Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І . тарау. ХІХ ғасырдың екінші жартысы

1.1 Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік . экономикалық
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов
басқарған көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

ІІ тарау. Есет Көтібаровтың хиуалықтарға қарсы күресі
2.1 Көтерілістің сәтсіздікке ұшырауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
Кіріспе
Хиуа және Қоқан феодалдары Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы және Ырғыз, Торғай, Ембі өзендерінің аңғарларындағы қазақтарды өздеріне қаратуды көздеді. Олар бұл жерлерге үнемі шапқыншылық жасап отырды. Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы Жаңадария және Қуандария алқаптарын басып алып, бұл жерлерде әскери бекіністер салды, оған Арал маңындағы қазақтарды күштеп пайдаланды. Хиуа хандығы жергілікті халықтардан алым-салық жинап отырды. Сөйтіп, қазақтар тек өз феодалдарына ғана емес, сондай-ақ Хиуа және Қоқан билеушілеріне де зекет және ұшыр төледі. Алым-салық жинау үшін олар әскери күштерді пайдаланды.
Хиуа және Қоқан хандықтарының үстемдігіне қарсы Сырдария қазақтары көтеріліске шыға бастады. Мұндағы қазақтардың көтерілісін Әлім руынан шыққан Жанқожа Нұрмұхамедұлы /1780-1860 жж./ басқарды.
Шекті руы басшыларының бірі - Жанқожа жай қарапайым халық арасында беделді әрі мақсаткер батыр ретінде даңққа бөленді. Жанқожа Сырдария бойы қазақтарының, соның ішінде егінші-бұқараның өте күшті отаршылдық езгіге түскендігін түсінді. Сондықтан Сыр бойы қазақтарының бостандығы және хиуалықтардың озбырлығына қарсы күресте батыр өзінің жасақтарын құрды. Оның жасақтары бұған дейін 1838 жылы Кенесары сарбаздарымен бірге Созақ қамалын қамауға қатынасқан болатын. 1842 жылдың күзінде Жанқожаның әскері Хиуаның ірі бекінісі Бесқаланы қиратып, қала коменданты Бабажанды өлтірді. 1843 жылы Жанқожа батырдың жасақтары Қуандария бойындағы хиуалықтар тұрғызған қамалды талқандады, ал 1845 жылы осы қамалды қайтадан қалпына келтіру үшіп жіберілген екі мың хиуа шоғырларын талқандап жеңді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2001 ж.
2. Байпақов К.М. Ежелгі Қазақстан тарихы. Алматы, 1994 ж.
3. Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1991 ж.
4. Мәлімбаев С, «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты»
Алматы, 1994 ж.
5. Мадашев X «Қазақ халқының арғы бергі тарихы» Алматы, 1995ж.
6. Қазақстанның көне тарихы. Алматы, 1993 ж.
7. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы, 1994 ж.
8. «Қазақ совет энциклопедиясы», ІІІ-том.
9.Қозыбаев М., «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, 1994ж. 10.Сабырханов А., «Ұлы бетбұрыс Алматы, «Мектеп» 1981ж
11. Тлепов Ж. «Елім деп еңіреген ерлер жыры» Алматы, 1995ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І - тарау. ХІХ ғасырдың екінші жартысы
1.1 Сырдария ... ... ...... ... ... ... Нүрмұхамедов
басқарған көтерілісі
........................................................................10
ІІ тарау. Есет Көтібаровтың хиуалықтарға қарсы күресі
2.1 ... ... және ... ... ... ... ... бойындағы және
Ырғыз, Торғай, Ембі өзендерінің аңғарларындағы қазақтарды өздеріне қаратуды
көздеді. Олар бұл жерлерге үнемі ... ... ... ... ... ... ... және Қуандария алқаптарын басып алып, бұл
жерлерде әскери бекіністер салды, оған Арал ... ... ... Хиуа ... ... халықтардан алым-салық жинап отырды.
Сөйтіп, қазақтар тек өз феодалдарына ғана емес, сондай-ақ Хиуа және ... де ... және ұшыр ... Алым-салық жинау үшін олар әскери
күштерді пайдаланды.
Хиуа және Қоқан хандықтарының ... ... ... ... шыға ... ... ... көтерілісін Әлім руынан
шыққан Жанқожа Нұрмұхамедұлы /1780-1860 жж./ басқарды.
Шекті руы басшыларының бірі - Жанқожа жай ... ... ... әрі ... ... ретінде даңққа бөленді. Жанқожа Сырдария ... ... ... ... өте ... отаршылдық езгіге
түскендігін түсінді. Сондықтан Сыр бойы ... ... ... ... ... ... батыр өзінің жасақтарын құрды. Оның
жасақтары бұған дейін 1838 жылы Кенесары сарбаздарымен бірге ... ... ... ... 1842 ... ... ... әскері Хиуаның
ірі бекінісі Бесқаланы қиратып, қала коменданты Бабажанды ... ... ... ... ... ... бойындағы хиуалықтар тұрғызған
қамалды талқандады, ал 1845 жылы осы қамалды қайтадан қалпына келтіру ... екі мың хиуа ... ... жеңді.
І. ХІХ ғасырдың екінші жартысы
1.1 Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік – экономикалық жағдайы
Осыдан кейін Сырдария қазақтарымен Хиуа ... ... ... ... 1847 жылы Хиуа ... ... өзен ... егістікпен және пайдалы мал жайылымынан айыру үшін ... ... ... ... ... қазақ жеріндегі озбырлығы одан әрі
қарай жалғасты.
Бұл кезде Сырдария қазақтары ... ... өз ... алу ... ... орыс отарлаушылығына қарсы күреске шыға бастады.
Өйткені, 1849 жылы Райым бекінісіне ... ... ... алты ... ... Олар ... қазақтарды отырған
жерлерінен ығыстырды. 1853 ж. орыс әскерлері Ақмешітті басып алып, ... ... ... ... ... Оған ... ... Ақмешітке
дейінгі жерлер кірді. Бұл жерде патша өкіметінің әкімшілігі өте ... ... ... ... ... 1857 ... ... үш мың қазақ
отбасылары өздерінің бұрынғы тұрған құнарлы егістік ... ... егін ... ... ... ... үшін ағып суы жоқ ... жерлерінде казак-орыс қоныстанушылары үлкен артықшылықтарымен
пайдаланды, мұның өзі ... ... ... ... әкеп соқты. Қазақтардан
жиналатын салықтың көлемі өсті. Мәселен, XIX ... 40-шы ... ... ... ... ... қоса олардың мойнына көптеген міндеттер
жүктелді. Олар жолдарды дұрыстап ұстау, көпірлер салу, су ... ... ... ... болатын. Ал мұндай жұмыстарды орындау көп ... ... ... ... ... өте ауыр болып тиетін.
Қазақтар жергілікті ... ... ... ... ... ... ... шенеуніктерге жол жүргені үшін қаражат беруге, далаға іссапарға
жіберілген патша ... үй ... ... отын жеткізіп
тұруға міндетті болды[1].
Патша өкіметінің жергілікті ... тек ... ... ... ... ... жер кепелерді, қамыстан салынған күркелерді пайдаланғаны
үшін де халықтың кедей топтарынан алым-салық жинады. Алым ... ... ... Ірі бай, ... ... - бәрі бірдей мөлшерде, яғни әр
шаңырақ төлеп отырды. Сырдария бойындағы шекаралық өкімет ... және ... ... салу үшін ... қазақ шаруаларын айдап келіп, еріксіз
жұмыс ... ... ... және ... тасу үшін де ... ... ... Сыр бойындағы жақсы жайылым жерлерді тартып алу, ол
жерлерге орыс қоныстанушыларын орналастыру, ... ... ... ... өте ауыр ... Орыс отаршыларының қанауы бұрынғы Хиуа
билеушілерінің тепкісінен әлдеқайда асып ... ... ... екі ... - ... ... және жергілікті өз феодалдарының тепкісін бастан
кешірді.
Бұл ... ... ... ... аяғында келіп ... ... Орыс ... ... Сыр ... 1856 жылы желтоқсан айында басталды. Көтерілістің ... ... ... Сонымен көтерілістің басталуының негізгі себебі
Орынбор әкімшілігінің шешімі ... ... ... ... ... ... керуендерге қызмет көрсетудегі ... да, ... ... ... ... аударушылық саясатында жатты.
1856 жылы патша ... мен ... ... ... соғыс
қимылдары басталды. Көтеріліс бүкіл Қазалы өңірін қамтыды, бұл ... ... ... саны ... ... ... Көтеріліске
тек Шекті руының адамдары ғана емес, басқа рулар да, соның ішінде ... ... де ... Нәтижесінде көтерілісшілердің саны ең
әуелі үш мыңға, ал 1857 жылдың қаңтар айында бсс мың ... ... ... ... ... ... жақсы меңгерген әскери әдісін қолданды, ол
1856 жылдың аяғында Қазалы фортын қоршауға алды. Бұған дейін ... ... ... слобода поселкісін жойды. Көтерілісшілерге
Қазалы фортында орналасқан Михайловтың ... ... ... ... ... ... елу жаяу әскср, бір зеңбірек болатын. Осы
шайқастың барысы ... ... ... ... ... ... жылы 19-23 ... аралығында көтерілісшілер тобы патша
әскерлерінің майоры Булатов қолбасшылық еткен екінші бір отрядпен ... ... ... ... айының аяғына дейін алма-кезек басымдықтармен
жүрді. Көтерілісшілер фортқа жақын жердегі дайындалған 150 ... ... ... Көтерілісшілердің басты орталығы бұл кезде Сырдарияның
жағасына орналасқан Жаңақала қамалы болды[2].
Көтерілістің ... ... ... ... ... ... Оның ... көтерілісті басу үшін Ақмешіттен генерал-
майор Фитингоф бастаған әскери топ жіберілді. Оның құрамында 300 ... 320 жаяу ... үш ... және екі ... ... ... кірді. Көтерілісшілермен шешуші шайқас 1857 жылы 9 ... ... ... ... ... ... ... мылтықпен жақсы
қаруланған Фитингофтың әскерлеріне қарсы ... ақ туын ... ... рет ... жасады. Бірақ Жанқожа сарбаздарының
шабуылы сәтсіздікпен аяқталып, аман қалғандары бытырап тарап кетті. ... ... ... ... ... ... алып ... қауіпсіз
жерге жасырды. Көтерілісшілерді жеңген Фитингоф әскерлері енді олардың
ізіне түсіп, жазалауға кірісті. Олар қазақтардың 212 үйін ... ... ... ішіндк 20 мыңнан аса ірі қара малдарын тартып алды.
Жанқожа бастаған көтерілісшілер Сырдарияның оң жағалауына, ондағы Хиуа
хандығының ... ... ... ... ... ... 20 ... қазақ
ауылдары көшіп кетті. Жанқожа мұнда Хиуа, Бұқара немесе ... ... ... ... ... әрекеттенді, бірақ оның бұл саясатынан
ештеме ... ... ... ... ... ... осылай аяқталды.
Көтерілістің жеңілуінің басты себебі, оның жете ұйымдаспағаны және ол
кезде күшті қаруланған патша әскерлеріне, ... ... ... да жоқ, ... ... қарсы тұруы мүмкін емес еді. Көтеріліс
Сыр бойы ... ... ... ... ... ескі мешеу әскери
тактика қолдану, ортағасырлық тәртіптерге сүйену көтерілістің жеңілуіне
әкелді. Бұдан ... бай ... ... да өз ... ... ... ксйіп патша әскерлері бұқара халықты топауға кірісті.
Тек бір ғана Кузьминский басқарған әскери топ ... ... ... ... барлығын айдап әкетті. Көптеген адамдар қырғынға ұшырады,
жазалаушылар қарттарды да, әйелдерді де, ... да ... ... ... ... ... ... Көтерілістен кейін
Жанқожаның өзі халықтан бөлініп, тек ... ... ... ... ... опасыздықпен өлтірді. Бірақ осыған қарамастан Жанқожа Нұрмұхамедұлы
басқарған 1856-1857 жылдары болған Сырдария қазақтары көтерілісінің тарихи
маңызы өте зор. Өйткені, ол ... ... ... саясатына қарсы халық-
азаттық қозғалыс еді. Оған Арал өңіріндегі әр түрлі руларға ... ... ... ... ... ... Кішкене шекті
руларына жататын қазақтар басым ... ... ... саясатына қарсы бас көтерулердің бірі - Есет
Көтібарұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі. Бұл көтеріліс ... ... ... ... Көтерілістің шығуының басты себебі - Арал
теңізінің ... ... ... және Кіші ... Сам құмын, Сағыз және
Жем ... ... ... ... руы ... түтін салығының
салынуы және жылдан-жылға патша үкіметінің қысымының күшеюімен байланысты
еді. Кіші жүз халқына ... ... ... ... ... әскери
бекіністер меп экспе-дициялар үшін жүк таситын күш-колік ... ... ... ... тағы бір себебі, патша ... ... Арал ... ... ... ... салуы бұл жерлерді
мекендеген Кіші жүз руларының қыстауы мен жазғы жайылымдарының ... ... ... ... ... наразылығын күшейтіп, аяғына Есет
Көтібарұлы бастаған көтеріліске алып келді.
XIX ... ... ... Есет Көтібарұлы ... ... ... ... ... Арал ... бет ... Ресей
әскерлеріне қатты қарсылық көрсетті. Орынбор өкімет орындары өзіне Есетті
қайткенде де ұстауды және оны ... ... ... ... ... мақсат
етіп қойды. Оны ұстауға подполковник Кузьминский мен ... ... ... ... ... ... ... Олар көтеріліске
қатысушыларды және Арал теңізінің Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жазында көотерілісті басу үшін Орынбордағы патша
әкімшілігі ... ... ... ... ... жасақтарын жіберді. Оғап
сұлтан Таукеин, ал Орал бекінісінен майор Михайлов казак-орыс әскерлерімен
аттанды. ... мен ... ... ... ... шайқастар
жүрді. Сол жылдың 8-шілде күні ... ... ... жерден А.
Жанторин сұлтанның лагеріне шабуыл ... ... және ... би-
старшындарды өлтірді. Алайда, оқ-дәрісі мол мылтықтармен ... ... ... шегінуге мәжбүр болды. Қақтығыс барысында қолға
түскен Есеттің 18 адамын патша әкімшілігі Сібірге айдап, үш ... ... ... Е. Көтібарұлы өзінің қалған жасақтарымен Үлкен және Кіші
Борсық ... ... өтіп ... ... қарсы күтпеген жерден
шабуылдар жүргізді[3].
Көтерілістің соңғы кезеңінде, яғни ... ... Есет ... ... ... Арал ... ... жақын хиуалық Қоңырат қаласы
қазақтарының арасында болды. Есет батыр Ресейге ... ... ... Хиуа ... ... ... сұрады. Бастапқыда хан Есет батырға 2500
адам бөлуге уәде берді, бірақ кейін ол өз ... ... ... ... ... ... ... көтеріліске қатысушылар арасына қазақтың рулық
үстем топтары қатарынан тыңшылар ... Бұл ... ... әсерін тигізді.
1858 жылы қыркүйекте Бородин басқарған патша әскерлері Есет ... ... Сам ... ... талқандады. Осыдан кейін
Есет Көтібарұлы патша әкімшілігінің ұсыныстарын қабылдап, ... ... Ол ... бас ... ... ... адал қызмет жасауға уәде
берді.
1.2 Сырдария қазақтарының Жанқожа Нұрмұхамедов
басқарған көтерілісі
XIX ғ-дың 30—50 ... ... ... ... шебі ретінде
белгілі болды. Өлкенің әлеуметтік-экономикалық жағдайында Қазақстанның
кейбір ... ... ... тартылуына байланысты
экономикалық дамуы арта түскендігі ... ... де ... саяси
жағдайы бұл кезеңде де тұрақсыз болды.
Сырдария жағалауларындағы аймақтарды ... ... ... ... ауыр еді. ... ... экспансиялық (кеңеюшілік) ұмтылысының
(1853 ж. В. Перовский Ақмешітті басып алған болатын) күшейе түсуі, сондай-
ақ Хиуа ... ... ... ... бойы қазақтарының Жанқожа
Нұрмұхамедовтың қолбасшылығымен күреске шығуының негізгі себебі болды.
Шекті руы ... бірі ... ... ... ... сапалық
қасиетімен қарапайым еңбеккерлер арасында беделді әрі ... ... ... бөленді. Өз дегенімен істейтін әрі өктем басқарушы ... ... ... бойы ... ... ... ... егінші-
қазақтар өте күшті отаршылық езгіге душар ... ... ... Басты
мәселенің бірі-жер мәселесі еді. Ақмешіт басып алынғаннан кейін Сырдария
әскери ... ... Сол ... ... ... ... көлемді жерлер
казактар мен келушілерді қоныстандыру үшін бөлініп берілді. Ал қазақтардың
өздерінен үйді-үйлері бойынша салық алынып ... ... қоса ... тағы да ... жұмыстар жүктелді. Олар жолдарды дұрыстап ұстау,
көпірлер салу, ... ... ... ... ... ... ... борыш бойынша қазақтар әскери желі бастығының талап етуімен әр
түрлі ... үшін ... ... ... ... салуға адамдар
шығаруға және құүрылыс материалдарын тасу үшін көлік күшін ... ... ... ... ... ... орындау көбінесе науқанды жұмыстармен
тұспа-тұс келіп, егіншілерге өте қымбатқа түсетін.
1849 ж. Райым бекінісіне Орынбор казактарының алғашқы 26 ... 1857 ж-ға ... 3000 ... ... ... бұрынғы
тұрған құнарлы жерлерінен енді жыртып егін ... ... және ... үшш ағын суы ... ... қуылып, қоныстарын аударуға мәжбүр
етілді. ... ... ... ... қоныстанған ауғандар ... ... ... өзі ... ... ... ... әкеп
соқты.
Осының бәрі жылдар бойы жинақталып, XIX ғ-дың 50 жылдары ортасында
кішкентай шекті руы егінші-қазақтарының ашық ... ... алып ... ... қазақтар жөніндегі озбырлығы олардың аса ауыр салықтар
жинауынан, тонаушылығынан және ойына келгендерін істейтіндігінен көрінді.
50 жылдардың басында ... ... ... әкімшілігінің де, Хиуа
басқарушыларынын да ... ... 1843 ж. ... ... Хиуа ... ... және де 1845ж. ... сол
бекіністі қалпына келтіруге жіберілген хиуалықтардың 2000 ... ... етіп ... ... қарсы күресте Жанқожа өзіндік стратегия
қолданды: бекіністерге шабуылдап, оларды қиратып отырды. Осылай ... Жаңа қала ... де ... ... ... ... 1847 ... жж. ол Райым бекінісі маңында хиуалықтарды тойтаруда орыс әскерлеріне
талай рет көмектесті. Жанқожа Кенесарының көтерілісіне де ... ... ол бұл ... ... кетті) және Кенесарымен бірге
хиуалықтардың Созақ бекінісін талқандады. Патша ... ... ... ... ... пайдаланатынын көріп және оны
саясаттарының бір ... ... өз ... ... ... ... көңілдері ауатындығын талай рет білдірді. Мысалы,1845 ж. оған 200
сом ақша және ... ... ... ... мата жіберілді, ал 1848 ж.
жасауыл шенін берді. Соны бере тұрып патша әкімшілігі оған орыс ... ант ... ... Ал ... ант ... бас ... ... шенінен айырып, кішкентай шектіліктерді басқарудан алып тастады.
Бір жағынан хиуалықтардың ... ... ... ... ... ... бұл ... езгіге қарсы ашық
көтеріліске шығуға душар еткізді. Әрине, ... ... ... ... ... Қазалы форты деп ұқты және сондықтан
олардың қимылдары бірінші ... ... ... қарсы бағытталды, ал
көтерілісшілердің басшысы сол кездері 90 жастан ... ... ... ... ... көтерілістің тууының негізгі себебі Орынбор
әкімшілігінің шешімі бойынша қазақтардың еріксіз жұмыстарға ... ... ... ... ... ауыр ... сондай-
ақ патша режиімнің қоныс аудартушылық саясатында жатты[4].
1856 ж. патша әскерлері мен көтерілісшілер арасындағы тікелей ... ... ... ... орыс ... ... ... күресінде одақтасы ретінде көрінсе, енді Сырдария мен
оның ... ... ... отарлауына қарсы белсенді күрескер
болып шықты.1856 ж. аяғына таман бүкіл Қазалы ... ... ... бұл ... ... қаруланған қазақтарының саны 1500-ге дейін
жетті. Көтеріліске тек шектіліктер ғана емес, ал ... ... да, ... ... де ... Бұл ... ... де Жанқожа өзінің жақсы
меңгерген әдісін қолданды, сойтіп 1856 ж. ... ... ... ... ... оған ... ... аударғандар тұрған Солдатская слобода
поселкесін жойды. Көтерілісшілерге қарсы осы фортта тұрған ... жаяу ... 50 ... бір зеңбірегі) Михайловтың отряды қимыл
жасай бастады. Михайлов отрядының бір шабуылы ... ... ... ... ... әскерлерінің майоры Булатов
қолбасшылық еткен екінші бір отряды көтерілісшілер қосынын атқылап ... ... 1856 ж. 19 бен 23 ... ... ... ... күндеріне дейін соғыс шайқасушы жақтардың алма-кезек ... ... ... жыл аяғында Перовскийдің қысым жасауымен Ақмешіттен
генерал-майор ... ... (265 ... екі ... және ... ... жіберілді. 1857 ж. қаңтардың алғашқы күндерінде Қазалы
фортының отрядтарымен қосылғанда ... 300 ... 320 ... үш ... пен екі ракеталық қондырғыдан тұратын отряды елеулі
соғыс күші ... ж. ... ... мен ... отряды арасында
шешуші шайқас болып өтті. ... ... ... қарулы салт аттылар
болғанына қарамастан, шайқас ... ... ... ... ... ... көтерілісшілерді ізінде түсіп қуа бастады, оларды
Сырдарияның оң жағалауына, демек Хиуа хандығының шебіне өтуге мәжбүр ... ... 20 ... ауыл ... ... Хиуа хандығының жерінде Жанқожа
Хиуа ханы немесе Бұхара, немесе ... ... ... ... ... ... ... оған мұның сәті түсе қоймады.
Қазақтардың Жанқожа Нұрмұхамедов қолбасшылық еткен ... ... ... ... ... нашар қарулануы мен
мешеу тактикасы, бір жердің ... ... ескі ... ... ... ... шаралар ауылдарда тонаумен сабақтасты. Мысалы, тек
мүйізді ірі ... 21400 мал ... ... және ... ... ... түсірген малдарының жалпы саны бұрынғы ... де үш есе көп ... Оның ... ... ... ... қатты соққы болып тиді. Жанқожаның өзі көтеріліс ... тек ... ... ... ал кейіннен оны өзінің қарсыластары
өлтірді.
Орыстардың Сырдария ... ... ... ... ... патша үкіметінің билігін мойындады. Әрине бұл хиуа ... ... ... ... Олар қазақтар арасында орыстарға қарсы
насихатты күшейтті, ал олардың орыс бекіністеріне жақындап барып ... жою үшін 1847 жылы ... ... ... ... Хиуаның
Қожанияз бекінісінен бастап. Арал теңізіне ... өзен ... ... ... бұған қарамастан, қазақтар орыстардың Райым бекінісі ... ... ... ... одан әрі ... ... орыс ... жақын жерде көшіп жүрген қазақтарға
шабуыл жасауын жалғастыра берді. «Райым дуалдарының нақ ... ... ... ... ... ... қазақтардың көмегімен біздің
отрядтар, ақырында, одардың шапқыншылық жасауын тоқтатты, олар бізге наразы
қазақтарды сөз жүзінде ... ... ... ... ... хандары Сырдария мен Үстірт қазақтарына үздіксіз шабуыл ... «1847 ... 20 ... - деп ... ... - яғни ... орыс
бекінісінің негізі қаланғаннан кейін бір ай ... соң ... сол ... ... 70 ... ... ... хиуалық Жаңақала бекінісі
манында хиуа бегі ... және ... ... өзін хан деп ... ... пен ... (Елекей) Қасымов бастаған 2000 адам ... ... ... пайда болды. Тобырдың бір бөлігі Сырдарияның оң
жағына өтіп ... ... ... ... тонады, жиырма отбасының қарттары
мен балаларын өздерімен ... алып ... 30 ... суға ... ... шекті руына ықпалымен және хиуалықтарға ымырасыз өшпенділігімен
мәлім Жанқожаның ... төрт ... ... ... ... ... ... сол жағындағы бекінісіне қайтып кетті».
1847 жылғы 23 тамызда Райым бекінісінің бастығы Ерофеев ... ... ... ... ... 200 ... және 700 қазақ жіберді. Отряд
жаулы Қуандарияның арғы ... қуып ... одан 3 мың ... 500 ... бас ірі қара және 50 мың қой тартып алды.
Сырдарияда орыс бекіністерінің пайда ... ... ... ... № 1 фортты (Қазалыны) басып алуға ... рет (1847 және ... ... ... ... ... келгенде одар өз шекарасына шегінуге
және орыс әскерлерімен қазақ жасақтарының ... ... ... әскери бекіністер салуға мәжбүр болды. Орыс әскерлерінің қолдауымен
Жанқожа Нұрмұхамедов бастаған Сырдария қазақтары хиуа ... ... ... ... ... орыс ... күштері орнықты.
Бұл жөнінде Орталық Азия мен Қазақстанға жаулап ... ... ... офицерлер өкінішпен айткан. Атап айтқанда Краус ... ... ... ... ... алу ... өзі ... елеулі қатыгездіктер
үшін Ресейдің өзі кінәлі екеніне де күмәндануға болмайды. Жәуміттерді
Кауфманның ... ... ... ... ... ... жасаған қырғыны сияқты фактілерді... моральдық тұрғыдан ешбір
жағдайда ақтауға болмайды. Скобелев: ... ... ... соқсаңдар,
осыдан кейін олар ұзағырақ уақыт тыныштықта болады», — деп мәлімдеді.
Жоғарыда келтірілген мысал Түрікменстан мен Үстіртте де өзгере қойған
жоқ. ... ... ... ... да осындай зорлық-зомбылық әдісін
қолданды. Бұған төменде келтірілетін нақты деректер ... ... ... ... ... ... өте реакциялық мәнін сипаттайды.
Қосылып алынған аудандардың қазақтары «патша үкіметіне әр ... 1 сом 50 ... алым ... ... ... кейініректе салық
мөлшері екі есе көбейтілді. А.К.Гейне былай деп жазды: «Қазіргі уақытта
(1866 ж.) ... ... әр ... 3 сом ... ... ... Заң Уәли және ... хандардың ұрпақтары мен олардың әулеттеріне
ғана соқпаған... Әрбір шаңырақ иесі өз ауқатына ... сома ... тек ... ғана ... Сонымен іс жүзінде шаңырақ салығы, яғни табыс салығы
түтін салығына ... ... ... ... ғана емес
сонымен қатар жертөлелер мен басқа түрдегі тұрғын ... яғни ... ... ... ... да салық салынатын болды. Алым барлық
халықтан бірдей алынды. Ірі бай, орташа, кедей - бәрі бірдей мөлшерде, ... ... ғана ... ... ... әділетсіздікті тіпті патша
әкімшілері де атап ... ... ... жоқ ... ... да, сан
мыңдаған малы барлар тарапынан да төленуге тиісті бірдей сома белгіленген
шаңырақ алымы - өзінен ... ... ... ... ... ... ... табылатын, әлденеше рет жиналатын
салықтар заңдастырылмаған, қайта жергілікті әкімшілік белгілейтін еді. Олар
қажет болуына қарай жылдың кез келген ... ... ... ... ... ... ... былай деп көрсеткен: «Қазақтар жергілікті
әкімшілік мүшелерін ... ... ... ... бара ... ... жүргені үшін қаражат беруте, пошта және көшу ... ... және ... ... ... шенеуніктерге үй беруге,
оларга отын жеткізіп беруге міндетті. Бұл міндеткерліктер заттай немесе
ақшалай ... Әр ... ... қажеттерді қанағаттандыру үшін
қазақтардың өздері белгілейтін барлық шығындар да ақшалай жинап ... ... ... дұрыс жиналмауы ауыр әсер етті және бұл орайда
қазақ ... ... ... ... ... ... ... ауыртпалығы кедейлердің мойнына түсті. «Облысқа
тексеру жүргізген кезінде мен ... өз ... ... ... ... есептеп шығардым. Небәрі үш экипаж болды.
Әрбір 25 шақырымдай жерде екі ... үш киіз үй ... 15-ке жуық ... ... киіз ... тігу үшін үш немесе төрт қазақ және ... т.б. ... ... шығындар қазақтарға ерекше ... тағы да ... ... олар тек қана ... ... ... деуге болады». Патша әкімшілігі мен жергілікті феодал үстем топтың
алуан түрлі салықтары еңбекшілердің ... ... ... ... ... ... бекіністерге жақын жердегі жолдарды
жақсы жағдайда күтіп ұстау, көпірлер салу, ... ... ... ... және ... сияқты көптеген әр түрлі міндеткерліктер
атқаратын. Бұл жұмыстарға қазақтардың күш-көліктері тегін пайдаланылды.
Сырдария шебінің басқарушысы өз ... ... деп ... ... ... өтетін жолдарды салу мен күтіп ұстау солардың
міндеттеріне жатады, олар жол ... ... ... ... ... ... қазақтар бүкіл дарияда өз пайдалары үшін қайықтар ұстайды.
Бұл қайықшылардың міндеттеріне форттан ... ... ... және ... ... аз ақы алып ... кіреді».
Сырдария шекаралық өкімет ұйымдары қазақтарды Райымның және №1 форттың
(Қазалы) әскери бекіністерін салуға мәжбүрлеу тәртібімен жұмылдырды. ... салу үшін ... ... ... ... Мәжбүрлеу жұмыстары
Сырдария қазақтарының 1856-57 жылдардағы ... ... ... Өз құпия хабарламасында №1 форттың бастығы Булатов былай деп ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарға пайдалану, сондай-ақ оларға қысым көрсету мен ... ... ... ... себеп болып отыр екен». Мәжбүрлеу
жұмыстарының ... ... ... балықшылар өздерінің жеке
шаруашылықтарымен айналыса алмады. ... ... дер ... ... ... су ... ... адам қолы
жетіспегендіктен аз егіннің өзін уақытылы жинай алмады[5].
Перовский портынан Орынборға жүк ... ... ... ... ... ... шебі оқ ... керек-жарақтармен және
азық-түліктермен Орынбор арқылы қамтамасыз етіліп отырғанын атап ... ... үшін көп ... түйе ... ... оларды халықтан жергілікті патша
өкіметі ... ... ... түйе ... алынды. Әрбір қазақ
қожалығы бір-бірден түйе беруге міндетті болды. Егер түйесі болмаса, ... ... ... үшін ... ... ... тиіс еді. Жанторин
сұлтан бұл туралы былай деп жазған: «Бұл жалдау емес, ... ... ... ... адамдар өздерінің түйесі болмай көбінесе өздерінің ең соңғы
қойын ... ... ... және тіпті сатып алатын».
Түйе жалдау үшін 15 сом төлеу керек болды, бірақ қазақтар оны ... ... ... ... жолда өліп қалатын да олардың ... ... жол ... ... ... ... ... де міндеттелді. Лаушылар қазынадан ешқандай ақы алмады, олар өздерін-
өздері асырауға тиіс болды. ... ... келе ... қазақ
урядниктерінің қатыгездік жасауы лаушылардың наразылығын туғызды. Кейде
лаушылар түйелерін тастап, керуеннен қашып кететін.
Патша ... ... ... ... аумақтардағы сияқты,
Сырдарияның төменгі ағысына да Орынбор және Орал ... ... ... ... ... 1848 жылы ... бекінісі жанында
Орынбор қазақтарының 26 отбасы тұрды. Қоныс аударушылар саны жылдан жылға
көбейе ... ... ... ... ... ... ... Сырдария жағасындағы шұрайлы және жақсы суландырылатын жерлерге
орналастырылды. Соның ... ... ... ... пайдаланылмай
жатқан құнарсыз жерлерді игеруге мәжбүр болды, ал кейбіреулеріне ... мен ... ... ... жұмыс істеуге тура
келді. Қоныс аударушылар тәлімді диқаншылықтан ерекше өзгешелігі ... ... ... рет кездесті. Суармалы егіншілік қыруар,
қажырлы еңбекті керек етті. Үлкен ... мен ... ... шаруалардың қолымен жасалды. Арналар жыл сайын жөнделіп ... ... ... ... суға ... ... Бірақ қоныс
аударушылар мұндай титықтатарлық дене еңбегімен ... ... ... барлық жұмыстарды қазақ кедейлері орындады. Олар ... ... ... ... ... ... ... кейін қоныс аударушы қазақтар 1855 жылы №
1 фортқа көшті. Жаңа ... олар ... ... ... ... ... сияқты мұнда да қоныс аударушылар зор
артықшылықтарды пайдаланды. Олар ... ... ... Сөйтіп
Сырдария қазақтары екі жақты ... ... ... бір ... патша
өкіметі - шенеуніктер, көпестер, қоныс аударушылар, ал екінші жағынан
жергілікті феодалдар байлар, ... ... және ... ... ... ... наразылық жыл өткен сайын өсе түсіп, ақырында 1856 жылы
ашық бой көрсетуге ... ... ... ... ... алынуы болды. В.В.Григорьев:
«Қазалы фортының төңірегінде қазақтарды ... ... ... мен қазақтардың аш көздігі жирендіруде...» -деп жазды. Бұдан әрі ол
бұлай деп атап өткен: олар ... ... егін ... қолайлы барлық
егістікті тартып алуға әзір; жосықсыз соқтығу мен ашкөздік... 1856 жылы
байырғы халықтың (қазақ ... ... ... ... ... болды».
ІІ . Есет Көтібаровтың хиуалықтарға қарсы күресі
2.1 Көтерілістің сәтсіздікке ұшырауы
Арал өңірінің қазақтары Есет Көтібаров пен ... ... ... ... ... көтерілді. Олар екі бөлікке: Үлкен
шекті және Кішкене шекті болып бөлінетін шекті ... ... ... - Есет ... ал ... ... Нұрмұхамедов басшылық
етті.
Есет Көтібаров (1807-1888) Көтібар ... ... ... Оның ... ... ... руы арасында ғана емес, сонымен қатар қазақтардың
көршілес ... ... ... ... ... шекті рулары мен
басқаларының арасында да зор ... ие ... Есет ... ... бірге орыстардың Елек бекінісіне шабуыл жасады, ал 1847-48
жылдарда Жанқожа ... ... ... ... ... хиуа және қоқан жаулап алушыларына қарсы күрес жүргізді.
Есет Көтібаров хиуалықтарға қарсы күресінде Жанқожа ... рет ... ... Ол ... ... Хиуа ханы ... ғана ... батырлардың да қолымен құтылуға тырысты. 1844 жылы
ол Есет ... ... хат ... «Жеңілуді білмейтін, жеңімпаз
жаулап алушы Хорезм шахы.
Кұрметті, ... және адал Есет ... ... және ... сендіріп және үміттендіре
отырып, егер сен Тілеуқабақ ... ... ... ауыз ... ... ... немесе өлтіріп әкеп берсең, сөйтіп менің тапсырмамды
орындап шықсаң, ... ... ... пен ... ... ... және ... бөленетінің күмәнсіз. Ал олай болмаған
жағдайда мен ... ... ... ... Рамазан айының 10-жұлдызы күні 1260 ... ... ... батыры Жанқожанын туысы Есет Көтібаров Хиуа ханының
арандатуына көнбеді, қайта керісінше, хиуа басқыншыларына ... ... ... ... ... ... ... жылдарында Есет Көтібаров орыстардың отарлауына
қарсы ... ... ... Арал ... беталған Ресей әскерлеріне
қатты қарсылық көрсетті. Бұл ... ... ... деп ... «Ең ... ... далада Есет Көтібаров пайда болды. Ол Акмешітті ... ... ... ... ... ... бастартты. Билеуші
сұлтан Арыстанды өлтірді. Есет оны ұстауға жіберілген ... ... үш жыл ... ... ... ... ... 18 шілдеде Жем ауданында Е.Көтібаров өз адамдарымен Орынбор
және Орал әскерлерінің 200 қазағынан және ... ... ... ... ... ... 120 ... құрылған жазалау отрядына шабуыл
жасады. 30 ... ... ... ... жоғарғы ағыстарына өарай
шегінуге мәжбүр болды. Үкімет әскерлері ізіне түскен олар Арыс-Бұрта ... ... ... ... Есет ... ... ... туралы былай деп
жазды: «Көтібаровты ұстау үшін отрядтар жіберілді, бір жіберілген отряд
жақсы ... ... ... ... ... Есет ... жер жағдайын
білетіндігін тамаша пайдаланды, былайша айтқанда көзден ғайып болды».
Орынбор өкімет орындары өзіне Есетті қайткенде де ... және ... ... ... ... етуді мақсат етіп қойды. Оны ұстауға
подполковник Кузьминскии мен Дерышев, ... ... ... ... ... жіберілді. Олар көтеріліске қатысушыларды және ... ... ... ... ... ... аяусыз жазалады. Бұл
қанқұйлы оқиға алдыңғы қатарлы орыс ... ... ... ... ... тұрған «Колокол» журналы: «Атам заманнан бергі соғыстар
немесе монғол шапқыншылықтары кезінен бері қанішерлігі жөнінен ... ... мен ... ... шапқыншылығындай ешбір зұлымдық
болған емес...»— деп жазды.
Орынбор генерал-губернаторы көтерілісшілерді басу үшін ... ... ... бірін жіберді. Бірақ Есет ауылдары мен ауыр
жүктерін дер кезінде борсық құмдары мен үстіртке ... ... ... Ол өз ... екі ... бөлді, олар даламен жүріп отырып, орыс
керуендеріне шабуыл жасады және жазалау отрядтарымен ұрыстар жүргізді[6].
Бұл жылдарда ... ... ... ... көп ... ... және ... өңіріне көшіп барды. Кейде Есет Көтібаровтың өз туысы
Әзберген Мұңайтпасов ... ... ... ... ... ... ... кезі де болды.
Алайда Әзберген ауылдарының орналасқан жері хиуа ... ... ... 1859 жылы ол ... Мұңайтпасовты Әмударияның сол
жағасынан он жағасындағы Дәуқара деген жерге күштеп көшіруге тырысты. Бұл
жөнінде орыс ... ... ... былай деп баяндады: «Қоңырат
түбінде шегінерден бұрын хиуа ханының інісі ... ... ... ... ... ... биі ... сол өзеннің оң жағасына
өтуіне және Дәуқараға көшіп кетуіне жәрдемдесу үшін қайық жинауға бұйрық
берді. ... өз ... ... ... алмай Хиуаға қайтып баруға мәжбүр
болды... Сыбыстарға қарағанда Әзбергенде ... ... ... бар, ... ... ... бір бөлігін Дәуқараға жіберіп те үлгерген, бірақ ... ол ... ... ... ... отыр».
Есет Көтібаров көтерілістің соңғы жылдарында, яғни 1857-58 жылдарда
Қоңырат қазақтарының арасында болды. 1857 жылғы 21 ... ... ... ... қызметкерлері «бүлікшіл Есет Көтібаров қазір өз ауылдарымен
бірге Арал теңізінің жағалауына жақын хиуалық Қоңырат ... ... ... деп атап ... жылы ... ішінде Есет Көтібаров та бар ... ... ... басқарған Хиуаға орыс дипломатиялық миссиясын Коңыраттан
Хиуаға дейін бастап барды.
Есет Хиуаға Ресейге қарсы күресті жалғастыру үшін ... ... ... ... еді. ... хан Есетке 2500 адам бөлуге уәде ... ... хан өз ... ... ... ... ... шыққан қазақтар арасына қазақтың рулық
үстем топтары қатарынан тыңшылар жіберді. ... ... ... ... ... бірнеше руларды шапты, олардың малын айдап, ... алып ... ... Есет ... ... жазалаушы күштерімен
күресін дегенмен де жалғастыра берді. 1858 жылы ғана ол ... ... ... өз ... ... Бұл жөнінде В.В.Григорьев: «...бірақ
Есетті дегенмен қолға түсіре алмады. Ол өзіне ... ... уәде ... ... ... ... өз ... келді», - деп жазды.
Есет Көтібаров патша өкіметіне адал қызмет етуге ант ... Ол ... ... ... ... төлеуден босатылды. Есет өз сөзінде ... ... ... көрсетті. Ол Үлкен шекті руы басшыларының бірі болып
саналды, сондай-ақ Қырғыз уездік ... ... ... ... жылы ол ... ... құрамында хиуа жорығына қатысты. Осы жорық
үшін оған «Адалдығы үшін» алтын медалі берілді.
80 жылдан астам өмір сүріп, Есет ... ... ... және ... ... ... жақын Шолақ жиде ... ... өз ... жерленді.
Тағы бір тарихи тұлға - Жанқожа Нұрмұхамедов (1780—1860) ... ... Хиуа және ... отаршылдығына қарсы азаттық күресін
басқарды.
Жанқожа Нұрмұхамедов ... ... ... Арал ... ... арнаған аса ірі тарихи тұлға. Ол ХІХ ғасырдың бірінші
ширегінде Хиуаның зұлымдығына қарсы ... ... ... істерін
ілгері жалғастырды. 1836 жылы Жанқожа өз ... ... ... ... ... ... ... тұрақты әскерлеріне қарсы күрес
бастады. 1842 жылдың күзінде оның әскері Хиуаның ірі ... ... қала ... ... ... оның ... ... алды. Қазақтарға қатыгездік ... үшін ... ... ал оның ... жас ... ... жіберілді. 1843 жылы
Жанқожаның жасағы Қуандариядағы Хиуа бекінісін қиратты, ал 1845 ... Хиуа ханы ... ... ... ... ... келтіру үшін жіберілген саны екі мың адамға ... хиуа ... етіп ... Бұл ... ... ... бекінісінің бастығына:
«Хиуалықтар біздің жерімізге бекініс салды, бірақ біз оны ... ... ... ... ... ... кейбіреулерін Хиуаға қуып
жібердік», - деп хабарлады. Кенесары Қасымовпен бірге Жанқожа Сырдарияның
төменгі ... ... ... әскери бекіністері:
Жаңақорғанға, Күмісқорғанға, Шымқорғанға, Қосқорғанға шабуыл жасады. 1845
жылы ... ... ... ... ... ... бекінісін
алуға қатысты.
1846 жылы хиуалықтардың Жанқожа тойтарыс бере ... ... ... ол шекаралық орыс өкімет орындарына: «Енді біз ... ... ... жүрегімізде Сіздермен достық байланысқа ешқандай
қара ниет жоқ». - деп ... ... ... ол ... ... ... ... үнемі қысым көріп отырғанын хабарлады». Бұл
орайда ... ... ... күресте өзіне көмек көрсетуді сұраған. 1847 жылы
Жанқожа саны көп жасағымен Хиуаның Қожанияз қала бекінісін қиратты, ... ... ... Арал ... ... алуы ... бұқарасының жағдайын
жеңілдетпеді. Салықтың екі есе көбейтілуі, ... ... ... ... ... ... ... алып қойылуы Ресей
отаршылдығының Хиуа қолшоқпарларының отарлауынан еш артықшылығы жоқ екеніне
барған сайын қазақ шаруаларының көзін жеткізе түсті.
Бой көрсетуге ... ... ... ... ... Сұлтанбөрі және басқалар сияқты рулық үстем топтарының кейбір
өкілдерінің мүдделері мен ... ... ... ... болды. Мысалы,
тілмаш Ахметов өз қолшоқпарларының бір тобын Ж.Нұрмұхамедовтың ауылына
жіберіп, онда да өз ... ... ... ... ... Бірақ
батыр Ресей заңы бойынша да ешбір жағдайда ... алым орын ... ... мәлімдеп, қандай да болсын алым жинауға рұқсат етпеді. Жанқожаның
қарсы ... ... ... ... өзі келіп, «өз бұйрықтарына
қарсылық көрсеткені үшін» айыппұл өндіріп ала бастады. Ақыры Ж.Нұрмұхамедов
наразы қазақтардың ... өзі ... ... ... ... желтоқсанында Сырдария қазақтарының қарулы күресі
басталды. Желтоқсанның ... ... ... саны үш мың ... жетті. Көтеріліс орталығы Хиуаның бұрынғы Жаңақала бекінісі болды.
Орал бекінісінің бастығы Михайлов Сырдария шебінің бастығы Фитипгофқа ... ... ... ... қарасақалдар, Кішкене
шектілер және ... бір ... бар» деп ... Бұл ... ... ... еді. Ұрыс ... дерлік (1857 жылғы 9
каңтарда) көтерілісшілерге шекті руының бірнеше жүз қазағы қосылды.
Көтерілісшілерді бұдан бұрын ... ... ... ... ірі ... ... Жанқожа Нұрмұхамедов батыр басқарды. Ірі байлар:
Сұлтанбөрі, Дабыл, Қожа ... және ... оның ... ... Бұл
көтеріліске шектілердің ғана емес, Сырдарияның төменгі ағысында ... ... да ... ... едәуір бөлігі жаяу адамдар болатын. Көтерілісшілер
қатарында жаяу ... ... ... қатысушылардың әлеуметтік
құрамын сипаттайды. Олар шотпен, сойылмен, ... ... ... ... ғана мылтықтары болды.
1856 жылғы желтоқсанның орта шенінде Жанқожаның қосынында ... ... Ол орта ... ... 150-200 ... бірнеше шағын
жасақ ұйымдастырды, олар орыстардың № 1 Қазалы форты мен Перовск фортының
бекіністеріне жақын жерге орналастырылып, ... ... ... ... жасады. 1856 жылғы желтоқсанның аяғында ... ... ... ... форт бастығы Перовскийге былай деп жеткізді: «Қазіргі
уақытта солтүстік жағын қоспағанда фортты бүлікшіл қазақтардың ... ... ... қоршауға алған, олар біздің
отрядтың кез ... ... ... дала ... кетіп қалады.
Сондықтан да гарнизон жыртқыштардың бекініске шабуылын күтіп алуға және
сонан соң пішен тасып ... ... ... ... ... жағдайына
келтірумен қызу айналысып отыр».
Кенеттен бұрқ еткен көтеріліс мазасыздандырған Орынбор ... ... ... ... ... Фитингофқа көтерілісті
басу үшін жорыққа дереу әскер жіберуге өкім берді.
Жанқожа жетекшілік ... ... ... ... ... ... ... 1857 жылдың каңтарында көтерілісшілердің қатары бес мыңға
жетті.
Перовскийдің нұсқауын орындай отырып, Фитингофтың отряды 9 қаңтарда
жолға ... Оның ... 300 ... 320 жаяу ... ... Олардың 54-і
алысқа ататын мылтықпен қаруланған еді, 1 ... және 2 ... ... ... ... ... күні ... Камыс арасында отырган қазақатқыштары жазалау отрядының ту сыртынан
оқ жаударды.
Күндізгі сағат 2-де Фитингофтың отряды шабуылға ... ... ... ... салдарынан көтерілісшілердің негізгі күштері жеңіліс
тауып, олардың ... ... ... ... ... ... ... тартып алды, қолға түсірілген ірі қараның өзі ғана ... ... ... ... нашар қаруланғандығы және ескірген
әскери ... ... ... Саны басым болғанына ... 5 ... ... ... ... ... жеңе алмады.
Көтерілісті басуға кейбір қазақ феодалдары: билер, сұлтандарда
қатысты. Мәселен, Фитингоф отрядының құрамында ... жүз адам ... ... ... ... Ол ... басуға мейлінше белсене
қатысты. Қасымов жалғыз емес еді. ... ... ... 1857 ... ... қазақ старшындары наградаларға ұсынылды. Би ... ... ... ... көрсеткені үшін алғыс алды
және Анна ленталы күміс медальмен марапаттауға ұсынылды. Ұлбөбек Тайымов би
күміс ... ... және ... аталған қазақ старшындарының қандай жағымсыз рөл атқарғанын
түсіну қиын емес. Олар Сырдарияның ... ... жер ... және
көтерілісшілердің мінез-құлқын жақсы білетін. Патша ... ... ... баға ... ... талқандалғаннан кейін Сырдариядағы екі жақты отаршылдық езгі
бұрынғысынан да күшейе түсті. Сырдария бекінісінің ... ... ... қимыл жасады. Қазақтың көптеген сұлтандары, ... ... ... қызметке көшіп, шекаралық бастықтардың пәрменін
құлақкесті орындаушылары. Сырдарияның төменгі ағысында патшалық отаршылдық
саясаттын уағыздаушылары болды.
Кейбір ... ... ... топқа сүйене отырып, шекаралық өкімет
көтерілістің қалған мүшелерін аяусыз қырып-жойды. Әскерлер қазақ ауылдарын
мейірімсіздікпен талап тонады. ... ... ... ... ... ... ... тартып алды. Қазақтар арасында аштық ... ... қаза ... 1860 жылы ... - деп жазды Л.Мейер, —
Жанадарияның ... ... ... ... дерлік қырылғанына, адамдардың
орыс форттары ... ... азық ... талғажау іздеп жүргеніне көз
жеткізген жағдайым болды. Тонауға ұшыраған бейбақтардың басқа бір ... ауып ... ... ... ... шағын халықтық бой көрсету болды.
Оған әр түрлі ... ... ... ... ... қатысты.
Көтерілісшілер арасында Кішкене шекті руларына жататын қазақтар ... ... ... деп ... ... ... ол отаршылдық езгіге
қарсы бағытталды.
Көтерілістің басында күресте сынақтан өткен ... жат ... ... ... ... ерекше көзге түскен Жанқожа
Нұрмұхамедов тұрды. Ол өзінің бүкіл саналы ғұмырын Арал өңірі қазақтарының
тәуелсіздігіне ... ... ... ... ... ... патша әкімшілігі Жанқожа Нұрмұхамедовті жою ... ... ... ... Бұл ... 1860 жылы ... көліне жақын
жердегі Қызылқұмда орналасқан Жанқожа ауылын кенеттен қоршап алып, ... 80 ... ... ... мерт ... Оның ауылы тоналды. Отряд 130
түйе, 115 ... 216 сиыр және 2234 қой ... ... ... ... ... 3 том. ... 2001 ж.
2. Байпақов К.М. Ежелгі Қазақстан тарихы. Алматы, 1994 ... ... Н. ... ССР тарихы. Алматы, 1991 ж.
4. Мәлімбаев С, «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты»
Алматы, 1994 ж.
5. Мадашев X «Қазақ халқының арғы бергі ... ... ... ... көне тарихы. Алматы, 1993 ж.
7. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы, 1994 ж.
8. «Қазақ совет энциклопедиясы», ІІІ-том.
9.Қозыбаев М., «Жауды шаптым ту ... ... 1994ж. ... ... бетбұрыс Алматы, «Мектеп» 1981ж
11. Тлепов Ж. «Елім деп еңіреген ерлер жыры» Алматы, ... ... Е.Б. ... ... 121-164 б.
[2] Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2001 ... ... Т.Ж. ... вхождение казахских земель в состав
России. А, 1982, 92-119 стр.
[4] ... Н. ... ССР ... ... 1991 ж. 115 ... ... о ... ханстве, 17-83 стр.
[6] Макшеева А.И. Путешествия по киргизским степям и туркестанскому краю.
1986, 20-стр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Бауыржан Момышұлы (1910-1982)3 бет
Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында4 бет
Диспансеризация туралы3 бет
Мәскеуді қорғаған қазақтың ұлттық құрамалары.Моңғол – түріктердің соғыс өнері.6 бет
Орта ғасырдағы Қалмақ пен Найман мемлекеті9 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы. Қазақстанның оңтүстігін басып алу7 бет
Әулиеатаны Ресейдің жаулап алуы10 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь