұлда жан бар ма, бүкіл елді аузына каратып ... Төле ... кісі ... деп ... ... ... соң. Алакөз мақұлдап ризашылығын білдіреді. Көп үзамай-ақ екі жақ тойын жасап, Данагүл Төле биге келін боп түседі. ... ... ... ... ... бір ғана би атасына емес, бүкіл ауылға жағады. Атасы билікпен, ел қамымен жүргенде, Данагүл ауыл адамдарын, өзінің құрбы-құрдас, ... ... ... боп ... ... ... сезімталдығын, Төле би атасының ішкі ой-сезімін, емеурін-тұспалын айтқызбай түсінетінін ел былай аңыздайды: Бір жолы Төле би Мойынқұм жайлауындағы елдің ... ... ... ... ... ... ... жігітіне: - Қай жолмен жүрсек екен? Бір жол бар, ел жағалап жүретін. Онымен жүрсек ауылға он ... ... Бір жол бар, шөл ... ... Ол жол төте ... ... күнде жетеміз. Жігіт: - Ел жағалап, қона ... ... ... ... ... жүріп отырып, елге ертерек жеткен дұрыс-ау, биеке. Ауылда сізді күтіп түрған шаруа да аз емес шығар. - ... ... жөн ... олай ... тарт сол төте ... - ... би. ... екеуі бұйрат-бұйрат құмды кешіп жүріп кетеді. Үшінші күні кұдық басында отырған жалғыз үй түйешіге кездеседі. Одан ... ... ... суытып, жемдеп алады да, тағы ілгері жүреді. Түнделетіп саймен келе жатқанда бір топ ... ... ... Жол ... жүрген қарақшылар екеуін аясын ба, аттарынан аударып, киімдерін тонап алады. Екеуін екі түп сексеуілге матап тастайды. Олар өздерінің кім ... ... ... Төле ... ... дейді: - Әй, жігіттер, сендерге біздің жанымыз керек пе, жоқ ... ... пе? Егер жан ... болса, көп азаптамай өлтіріңдер, ал мал керек болса, мәмлеге келейік, бізде сендерге жететін мал бар. ... ... әкеп ... ... ... - ... ... мал керек, - дейді қарақшылардың бастығы, - біз осы шөл ... мал табу үшін ... не үшін ... Бірақ сендер малды қайдан тауып бересіңдер? Бізді алдап кетіп жүрерсіңдер. - ... ... - ... Төле, - сендерге жететін мал табылады. Мен бай ... ... ... енді ... ... әрине, сенбейсіңдер. Олай болса былай етіңдер. Біреуің менің ... ... ... киіңдер, мен хат жазып берейін. Хатты былай жазамын: .Қарақшылар орталарынан екі жігітін шығарып, олардың киімін кигізіп, аттарына ... ... ... ... жібереді. Екеуі салып ұрып Төле бидің аулына ... ... ... ... Екі ... деп, бір ... үйге түсіреді. Ауыл адамдары хатты олай оқып, бұлай оқып ештеңе түсінбейді. Сенбейін ... ... өз ... ... ... ... атын мінгізіп жіберіп отыр. Сенейін десе, дегені несі? Деп бәрі дал ... ... ... ... атасының хатын оқиды. - Сіздер атамның бұл хатына түсінбей отырсыздар. Мен ... ол кісі 40 ... ... ... калған болу керек. дегені - 40 мықты ... ... - 20 ... дегені - 8 ақсақал кісіні балам менен келінім ертіп келсін дегені ғой. - ... - ... мен ... Қой, тезірек аттанып барып құтқарып алайық.Данагүлдің тапқыр даналығына ауыл адамдары риза ... оның ... ... ... ... малды екі қарақшыға айдатып, Төле бидің баласы мен келіні бірге жолға шығады. Олар ұзай ... соң ... 40 ... 20 ... 8 ... ... еріп ... Жақындай бергенде Данагүл екі карақшыға: - ... озып ... ... ... біз малды жая жүріп кешке қарай жетеміз, - ... Екі ... ... ... ... Өзге ... деп аттарын коя беріп, жайбарақат жата береді. Ел жатып, олар ұйқыға кіріскенде, 40 ... 20 ... бәрі сау ... ... ... ... ... қолға түсіріп алады. Сонда Төле би пенде болған қарақшыларға: - ... осы, ... Кеше мені ... ... бүгін сендер қолға түстіңдер. Дүние кезек деген осы. ... ... ... ... тонайсыңдар. Елді зар жылатып малын талайсыңдар. Біреудің бермесін тартып аласыңдар. Адал еңбек етпейсіңдер. Шөл далада қаңғырып, қатын жоқ, бала жоқ, ит ... күн ... ... жыл карақшылық қылсаңдар да құтаймайсыңдар. істегендерің ұрлық, ал ұрлық түбі - ... ... ... касқырды ұрып ал ар болар. Сендер де бір - ... да бір. ... ... ... не ... де ... еді, ... Амал қанша, сендерге өлім сыйлағанша, өмір сыйлағым кеп тұр. Мен Төле ... ... ... ... ... ... келіңдер. Қарақшылықты қойыңдар! Адал еңбек етуді ойлаңдар. Бала-шағаға ... ел ... ... ... ... өсіріңдер! Үйлі-жайлы болып, мал жинап, егіс егіп күн көрейік десеңдер мен сендерге көмектесемін, камқор боламын, жер беремін, мал ... Егер ... ... ... өз ... ... ... не істейсіндер! Өлім керек пе, өмір керек пе! Төле би ... ... ... ... қара ... ... бет нардай жігіт бидің алдына келіп басын иеді: - Айналайын би-аға, сіздің бұл сөзіңізге түсіндік: біз ... Рас ... ... ... ... ... жоқ. Тек қана елдің қарғысына калдық. Осы қырық ... ... ... боп ... ... Біріміз ойдан, біріміз қырдан, жоқшылық, зомбылықтың салдарынан жиналып ұры-қары боп кетіп едік. Сөйтіп елден, үйден безіп, аш ... шөл ... ... ... ... ... өткізіп жүрдік. Енді міне, сіздей қамқор, әділ кісіге ... ... ... ... ... Біз ... соңыңыздан ердік. Сіз не десеңіз, соған көндік. Керсен алдыңызда, кездік қолыңызда, бар шынымыз, сізден тілегіміз осы, ... - ... осы ... ... өзге жігіттер шу етіп, биге тұс-тұсынан өтініш-алғыстарый жаудырады. Төле би сөйтіп өзін тұтқындаған қырық қарақшыны тәубаға келтіріп, еліне ертіп барады. ... қой ... ... түйе ... Бірі егіс егіп, диқаншылықпен айналысып кетеді. Ұстагершілік, етікшілік, зергерлік қолынан келетіндеріне ... ... ... ... Бәрі де адал ... ... Төле ... ел-жұрттары атанып кетеді. Төле би мен Әйтеке би Ормамбет биге Қасқа көл дауы жайлы хат жазады. Ормамбет екеуіне ... ... ... Халық жиналып бір олай, бір былай сөйлесіп, ақырында үй тігіп сөйлесуге келіседі: ... көл ... ... үй ... ... келіп Төле мен Әйтекеге сәлемдеседі. Сонда Төле: - Ей, Ормамбет! Мен әлі тірімін, өлгем жоқ. ... ... неше ... айтсам да келген жоксың, ер кетер, жер жетер. Ей, Ормамбет, сен бізден кіші боласың, сен ілгері барасың, біз ... ... сен жас ... ... ... - ... ... де Төленің сөзін қостап: - Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін, батыр болсаң дұшпанға найзаң тисін. Бай болып ... ... ... ... ... ... жұрттан ала бөтен үйің күйсін, - деген. Бізге кейінгілер осыны айта ма деп ... - ... ... ... - Екі би, айтқан сөзің ... ... ... ... бұл ... көл орта ... көлі еді, айтқандарың қиянатқа жанасады. Қанағатсыз билерді кабан деген, камшылатқан ... ... ... біреудің ақысына зорлық қылса, акыретте мұндай істер жаман деген, - дейді. Төле би айтады: - Ей, ... сен ... ... ... бер. ... көл рас ... жақынырақ. Бардан пайда, жоқтан задал деген, не берсе қайырын тілеп көріңіз. Үш жүздің ... ... көл бар, әр ... су ішетін басқа көл бар, үш бөліп енші қылып алысайық, жер жетер, көңіліңді ұстама тар. Үшеуі олай сөйлесіп, былай сөйлесіп ... ... ... екі биге ырық ... соң, Төле ... сөздер айтады. Дау бітпей, Ормамбет еліне қайтады. Үйіне келген соң даудың мән-жайын бастан-аяқ ... ... ... бидің анасы: - Балам, карт билерді бекер ренжіткен ... ... ... ... ... ... ... бөліп бер, - дейді. Анасы айтып қоймаған соң Ормамбет көнеді. Үй тігіп, тоғыз бие сойып, Төле мен ... ... ... Төле би: - ... жақсы болса, білім иесі батыр даты, жаман болса сал бөкселі қатын даты. Әйел жақсы болса, елдің ... емес пе?! ... ... ... пе? Қасқа көлді алам деп келіп едім, Ормамбет ... соң өліп ... ... ... келгенде сөзім жерде калып, мәңгіде тірілмейтін өлік едім, жеңгей! Мені тірілттіңіз, енді балаңызға бата берейін, - дейді. ... ... ... ... ... бөлісіп, ел ризаласып тарқапты.Сыйқым елінде бір байдың үлкен баласы ұрдажық даңғазалау екен. Көрші ауылдың өзі сұлу, ақылды қызын алмақ болады. ... қыз оның ... ... ... өзін ... ... ... Бір жолы оңашада қызды ұстап алып, мойнына қыл шылбырды салып буындырмақ болады. ... ... қыз ... Осы ... ... ... ... Жігіт әкесі намысқа тырысып Төлеге келеді. Бай қызының қалай болған күнде де баласының тұзағына түсетінін айтады. - Қыз ... ... ... ... тісімен шеше алмайды, - депті сонда шешен.Төле би ... қиын ... ... ... . - Мұндай ақылды нақыл сөз, өсиетнамаларды кезінде Төле би көп айткан.Төле би мен Орта ... аға биі ... ... Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бөйбекүлы бәрі Әз-Тәуке ханның бас кеңесшісі, ақылшысы болды. Төле би Төле би ... ... ... ... ... ... жетекші рөл атқарған. жер дауы, жесір дауы, күн дауы тағы осындай ел ... бола ... ... дау-дамайлардың көптеген тарам-тармақтары сол Төле би ұсынысымен қабылданғаны аян. Сол құжаты ел ... ... ... ... ... салуда елеулі қызмет атқарады.Жоңғар шапқыншылығынан жосыла көшкен қазақ елінің алды Жиделі байсынға, Хиуа, Бұхар, ... ... ... ... ... мәлім. Қалдан Церен жендеттері өкшелей қуып, қазақтарды ол жерден де тайдырмақ болады. Тағы да көш-қон, тағы да ... Осы бір ... ... ел ... Тәуке хан қайтыс боп, Төле би жалғызсырап калады. Ол ел-жұртқа: деп ұран тастап, өзі ... ... ... ... ... Елді ... егін егіп, тірлік етуге үндеген Төле бидің сол бастамасы шежіреші акын Қазанғап ... ... ... ... жырланған:- Қоймайсың көш деп халқым-ау, Біреуің емес барлығын. Менде қасірет көбейді, Енді айтайын анығын. Әз Тәуке, Әзіз Төле би ... ... мен ... ... ... Күтсем деймін моласын Көпшілік күйге саласың. Халайық, ... ... Жер ... ... ... ... ... деген, деген. Қазыналы-гауһар зеріңнен Төрт түлік жиған малыңнан, Күндердің күні келгенде, Бір үзім ... ... ... деп ем ... Мынау жеті арығым, Аяқты малға сенбегін, Бір борандық деген сөз, Опасы аз жиған малыңның. Үш жүз боп енші ... ... ... ... ... ел ... ... еді қарны аш. Киінер еді жалаңаш, Тәңірі не дер бекерді. Еңбек етпей болмайды, Үлгілі сөз бұл рас. ... ... шын ... ... ... ... да, ... Тәуке моласын, Төле би қатты жылады. Көшіп, қашып ілгері, Қазақ нені көрмеді? Қайда жүрсе Төле би, ... ... ... ... сөз еді.Төле биді тек қана қазақ халқы емес, өзбек, кырғыз, ... ... ... де ... ... әулие кісі, бас биіміз деп, оның есімін осы кезге дейін қастерлеп еске алады. Тағы бір ... аңыз ... ... ... ... ... ... таптап, келе жатады. Қамсыз малын бағып отырған ел тым-тырақай босып үдере көшеді. Сонда жалғыз-ақ бір үй ... ... ... береді. Жоңғар қоңтайшысы батырларын жұмсап: - Анау жалғыз үй неғып ... ... - ... ... келіңдер! - дейді. Келсе, ол Төле бидің үйі екен. Жоңғар жігіттері өкіреңдеп: - ... бәрі ... ... сен ... ... ... Төле би олардың алдынан шығады: - Жігіттер, сабыр етіндер! Алдымен үлкен кісіге сәлем ... - ... ... бір сүрінген олар сәлем беріседі. - Енді тыңдаңдар, - деп сөз бастайды Төле би - ... ... ұя ... еді. Сол құс ... ... балапандарын қанаттандырып өргізіп кеткенше мен еш жаққа көшпеймін. Қарлығаш - қасиетті құс, адам ... ... ... білесіңдер ме. Ертеде дүние жүзін топан су қаптағанда Нұх пайғамбардын кемесін суға батудан аман алып қалған осы қарлығаш! Адам баласына ... ... ... ... да ... қалған осы қарлығаш! Мен жау келді деп үйімді жығып, оның ұясын бұзып балапандарын шырылдатар жайым жоқ! ... де ... ... ... ... қылып жатса, жақсы көресіңдер ме! Бар, хандарыңа осы сөзімді айтып барыңдар! Жоңғар жігіттері барып Төле ... осы ... ... ... - Ол ... адам екен, оған тимеңдер, оның төңірегіндегі елін де қозғамаңдар! - ... ... ... ... Төле би ... кетіпті. Тәуке хан өлген соң орнына оның баласы ... хан ... Ол ... ... ете алмайды. Бүкіл халық болып басқаруды, өзге хан, билерге жетекшілік етуді Төле биге жүктеді. Сөйтіп ол ақылшы аға, Төбе би ... ... ... ... ... жеңу, сөйтіп қазақ даласына бостандық орнату жолында билігімен бірге әскери басшылықты да өз қолына алады. Қазыбек биді Арка жағына, ... ... ... ... қыпшақтар арасына, Сасбұқа биді қарақалпақ, Көкім биді қырғыз елдеріне жібереді. Өзі Саржан, Есей, ... тағы ... ... ... Алатау елдерінен қол жинап, мың-мыңдап жасақ құрады. Ол жасақ әскерлерге Абылай, ... ... ... ... ... Сәмен, Тәттібай, Қойкелді, Саңырақ, Тайшық, Құдайназар, Жарықбас сияқты ержүрек атақты батырлар басшылық етеді. Міне, осындай зор ... пен ... ... ... ... Жоңғар-ойрат шапқыншылығының быт-шытын шығарып жеңіп шыққан. Бейбіт ... ... ... ... шауып, мал-мүлкін тонап, ел- жұртын қиратып кетеді. Жау қорлығынан тоз-тоз болған ел-жұрт таулы жерге қашып, жан сауғалайды. Босқын ... ... екі ... жас келіншек бесікті арқалап бара жатады. Қара жолда Төле мен ... ... келе ... егде ... - Мына бишараның көрпе-жастығын тастап, бос бесікті арқалап келе жатқанын-ай, - ... - ... ... - кең ... ... - ... ... ақылгөй Төле.Жаугершілік ойраны тынышталған бір күндері ел-жұрт малын, бала-шағасын іздестіре бастайды. Жұртта қалып ... бір ... ... ... ... тауып алып бауырына басып, көш ізімен жүре береді. Бәрі бір ауылға келіп жетеді. Жап-жалаңаш ... ... ... ... ... биге ... Төле кемпір құшағында шырқырап жылап жатқан баланы әуелі аққұбаша келіншекке береді. Ол нәрестенің бетінен ... ... ... ... бала жылағанын қоймайды. Енді би баланы қара торы келіншекке ұстататады. Бұл келіншек нәрестені бауырына басып, құйрығын шөпілдетіп сүйген ... бала ... ... ... ... жылуы кетпесін, - дейді би сонда қара торы келіншекке.Жорықтан оралған жігіт Төле үйіне келіп, жол ... ... ... отырады. - Ауыл іргесіне жақындай бергенде екі-үш жасар баласын ... ... бір арқа ... ... келе ... әйелді кездестірдім. Тікенек үстінде отырған баланы ерге отырғызып, алдыма алайын десем, шешесінің мойнынан айрылмай қойды. Сонда Төле би: - ... ... ... ... ... емес пе? - Бұл не ... биеке? - Ананың тікенектей арқасы ... ... ... тиеді, - дейді Төле.Жоңғарлармен ақтық айқасқа түскен кырық жігіт ауылға жеңіспен оралады. Екі-үш жыл қолында болған төрт ... ... ... ... келеді. деп халық малды бөлісіп алады. Ауылдың жалбыр шапаны, кен етікті, жалғыз есекті кедейі көп малдың ішінен өз түйесін тани ... ... ... ... кісі оны ... бере қоймайды. Кедей Төле биге келіп, түйесінің белгілерін айтады. Оған байлардың жүгін артып, Самарқандқа екі-үш барып кайтқанын да тілге тиек ... деп те ... Би ... ... жүрген адамға түйені жетектеп кел дейді. Ол түйені тайраңдатып қуып келеді. - ... ... ... ... ... ... жүрмейтінін айтады. Осы уәжден кейін би кедейге - түйені сен жетегіңе алып ... - ... ... ... ... түйе бұйдасын қолына алады. Сөйтіп ол жалғыз аяқ жолға түсісімен атан түйе артынан ... ере ... - Түйе осы ... - ... Төле би ... жұртқа қарап.Бір төре кедей адамға егін ектіріп, ақы төлемей, өзі пайдаланып ... ... ... ... қиын ... ... күзде егін жақсы шығып, кедей егінді төреге айтпай жинап алыпты. Төре кедейді ұрып, басын жарыпты. Таяқ ... ... Төле биге ... ... Төле ... ... естіген болса керек. Төрені шақыртып алып:Таласқандарың кара жер, Қор болмасты ойласаң, Төрем, болдың босқа тер. Мүсәпірдің ... бер, - ... ... соң әлгі төре ... ... ақысын беріп риза қылыпты.Омаш ағашын өгізіне сүйретіп иен далаға шыкқан диқан Төлеге кездесе кетеді. ... ол тары ... ... ... мол ... болатынын сұрайды. Ана жерге деп би алдындағы кұмдық жерді ... ... ... ... ... сол ... тары тұқымын егеді. Орақ кезінде диқан мол түсімге қарық болып қалады. Қырманы тарыға үйдей боп ... ... ... Төле келеді. - Құдайдың күні көп пе, әлде ... ... көп пе? - ... ... өгізді шаруа дәулетіне мәз болып. - Әрине, сенің тарың көп, - ... ... ... - ... осы жерге егілгенде түсімді болатынын қайдан білдіңіз? - Тары өз ... ... ... ... көп ... жақсы шығады - депті Төле би.Қазығүрт тауының баурайында ... ... ... ... келе жатқан Төле би, Есейхан би бастаған бір топ игі ... ... ... ... ... ... бие ... отырған Досай би аулына ат басын бұрады. Аталас, ағайын би, болыстар бірер күн қона жатып, ел ... ... ... ... ... Ел ... кикілжің жанжал, кейбір бозбалалардың жағымсыз мінездерін есіткенде Төле би ... ... ... не керек, Жабы қуып жеткен соң,Ағайын-туған не керек, ... күні ... ... күн ... өтеді, Ажал қуып жеткен соң.Бір төбенің басына тыға салып кеткен соң. дейсіздер, Жастар бар ма тыңдайтын?Бұрынғыдай жұрт кайда, Айтатын оны біз ... жолы Төле би ... ... ... дейтін батыр жігіттеріне қарап былай депті дейді:- Асып ... ... бол, Үш ... ... бол.Уақ болсаң Шоға бол, Даулы істе жорға бол.Арғын-Қыпшақ болсаң Алтай бол.Найман-Қоңырат болсаң Матай бол Байұлы болсаң Адай бол,Үйсін болсаң ... бол Бұл ... ... ... ... ... Шыршық жағындағы қыстақта бір бай молда тұрады екен. Ол елге жағымсыз, ... өзі ... және ... болыпты. Сол мінезі үшін ол бірер кездескеде Төле ... сөз ... ... ... ... Төле би ... ... жүрген жігітін бір жақка жұмсап, түйесін өзі қайырып келе жатса, алдынан есек мінген баяғы сараң молда кездесе кетіпті. Ол Төле ... ... ... ... өзі ... ... ... еткісі келеді: - Ау, биеке, түйені өзіңіз бағып жүргеніңіз қалай, түйешіңіз жоқ па еді? - Өз ... өзі ... ... ... па! Төле ... ел ... ... күн-түн ұйқыдан безіп, жүдеңкіреп жүрген кезі болса керек. Әлгі молда тағы да кекете сөйлепті: - ... ... ... ... ... ғой. ... Төле би ... - Өлеңді жерде өгіз семіреді, Өлімді жерде молда семіреді, - деген, менің не үшін азып жүргенімді ... ... ... білсін, - деп жөніне жүре беріпті.- Ел басшысы болу, елге жағу қиын, - депті бір ... Төле би, - ... бір ... ... ... атағы шығыпты. Түс-түстан сәлем беріп келушілер жыл бойында таусылмайды екен. Сол хан бір күні той ... - Жұрт не ... ... - деп ол жасырын адам қойыпты. Күнде екі-үш ауылдан келіп, той ұзаққа созылады. - Па, ... ... бір ... ... той. ... май, жей ... - деп жұрт ... - Не деді ел? - деп хан ... -- Хан ... ... Еті ... тамағы майлы болып, жей алмадық деді, - дейді тыңшысы. Хан келесі жылы сынамақ болып тағы той ... - ... ... ... ... мал ... болмасын, - дейді. Ел тағы келеді. - Уай, бұл хан жас ... ... боп ... ... еді. Бұл баяғы кембағалдығын танытты, - ... ... ... етін ... - Бүл ... ... жаға ... деген мысал сөз. Бірақ барлық елге бірдей бола алғанға не жетсін. Бар қажыр-қайратты, ... ... ... ... - деп ... Төле ... ... Төленің әкесі Әлібекке келіп, конады. Екеуі әңгімелесіп отырғанда бес жастағы Төлені көріп, ... ... ... ... ... ... Төле би елу ... келіп Карасай айтқандай, елге тұтқа болған кезде Көшекенің ауылының сыртына ... бір ... ... ... күн ... оны ... жатыпты. Сонда деп шадыраштылар Төле биге шауып барады. Төле би атқа ... ... ... ... ... Күн ... шыққалы жаткан даугерлерге Көшеке деп айтса сенбепті. Сонда Төле би даушыларға: - Егер ... осы ... ... оның ... ... қайталап айтса тарқайсыздар ма? - дейді. Даугерлер Аслан таудан деген үн шықса, күн ... ... ... - ... Төле би: - Олай болса, ертең ертемен ауа тынық кезінде мынау іргелеріндегі тұрған ... ... ... ... де, мен де ... ... - ... Сөйтеді де өзінің қасына еріп жүрген батыр тұлғалы жігітін аруақтарша киіндіріп тау басындағыларға отырғызып қояды да, деп ... ... ... ... - Әне, ... ... айқайлап арашашы болып тұр, есіттіңдер ме? - ... ... ... ... - ... есіттік, ой аруағыңнан айналайын Қарасай баба! - деп дауласуды ... ... ... ақын ... Төле би ... жыраулар мен әнші, күйшілерді жақтай да жанай жүрген.Қай елде талантты ақын, өнерпаз бар деп ... оған ... ат ... ... Бірнеше күн олардың жырын, ән- күйін жалықпай тыңдайды. Үстіне шапан жауып, ат мінгізіп, ... ... ... Ол ... оңтүстік өңіріне атағы жайылған Жанкел ақынды қасынан тастамайды ... ... ... ... ... жүйрік жырау болумен бірге, ас>> тапқыр шешен кісі еді. Бір жылы Тале би ер ... ... ... ... отау ... үйлендірмек болады да, өзінің ойлас, пікірлес билерін шакырады. Арқадан Қаз дауысты Қазыбек, Атыраудан Әйтеке, ... ... ... ... Досай, тағы сондай бірқатар билер келеді. Кімде кандай жақсы қыз бар деп ақылдасып ... ... бір ... ... ... қызын атап, құда болмақ ойын білдіреді. Сөйтсе, ол қыздың жайын Жанкел ақын сырттан ... ... Ол ... ... ... ... жырлай жөнепті:Тобылғының түбінде торғай да бар, Бір жақсы мен бір жаман әрқайда бар.Екі жаман қосылса күнде ... Екі ... ... күн қайда бар?Мұңайтады жігітті малдың азы. Бейнет болар жігітке өмір - сауда,Көлдің сәйкес келмесе коңыр қазы ... ... әр істі дана ... ... ма, ... ... Қандай еркек ақылды болғанменен бірақ әйел өмірін ада қылар...Жанкелдің осы өлеңінен ол ... ... ... ... Төле би: - ... ... ... қайқыдан, ерні түріктен, аузы бүріктен, көзі көктен, сылтау көптен сақта Құдайым! - депті. Ол кыздың дәл Төле би ... ... ... ... ... Қаз ... ... бір сөзге келместен Төле бидің көріпкел әулие екеніне тәнті болыпты да: - Сылтауыңыз сұңқардай, қаз бен ... ... ... Бұл сөз ... ... - ... ... өзіне аумай тартқан бір ұлы 25 жасында кайтыс болады. Сонау Арқадан өзінің досы Қаз дауысты Қазыбек көңіл айтуға Түркістанға келе ... ... келе ... ... Төле би ... ... ... тоқтатып таратыпты. Жақын жанкүйер мен қатын, бала, қыздарын да тоқтатып тастайды. - ... бері ... жан ... Қаз ... ... келе жатыр дейді. Берік болындар, сыр алдырмаңдар, - деп ... ... ... ... ту бие ... ... сазына ақ үй тіктіріп, Қазыбектің алдынан екі жігітті тостырып, өзі алдынан шығып күтіп алады. Қазыбек жағы құшақтасып көрісіп, көңіл ... Төле би ... ... да, сыр ... ... ... сыңай білдіреді. Төле бидің бәйбішесі, өзге бала-шағасы, ағайын-жұрты да жылап-сықтамайды, бәрі жылы шыраймен Қазыбектерді сыйлап күте бастайды. ... жағы ... ... аяғын бағайық деген оймен отыра береді. Ал, Төле би ... ... ... ... ... шерткізеді, өздерінің өткен-кеткен өмірлерін еткен билік, төрелігін айтып, екі ... ... ... Екі күннен кейін аттанарда Төле би: - Ау, қадірлесім ... ... ... айт, - ... ... - Жүз ... дидар ғанибет, ағаға сәлем бермек бізге міндет, - дей ... ... ... жоқ, - ... Төле би:іздеп келер інің бар болса. Бақытың барын содан біл. Аңсап келер ағаң бар ... ... ... ... біл. ... ... бермегеннен без, Ел-жүрты қашып, ермегеннен без. Үйіне қонақ қонбағаннан без, Көптің айтқанына болмағаннан без,-деп арғы атасы ... ... нар ... ... ... алдына қойып, бұлғын ішікті жауыпты. Жолдастарына асыл шапандар кигізіпті. Сөйтіп, ... енді ... деп ... ... бір қауым ел ат қойып кеп ... Екі жақ ... ... ... ... ... ... Қазыбектер де олармен қайта көріседі. Енді кәдімгідей көңілдері босап, ... жас ... ... ... ... ... оқиды. Қазыбек біраз сөйлеп болады да, сөзінің соңын:- Ау, Төке, тұғырдан ұшқан сұңқарыңа. Тұмұйық жұтқан тұлпарыңа. ... ... ... ... ... ... ма, Ойламайтын уайым. Қош аман бол, арысым, Тілектес боп тұрайын! -деп түтіндеп аттаныпты, - деседі ... Қаз ... ... ... деген баласы қайтыс болганда Төле би бір топ адамдарымен барып ... ... ... Қаз ... ... сабы ... қабы қалды,Кім білген бұл ғұмырдың азы-көбін, Бедеудің жаны кетіп, жалы қалды.Батырдың ары ... малы ... Өзі ... ... өзі ... нәрі кетіп, сәні қалды. Бұл пенде бір Аллаға не Уа,Қазыбегім, нар көтермес қылады? - жұмыс ... деп ... ... ... ... Басын көтермей жатып қалған Қазыбек: - Е, е, ... ... ... да, халқыма да ризамын. Әлімжаным туғанда Орта ... елі ғана ... ... ... еді. Енді ол ... ... үш жүздің баласы келіп қалып айтып жатыр. Бұған да шүкіршілік! - деп ... ... жылы кар ... ... ... ... ... Алшын аулы қыстан жұтап, ашаршылыққа ұшырапты. Күйзелген ел тоқшылық жаққа ауа көшпек болғанда, ... би ... ... салыпты. - Қоныс аударып, бекерге боспаңдар, одандағы Төле би ... ... ... ... ... ... - деп, ... баласын бас етіп ауыл адамдарын аттандырыпты. Төле би бұл кезде Ташкентті билеп тұр екен. Келген ағайындарды қарсы алып, тойындырыпты. Көлігі ... ... ... өзін ... биіне селемдемеге алты кап бидай, бір жылқы ... ... Төле би ... ... ... әңгіме, аталы сөз айтыпты. десе, Әйтекенің баласы отырған орнынан қозғала қоймапты. Төле би: - Е, е, ... ... ... ба? - деп сұрапты. Сонда ол: - Әлгінде айтқан аталы өсиетіңіздің аяғын біліп кетсем деп, ... ... ... - депті. - Пәлі, ... ... ... ... есті бала екенсің, енді ол әңгіменің мәнісін таратып берейін. Жігіт адамға басты кесір - еріншектік, ортаншы кесір - ... ... ... - ... ... Осы үш кесір, әдет бір адамда болса, ол адам өмір бойы оңбайды, - депті.Ошақты елінің бір ... ... ... ... ... ... ... деген жігітін өлтіріп, күн дауы басталады. Ақбура атасынан шыққан Бөрібай ақын сол ... ... ... ... Құлназарға құн бермексің, Түлымды қыз бермексің,, айдарлы ұл бермексің, Алты атаң, алпыс жылқы пұл бермексің, ... ... елді ... ішім ... ... баурыма. Алты атаң, алпыс жылқы пүл бермесең Егерде пүл бермесең, қүн бермесең, бермесең - Есекем таңба басар ... ... ... деп отырғаны Есенбай, Есмамбет батырлар екен. Ошақты кісілері бұл сөзді құл атына қыстырмайды. Жыл ... жыл ... өте ... Сол ... даулап 14 жасар Едіге атқа қоныпты. Оған жүз кісі еріпті. Олар Шу өзеніне жетіпті. Ошақты оларды қарсы алып, он кісіге бір ... жүз ... он үй ... ... Түркістаннан Төле би атасын алдыртыпты. Кіші жүз елінен басты-басты адамдарын ертіп Әйтеке би, Арқа жағынан атақты адамдарын ... Қаз ... ... би ... ... да үй ... ... сапырылыпты, мал сойылыпты. Ас-судан кейін бәрі кешкі намазға тұрыпты. Қона жатыпты. Азанғы шай үстінде ауыл ағасы Төле би - Әділ ... елін дау ... әділ ... елін жау ... ... бұл ел ... еді. Әзір ешкімге тиісе қойған жоқ еді. Ал ағайын алыстан ат сабылтып, тұс-тұстан кеп қалған ... не ... бар. Айта ... - деп сөз бастапты. Мамайдың бір ақыны осыдан он жыл бұрын айтқан Бөрібай ақынның елге тарап кеткен әлгі ... ... ... Осы ... Төле би ... аржағын айтқызбастан отырған көшпілікке былай депті:- Бәрі түсінікті. Сөзді соза бермей, ... ... Алты ... ... ... кім бар? Жеті ... жетелеп жүрген кім бар? `Алмасың болса мойным бар, асылың болса қойным бар. Бұл ... ... осы ... қайтеді, ағайын! Аға бидің бұл шешімін бәрінен бұрын түсіне қойған Едіге бала: - О, қадірлі ата! ... ... ... киіз сонікі ауыз кімдікі болса, сөз соныкі. Айтылған сөз - атылған ок, ол қайтып келмейді. Жарлық ... ... енді ... та ... ... депті. Отырған игі жақсылар ата би мен бала бидің де, оған қосып аларымыз жоқ десіпті.Ертеңіне ошақты елі алты атан ... ... ... ... ... бір қыз ... Сол қыз он жылдан бері ала көз боп жүрген екі ел арасына дәнекер болыпты, өзара ... ... ... ... ... мақал Төле би сияқты ешкімге бұра тартпай, қара қылды қақ жара әділ сөйлейтін азаматтарға ... ... ... ... екі ел ... бітім- келісімді шешерде Төле би бір ауыл, бір ру емес, халықаралық, мемлекеттік мүдде ... ... ... ірі түлға боп саналады. Бұған Төле бидің көптеген қызметі, кесімді әділ билігі дәлел. Бір мысал: 1743 жылы Төле би ... ... бас би боп ... оған ... ... ... К. Миллер келіп жолығады. Миллер осыдан 4 жыл бүрын Әулиеата мен Түркістан шаһары ... ... ... келе ... ... ... ... жасағы кездесіп, оларды тонап кеткенін баян етеді. Бір ... ... ... ... ... ... ... көз тігіп, анталап тұрғанда, Ресей патшалығымен келісімге ... ... күш косу ... ... Төле би ол ... ... елшісі К. Миллердің пайдасына шешуді ойлайды. Сөйтеді де, ... ... ... ... шақыртып, билік мәжілісіне салады. Бұл мәжіліске К. Миллер, Жәнібек батыр, Қаз дауысты Қазыбек би, ... ... ... ... Сейітхан, Ташкент бегі Қоқым би, Қарақалпақ биі Сасық би, Барақ Сұлтан т.б. беделді ... ... ... дау ... да, ... ... ... белгілі. Бұл жолы да солай болады. Бір билер Қойкелді батырды жақтап сөйлейді. Енді бірі Миллердің талабын орынды деп ... ... Төле би ... ... ... ... - Мен ел қамы үшін өз ... өзім ... ... ... батыр бәріңнен маған жақын, жақын екен деп оны өзіме тартқам жоқ, Миллер мырза алыс, алыс екен деп көкірегінен итергем жок. ... бір ... ... бүкіл халық қамын ойлайық. Жұртым-ау, мына жақтан жоңғарлар шабуылдап, мына жақтан Қоқандар қоқаңдап, ен ... көз ... ... ... қол ұшын ... дос ... емес пе? Осы мақсатпен біз орыс патшалығымен келісім-шарт жасастық қой. Сондықтан досыңа қимасыңды бер демекші, Миллер мырзаны ырза етейік. ... ... екі мың ... төлеп орыс керуенініц шығынын төлесін. Тәйірі, мал деген қолдың кірі емес пе? Азар болса, қазақтың бір ... ... ... ... ел ... оның ... ... Төле бидің осы билігіне бәрі тұрыпты. Қойкелді батыр да мойындапты.Әбілқайыр ханның бірқатар жүргізген саясатын, әсіресе Ресей патшалығына бар ықыласымен ... ... кең жол ... ... Төле би ... оған карсы болады. 1748 жылы Әбілқайыр хан Төле би жіберген Барақ сұлтанды қабылдамайды, ... ... ... ... ... Сол жылы Әбілқайыр хан қайтыс болады. Әбілқайырдың Ералы деген баласы әкесінің ... ... Төле биге ... Төле би ... ... заңына сүйеніп, хан өліміне жеті құн төлеуді бұйырады. ... ... ... ... ... оның ... ... өлтіруге қатысқан Сырымбет батырды қапысын тауып өлтіреді. Онымен тынбай Барақ сұлтанды жауапқа ... ... Төле биге тағы да ... Төле би бұл ... ... үшін ... би, Есейхан би, Жалған би, Досай би, Қаба би, ... би тағы ... хан, ... шақырып, сот жүргізеді. Бұл тартыстары біразға созылады. Ақырында Төле бидің корытынды билігі бойынша Әбілқайыр балаларының шағымы негізсіз, ағайын арасындағы ... бас ... деп ... Барақ сұлтанның басын даудан арашалап алады. Бір Барақ сұлтан емес, Төле би - ұлы ... бас биі боп ... ... ... би, сұлтандарға ара түсіп, оларға қамқор болған. Сөйтіп оларды ел қорғау жұмысына жұмылдырған, батырлыққа, әділдікке, ел бірлігін сақтауға тәрбиелеген. ... ... ... ... - ... Сайрам, Ташкент калалары жау қолында қалады. Жау жағадан, бері етектен алған осындай алмағайып қиын шақта Төле би ... өз ... аман ... калу ... ойлайды. Қойкелді, Бөлек, Тайлақ, Саңырақ секілді өз маңындағы ... ... ... күрестерін бағыттап отырады. Жауға қарсы қол бастауға қабілеті бар батыр ұландарды бауырына тартады. Олардың ... күш ... ... бас ... ... хан ... да, ... мен батырлығы сай түсіп, қарадан қара үзіп шыққан ханға бергісіз ержүрек ел ұландары да болған. Әйгілі Абылай батырдың Төле ... ... бой ... ... ... осындай мән бар еді. Жау соққысынан ие жия алмаған қазақтардың бір тобы Бұхар мен Самарқанға, бір тобы Шыршық ... ... бір тобы ... ... ... ... , , деген атаулар қазақ халқының тарихи тағдырындағы осындай ең бір ауыр, трагедиялы кезеңнің шындығынан туған. Босқан, ... ... Орта Азия ... ... да қысым көреді:Бұлай барсаң Қоқан бар,Коқаңдаған әкең бар.Бұлай барсаң қалмақ ... ... ... ... -деген өлең жолдары қазақтардың ауыр жағдайынан басар жер, барар тау ... ... ... ... ... ... ... шығар жол іздеген ел басындағы қолында билігі бар азаматтар орыс патшасынан қолдау күтеді. Осындай қиын шақта Төле би 1733 жылы орыс ... хат ... өз ... ғана ... ... ел ... оның қол астына енуге даярлығын білдіреді. Хатта Қодар би, Сатай батыр, Ханкелді батыр, ... ... ... Төле би ... батырдың да атын атайды. Сонымен бірге Төле би Бөлек батырды жоңғар қоңтайшысына елшілікке жібергенін жасырады.Аталған құжат Төле ... ... да, ... де ... ... ... ... бастағанын көрсетеді. Осыдан бастап Төле би сыртқы ... ... ... ... ... 1734 жылы Анна ... Төле ... хатына жауап қайтарып, онда Ұлы жүз қазақтарын қамқорлығына алғаны туралы жазады...>>Жасы тоқсан үшке келгенде Төле би баба төсек ... ... ... Өздерінің ақылгөй, батагөй қадірлі би атасын құрметтеп келіп оның көңілін сұрап қайтып жатады. Бір күні Шу, Жаңыл ақын ... аға, ... ... ... тұра алмадым хабарыңды-ай.Жатырсың шөккен нардай енді көлбеп, Тоздырдың ... ... ... би ер ... тілді Әйтеке, Асқартау - Қазықұрттай биік еді.деп мұңайып көзіне жас алғанда, Төле би бір жамбасынан аунап жатып - ... ... ... ... даңғыл, ақыретің адал болсын!- деп ризашылығын білдіріпті. Сол жолы Жаңыл ақын Төле би ... ... ... ... өлең жыр ... ... қайтарында сұрақ қояды:Көргелі келдік сізді біз.Жалпарынан дүниені,Әбден басып жүрдіңіз.Сізсіз шылбыр бермеді,Түгел қазақ еліңіз.Жаңыл осылай дегенде, Төле би басын ... - ... ... ... ... адам ... ма ... арманы біреу, екеу болса, менің арманым екеу, төртеу, ... мен ... ... бір ... кезінде туылып, бөліне бастаған тұсында дүниеден кетіп барамын. Осы ... ... ... халқымның күні қандай болмақ деп армандап кеттім.Төле бабамыз өзінен кейінгі би, шешендерге талай ... ара би ... боп ... Ол талай жас билерге бата берер батагөй ел ағасы болған екен. Бұған Тайкелтір шешеннің тала ... ... ... те ... Тайкелтір шешен жас кезінде жоғалған бір тайлағын іздеп кездейсоқ Төле бидің үйіне тап ... - ... - ... Сен ... баласысың? - Айдаболдың баласымын. - Балам, атың кім? - Тайкелтір, - Әкең ... ... ат ... ... - ... әкем мен ... ... ата-бабаға атақ-абырой ат келтірсін, жаман болсам, тай ... деп ... ... Төле би он екі ... ... ... жауап күтпеген еді. Баланың тайсалмай жауап беріп тұрғанын ұнатып, қалың қабағын көтеріп тесіле қарапты. - Балам, жәй ел ... ... ба? Бел ... ... ба? - Бір ... ауа жайылып желдеп кетіпті, соны іздеп Шу бойындағы қалың елді сүзіп ... - ... ... ... ... ... ойда жоқ ... біздің үйге кез болдың. Осында қонып, әкеңнің сыбағасын жеп кет. Әкең досым еді, ол Шудың аяғын, мен ... ... ... жатушы ек. Көптен қатыса алмай жүрміз. Әке, шешең аман ба? - Шүкір, ата, сіз ... ... - ... ... - Бәйбіше, Тайкелтірге қымыз құй, күн ыстық, шөлдеп келген шығар, - ... Төле ... ... ... ... ... ... алдын Төлеге ұсынып, екінші тостағанды балаға бергізеді, одан соң қымыз ... ... ... ... ... Төле бидің сөзін ұйып тыңдап отырған шалдарға, оның осы бір ... ... ... ... адам тіл қата ... ... баланың тақылдап жауап беруі оларға шаншудай тиіпті. Бірақ Төледен батып ешкім ештеңе айта алмайды. Қымыз ... ... ... соң ... ... ... орта ... дембелше жігіт бір сарбасты босағадан көлденеңдетіп дегенде, төрде ... ... алып ... ... ... ... ... береді. Қонақ бала батаға кол көтермейді. - Балам, неге колыңды жаймайсың? - Мен бұл ... ... қол ... - ... Тайкелтір байыппен. Шалдар десіп қалады, Тайкелтір күле ... ... ... ... - Қой ... арналса, баталарыңызды беріп сойғыза беріңіздер. Ал егер матан ... ... мал ... ... өзім ... ... әлгінде Төле атамның деген сөзі бар еді, мен бұл койдың кімнің ... ... ... ... ... ... қаба ... қара шал не айтарын білмей сасқалақтап біресе Төлеге, біресе жанындағыларға жалтақтай карай береді. - Өзің бір ... пәле ... - Ата, мен пәле ... ... ... үндемей сөз сарынын байқап отырған Төле Тайкелтірдің мына сөзінен амалсыз ... - Иә, ... ... ... ... ... ... жеп кет дегенім рас. Айдаболдың осы дастарқаннан жылда жеп жүргені тоқты ... ... ... бие, ... - құлын, тай болатын. Бар! ... қоя бер де, ... бір ... алып ... ... ... тоқсандағы Төле биге сәлем бере барыпты: сонда Төле би ... ... ... - Бата - ... қына - тасқа, ақыл - жасқа, не қалайсың, балам? - депті. ... ... ... - О, ... ... - Ат берсеңіз өліп қалады, тон берсеңіз тозып қалады. Ат, ... ... ... ... ... ... ... бір өсиет айтсаңыз соған ризамын, - депті. Онда колыңды жай, балам, - деп Төле би:- Бір ... ... ... Көп үйдің санасы бол!Бір елдің атасы болма, Бар елдің данасы бол!Бір тонның жағасы болма, Көп көлдың ағасы бол!Ақты ақ деп ... ... ... ... талса өзен бойын жағала, Басыңа іс түссе көпшілікті шағала.Өзіңе-өзің кәміл бол. . - Халқыңа әділ бол,Жауыңа ... бол! ... адал бол! - ... деп бата ... ... өмірінде Төле би бабамыз шындық, әділдік жолында қыруар кызмет атқарады. Сөйтіп, ол халқының бірлігі, тірлігі, тұрмысы, салт-сана дәстүрі үшін бүкіл ... ... Сол үшін де ... елі оны төбесіне көтеріп, кұрметтей шешімі мүлтіксіз жүзеге асып жатты. , , деп атап ... ... Төле ... ... бір әділ ... жөнінде өзінің бір ұрпағы зерттеуші М.Қалдыбаев газетінде (16 каңтар, 1991) былай айтылады:

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасы салық төлеушілерін тіркеу» мемлекеттік қызмет көрсетудің стандарты6 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі3 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі жайлы мәлімет5 бет
Акциз салығын төлеудің ерекшеліктері18 бет
Акциз салығын қазақстан республикасында төлеудің ерекшеліктері53 бет
Алымдар және оны төлеушілер8 бет
Алымдар және төлемдер32 бет
Алымдар, төлемдер және мемлекеттiк баждардiң мәнi мен өзiндiк ерекшелiктерi.20 бет
Ақша нарығының төлем құралдары және оның экономикадағы ролі12 бет
Банк клиенттерінің несие төлеу қабілеттілігі78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь