Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері

1. Кіріспе:

1. Негізгі бөлім:
Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері.
1.1. Нарықтық механизмнің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2. Нарық механизмінің мәні және
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.1. Нарықтық экономиканың үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2.2. Нарық экономикасының «идеалдық» моделі ... ... ... ... ... ... ... .23
2.3. Нарық инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.4. Нарық экономикасының әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

Қолданған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Нарық - өте күрделі, көптеген құрылымы бар үғым. Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден түтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір жақтан өндірушілер, басқа жақтан, түтынушылар арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгінеді. Бұл бір жақтан, өндірушілерді ажыратады, еңбек эрекеттеріне сэйкес оларды бір -біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында түрақты функционалдық қатынастар туады. Бірінші жағдай эр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тэуелсіздігіне үласады, сөйтіп нарық қатынастарының субъектілерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу - сату эквиваленттік негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің нарық қатынастарының субъектіне айналуының экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім өндіруді жэне оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді жэне жетілдіруді - барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар - ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмұны неде? Экономикалық эдебиетте бұл сұраққа жауап бірдей емес. Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы жэне сатып алушы болып бір - біріне тауып кездесетін жері. Неоклассикалық экономикалық эдебиетте жиі қолданылатын нарыққа анықтаманы француз экономисі А.Курно (1801 - 1877 жж.) мен экономист А.маршалл (1842 - 1924 жж.) береді. «Нарық заттар сатылатын жэне сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол сатып алушылар мен сатушылардың бір - бірімен өте еркін жағдайда келісімге келетін, кез келген жалпы аудан; еркіндік сонда-бірдей тауарлардың бағасы көп үзамай тез арада теңеледі». Бұл анықтама айырбастың еркіндігі мен бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». Алматы - 2003 жыл.
2. Б. Мәдешев.«Нарықтың экономика теориясына кіріспе ».Алматы -
2001 жыл.
3. Ә.Н. Нысанбаев.«Нарық жэне адамның орнықты дамуы». Алматы -
2002 жыл.
4. Б. Жүнісов, ¥. Мәмбетов, Ү. Байжомаров.«Нарықтық экономика негіздері».Алматы - 2001 жыл.
5. Ә. Әділханов.«Нарықтық экономикаға көшу». Алматы-2000 жыл.
6. Мамыров Н.К, Күлеев Ж.А, Сұлтанбекова Г.К. «Микроэкономика». Алматы, Экономика- 2003 жыл.
7. И.О. Волкова, В.К. Скляренко. «Экономика», учебное пособие. Москва - 2000 год.
        
        Жоспар
1. Кіріспе:
1. Негізгі бөлім:
Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері.
1.1. ... ... ... ... мәні ... ... атқаратын қызметтері, шарттары ... ... ... Нарық ... ... ... ... ... ... - өте ... ... құрылымы бар үғым. Жалпылама тұрғыдан
алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің ... ... ... бір жақтан өндірушілер, басқа жақтан, түтынушылар
арасында көп түрлі айырбас ... ... ... ... ... еңбек бөлінісімен белгінеді. Бұл
бір жақтан, өндірушілерді ... ... ... сэйкес оларды бір
-біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында түрақты функционалдық
қатынастар туады. Бірінші ... эр ... ... ... ... тэуелсіздігіне үласады, сөйтіп ... ... ... ... ... ... жағдай, тауарларды сатып алу - сату эквиваленттік негізде жүріп
отыратын айырбастар процестеріне айналады. ... ... ... ... ... ... экономикалық шарты
материализацияланады, ... ... ... айналады. Өндірушілер өнім
өндіруді жэне оны өткізуді, шығындарды өтеуді, ... ... ... - ... өз ... ... шешеді. Тауар - ақша қатынасы
жағдайында ... ... ... қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмұны неде? Экономикалық ... бұл ... ... ... Оның ең ... ... ... сатушы жэне сатып
алушы болып бір - біріне тауып кездесетін жері. Неоклассикалық ... жиі ... ... ... ... экономисі А.Курно
(1801 - 1877 жж.) мен экономист А.маршалл (1842 - 1924 жж.) ... ... ... жэне сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол
сатып алушылар мен сатушылардың бір - бірімен өте ... ... ... кез ... ... ... ... сонда-бірдей тауарлардың бағасы
көп үзамай тез арада теңеледі». Бұл анықтама айырбастың ... ... ... ... басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын экономисі У. Джевонс (1835 - 1882 жж.) нарықтың ... ... мен ... ... арасындағы өзара қатынастардың тығыздығына
назар аударады. Бұның ... ... ... ... ... түскен жэне
қандай болмасын сондай тауралар ... ... ... кез ... ... ... болады.
Нарықтың мэнін анықтағанда, оның екі жақты мағынасы бар екендігін
бастау керек. Біріншіден, нарық ... ... ... өзіндік мағынада
өткізу деген түсінік, бұл айырбас, айналыс ... орын ... ... - өндіріс, бөлу, айырбас және түтыну процестерін қамтитын,
адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі. Бұл меншіктің эр ... ... - ақша ... ... - ... ... ... іс - әрекеттердщ күрделі механизімі. ... ... ... ... жатады:
• Екі субъектің ... ... ... кэсіпорындарды жэне экономикалық басқа құрылымдарды
жалға алумен байланысты қатынастар;
• Еңбек биржасы арқылы жұмыс ... ... ... ... ... фирмалары мен бірлескен кэсіпорындардың айырбас процестері;
• Белгілі процентке несие берудегі несие ... ... қор, ... биржалары мен басқа құрылымдардан тұратын,
нарықтық инфрақү-рылымдардың іс- ... ... мэні оның ... ... ... Нарық мынадай
маңызды функциялар атқарады:
• Тауар өндірісінің өзін - өзі ... ... Бул мына ... ... тауарға сұраныс ... ... ... ... ... ... ... Нэтижесінде
өндіріс қысқара бастайды.
• Ынталандыру қызметі. Баға ... ... ... ... ... олар жаңа ... технологиялар енгізу,
еңбек ұйымдастыруды ... ... ... ... ... Өндірілген өнім мен ... ... ... ... ... ... бұл қызмет тек тапшылық жоқ өндіріс жағдайында
жүзеге аса алады: сатып алушылардың ... бар ... ... ... ... ... ... олар өзара бәсекелес
болғанда.
• Реттеу ... ... ... ... ... жэне
айырбастағы негізгі микро - және макропропорцмялар белгіленеді.
• Шаруашылық өмірді ... өзін - ... ... ... ... ... Нарықтық қүралдар эсерімен
қоғамдық өндіріс экономикалық жағынан қолайсыз ... ... және ... ... ... ... эркелкі түрге,
буындарға бөлініеді, яғни дифференцияланады.
Нарықтың кү-рылымы өте күрделі болады жэне ол ... ... ... ... ... ... ... мынадай
жағдайлармен белгіленеді:
• Меншік формаларымен (мемлекеттік, жеке, үжымдық, ... ... ... эр ... ... ... үлес
салмағымен белгіленетін, тауар өндірушілердің құрылымымен (мемлекеттік,
арендалық, кооперативтік, жеке ... ... ... Тауар айналымы сферасының ерекшеліктерімен;
• Шаруашылықтың құрылымдық бөлімдерінің ... ... жэне ... ... Осы елде ... сауданың түрлерімен;Осы жағдайлар нарық
жүйесіне ерекше ... ... ... ... ... мынадай
критерийлері арқылы бөлуге болды: 1. Нарық катынастары объектілерінің
атқаратын экономикалық қызметі бойынша:
- ... мен ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық жұмыстар нарығы;
- құнды қағаздар нарығы;
- жұмыс күщі нарығы;
Нарықтың көп түрлілігі кэсіпорындардың ... эсер ... ... күрделі өзгерістер енгізуді талап етеді, тауардың өткізілуін
тікелей айланыс негізінде жүргізуді, сату - ... ... ... ... сату - сатып алумен алмастыруды, шаруашылық байланыстарындағы
серіктестіктерді еркін таңдауды талап етеді. Осындай нарықтың құралдарына
тауар жэне қор ... ... ... коммерциялық орталықтар,
көтерме сауда орындары, жэне тағы ... да ... ... ... топтар бойынша жіктеуге болады:
- өндірістік қызметке бағытталған ... ... ... ... ... азық - ... тауарлар нарығы;
- шикізат пен материалдар жэне т.б. нарықтары;
Ауылшаруашылық шикізаттары ... азық - ... ... ... ... ... ауылшаруашылық өнімдер қоры жасалады. Түтыну тауарлары нарығының
қалыптасуы осы тауарлардың өндірілу көлемінің елеулі дэрежеде өсуін, ... ... ... үшін бэсекелестіктің ... ... ... ... ... Кеңістік (территориялық) критерийі бойынша мынадай нарықтар болады:
- аймақтар ішіндегі;
- аймақаралық;
- республикалық;
- республикааралық;
- халықаралық (элемдік) нарықтар;
Осындай нарықтардың қалыпиасуы ... ... ... ... ... шектелуі дәрежесі бойынша мынадай нарыктар болады:
- монополиялық;
- олигополиялық;
- салааралық нарықтар;
5. Нарык қатынастарынын субъектілері бойынша мынадай нарықтар болады:
- ... ... ... Бұнда сатып алушы мен сатушылар болып
кэсіпорындар жэне ұйымдар әрекет етеді.
- бөлшек сауда нарықтары; Бұнда сатып ... - жеке ... ... ... ... сатып алу нарықтартары; Бүнда
сатып алушы ... ... - ... ... ... ... фермерлер, агрокешендер жэне тағы
басқалар.
6. Экономикада заңдылықты сақтау жағынан мынадай нарықтар болады:
- заңды, ресми нарықтар;
- ... ... ... нарықтар, жэне т.б.
Нарықтардың құрылымын зерттеу, оларды ... ... ... ... ... мен ... нарығы. Бү_л топқа жататын нарықтар:
- түтыну тауарларының нарықтары - ... және ... ... ... ... ... - тұрмыстық, көлік, коммуналдық қызметтер:
- тұрғын үй жэне ... емес ... ... ... ... ... бүған жататындар:
- жылжымайтын мүліктер нарығы;
- еңбек құралдарының;
- шикізат пен ... қуат ... ... ... ... Қаржылар нарығы:
- капиталдар нарығы немесе инвестициялық нарықтар;
- несие нарықтар;
- құнды қағаз ... - ... ... опциондар,
варианттар, және фьючерстік контрактардың жэне т.б.
- валюта - ақша нарықтары;
Интеллектуалдық өнімдер нарығы - инновациялардың, ойлап ... ... ... жэне өнер ... ... күші ... - бұл ... ресурстар қозғалысының экономикалық
формасы. Бұнда нарық экономикасы заңдарына сэйкес жүмысшы күші ... ... ... - ... ... ... ... халықаралық
нарықтар.
Нарық қатынастарының даму кезеңдері, ертеден келе ... ... ... оның ... өзіндік тарихы бар. Нарықтың қалыптасуы
айырбас пен қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... ... негізгі кезеңдерге бөлуге болады:
1. Нарықтың элементтерінің пайда болуы;
2. Натуралдық айырбас кезең нарығы;
3. ... ... ... ... ... емес балама кезеңінің нарығы;
Бірінші кезеңде айырбас операциялары тұрақсыз, кездейсоқ болады. Олар
өндірістің шарттары, эрбір жеке сауда-саттық көріністерде кездейсоқ
болады.
Екінші ... ... ... мына ... ... Т1 - ... ... Балама айырбас көбінесе көп ... ... ... ... ... ... ... категориясы
қалыптасады.
Үшінші кезеңдегі тауар тепе - теңдігі мына айырбас формуласы ... - Т2 ... ... ... ... ... ... бір тірі тэн. Ол
ерекше тұтыну ... ... ... ... ... шығып отырады.
Бұл кезеңде таза құн өзінің иеленушісінің белгілі бір заттық формасымен
біртұтас болып ... ... ... ... ... ... ... мен құнның таза
иеленушілері несие ақшалар өзінің тауарлық ... ... ... ... ... ... иеленушісінің оқшаулануы қазіргі замандағы
нарықты сипаттайтын құбылыс болып табылады.
II. Негізгі бөлім:
Нарықтық экономиканың элементтері, ... ету ... ... ... ... ... қызмет етуі, нарықтың белгілі ... ... ... ... ... ... жүйесін қүрайды.
Нарық экономикасының бірінші жэне өте маңызды элементі - ... ... ... ... ... ... процесінде қалыптасады
-біреулері тауарды өндіреді, екіншілері оны түлынады. Түтыну жеке ... ... ... ... ... Жеке түтынуды тауарлар өндіріс
сферасынан шығып, адамдардың жеке қажеттіліктеріне ... ... ... ... эрі ... ... ... болып табылады. Бұнда
тауарды басқа өндірушілер әрі қарай өңдеуге пайдаланады. Бұл ... мен ... ... ... әрқайсының
әрекеттерінің нәтижелерін айырбастау арқылы ... ... ... бұл ... тұрақты болады, мамандануға негізделеді және
көтерме нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық ... ... ... ... ... ... ... меншіктің жеке немесе ... ... ... оңашалануды қүрайды.
Нарық экономикасының үшінші маңызды элементі - баға. Бағаны жеке
талдап ... Бұл ... тек екі ... ... ... баға
сұраныс пен ұсыныс нэтижесінде қалыптасады. Бұл ... ... ... өзгеріп (тербеліп) отырады. Екінші осы
географиялық ауданда өндірілген ... ... ... ... баға ... Осы ... шегін трансакциондық шығындар
болжайды, яғни айырбаспен байланысты айналым шығындары ... ... ... ... буыны - екі құрылымнан,
сүраныстан жэне ұсыныстан ... ... ... ... ... көрінеді. Осы тауарларды тұтынушылар қалыптасқан ... ... ... алады. Сұраныс өндірудың ең тиімді әдісін қолданудың ... ... ... ... ... ... Сүраныс пен ұсыныс
материалдық игіліктерді өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тұрақты
байланыстарды қамтамасыз ... ... ... өте ... механизмінің бесінші элементі - бэсеке. Бұл пайданың жоғары
болуын және осының негізінде ... ... ... ... ... нарық субъектерінің өзара әсерінің жэне пропорцияларды реттеу
механизмінің формасы болып ... А. Смит ... ... ... ... ... қол» идеясының мэні: адамдар өз ... ... қара ... ... ойластырып эрекет етеді. Осы
әрекеттердің жиынтығы қоғам пайдасына ... ... ... Бәсекенің басты қызметі экономиканың реттеушілерінің - бағаның,
пайданың ... ... т.б. ... анықтау болып
табылады.Нарықтың маңызды элементтеріне нарықтық инфрақұрылым ... ... ... көтерме жэне бөлшек сауда құрылымдарының құрылып, қызмет
етуін талап етеді.
Нарық экономикасы эрекеттерінің ... үш ... ... маржиналдық (шекті) талдауға;
... ... ... ... ... ... принциптері негізінде нарық субъектілерінің іс-
қимылы жүріп отырады. Олардың эрекеттеріне әсер ететін орташа ... ... ... ... ... ... ... толық қамту,
нарықтық бағаның өзгеру, нарық экономикасының бір жағдайдан ... ... ... ... ... ... субъектінің пайда болуы нарық
экономикасына, ондағы ұсыныс пен сүранысқа, мэнді эсер етпейді. Жетілген
нарық жағдайында, яғни, үлкен жэне ... ... ... ... шаруашылық
жүргізушілер өте көп болғанда, олардың эрқайсының нарықтағы жеке үлес
салмағы шексіз аз ... ... ... ... ... ... ... етуін қамтиды деуге болады; сүраныс пен ұсыныстың күрт тербелуіне
жол бермейді; тауар ... мен ... ... ... етіп ... таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау шығындарына,
тікелей ... жэне ... ... ... ... осыдан басқа өзгеше эдістерінен бас тартудың салдарынан
түспеген, ... жэне ... ... ... жатады. Нарық
экономикасының ерекшелігі мынада: ... ... ... ішінен, ең ұнамсыз болса да, ... ... ... ... ... ... Балама таңдау шығындарының принципі
өндірушілерді, олардағы бар ресурстарды тиімді қолдануға ... ... ... ... пен ... ... ... Рационалдық таңдау өзгеріп түратын варианттардан
жасалады. Осы варианттардың ішінен, ... ... ... ең аз ... да, күмэнсіз табысты қамтамасыз ... ... ... ... - ... ... қүдықтың болуымен байланысты. Фирма
неғүрлым өзінің пайдасын көбейтуді ... ал ... - ... пайдалана отырып, барынша өздерінің жағдайын ... ... ... осы аталған принциптер негізінде ... ... ... ... етеді. Осы болмыс нарық механизмінің орталық
проблемасы. Бұл жағдай екі ... ... ... ... ... ... пен ұсынысты; екінші жақтан, нарықтағы бағаны.
Сирек кездесу нарық экономикасының өте маңызды шарты болып табылады
«сиректік» ... ... ... үшін өте ... ... эсіресе тауардың ... ... ... пайдалылық теориясында «сиректік» деген түсінік негізгі жэне
ешқандай түсіндірме тілемейтін, физикалық ақиқат ... ... ... ... ... бір ... ... игіліктердің тапшылығын
дэлелдеуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... түсінігін қүнмен байланыстырады. Олардың айтуы бойынша,
сиректік еңбектің санымен қатар, тауардың ... ... ... ... Осы замандағы ... ... ... ... ... ... ұшырап отыр. Егер бүрын
сиректікті ... жэне ... ... ... ... қазір
сиректік нарықтың қызмет ету мерзімімен байланыстырылып отыр. Сұранысы мол
жаңа игілік бір ... жэне ... ... ... ... Бұл үшін белгілі уақыт мерзімі қажет. Осыдан тұжырым: сиректігі
мол болған сайын, осы игіліктің қажет ... ... ... мол ... Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері.
Нарық, қоғамдық тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде ... ... үлы ... бірі ... оны математикамен, электроникамен жэне адамзаттың басқа ... ... ... ... ... ... нарық механизмі
кэсіпкерлік пен бэсекелестікті дамытпайыша өмір сүре ... Ал ... ... ... формалары жэне эртүрлі тауар өндірушілер болғанда
ғана ... ... ... ... ... ... өмір сүруге қабілеті
жоқ шаруашылықтардан тазарады, оның есесіне олардың тиіиді ... ... үміт ... ... ... ... ... біз нарықтық
қоғамға қажет шаруашылық ... ... ... ... ең ... төрешісі екенін көріп отырмыз.
Сонымен бірге нарықтық механизм идеалды емес, оның елеулі қайшылықтары
бар. Оның жағымсыз жақтарына ... ... ... ... ... ... мейірімсіздік, жүмыссыздықтың болуы жатады.
Экономиканы бірыңғай сүранымға ғана бағдарлап, нарық орны толмайтын табиғат
ресурстарын жэне қоршаған ... ... ... ... ... ... атынан адамдардың дұрыс экономикалық жағдайда өмір сүру
қүқын реттеп ... ... ... асырауы қажет.
Реттелмеген таза нарықтық экономика адамның еңбек ету, білім алу,
табыс табу сияқты элеуметтік ... ... ... Бұл ... белсенді түрде араласып реттеуін қажет етеді. Мемлекет ... ... ... ... ... ... бөлу, бюджет шығындарының
есебінен жұмысшыларды қайта мамандандыру, ... ... ақша бөлу ... элеуметтік қамту жүйесі арқылы нарықты ... ... ... ... ... ... ... тұрақты саяси-
элеуметтік ахуалды ұстап түру мүмкін емес.
Нарық механизмі ғылым мен ... ... ... ... ... жаңа әдістерін кеңінен пайдалануды көздейді. Бірақ
көп қаржы мен ... ... ... оның жаңа ... ... жүзеге асыруды, өндірісте терең құрылымдық өзгерістер жасауды
қамтамасыз ете алмайды. Бұл ... ... ... ... ... мен экономикалық көмегінсіз, ірі кэсіпорындар ... ... ... ... нэтижеге жету мүмкін емес.
Енді нарық дегеніміз не? Ең алдымен осыны анықтап алайық. Нарық бұрын-
соңды біздің терең зерттелмеген, сондықтан оның ... қате ... ... жиі ... ... ... ... негізделген
басқару жүйесі жағдайында нарық ... ... ... ... ... ... ¥зақ ... бойы эмірщіл-экімшіл жүйенің идеологиялық
түтқынында болып ... ... ... ... ... мен ... даурықпалы көзқарас басым болды.Нарық мэселелерінің, қоғамды қайта
құру теориясы мен практикасында алатын зор ... ... ... ... жэне ... ... ... туралы бірыңғай пікір жоқ. ... ... ... ... ... - бұлөндіріс факторларын немесе оның нэтижелері мен шарттарын
айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың белгілі бір ... ... - бұл ... мен сатып алушылар арасындағы ... ... бір ... ... ... ... саласы.
Нарық - сатушылар мен сатып алушылар арасында тауаржэне қызмет көрсету
процесіне байланысты қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Нарық - ... ... алу, ... ... орын алатын
экономикалық қатынастар жиынтығы.
Келтірілген көзқарастардың қай-қайсысы да жеткілікті түрде ... ... бір ... ... Бұл анықтамаларға ортақ нэрсе - ол
нарықты өндірістің емес, айырбастың категориясы, ... ... ... мен ... емес, сатушылар мен сатып алушылар
деп көрсетілуі. Шын мэнінде тауар-ақша, нарықтық байланыстар ... ... Бұл ... ... ... ... саласындағы
қатынастарға емес, өндірісте болатын қатынастарға ... ... ... тек осы жерде ғана өнім жасалды және оның ... ... ... ... қандай нақты нысандарда болатынын
көрсететін эконмикалық байланыстар пайда болады.
Нарық қызметін тек қана айырбас саласымен шектеу - оны ... ең ... ... ... ... өндірістік байланыстарды жасау сияқты маңызды
қасиеттерінен айырады. ... ... ... жай ғана ... айырбасы емес,
тауар өндірушілер мен тұтынушылардың қарым-қатынастарына тэн қайтарымдылық,
эквиваленттік, бэсекелестік болатын айырбастың экономикалық ... ... ... Осы тұтыыдан алғанда, нарықты ... ... мен ... ... ... экономикалық байланыстар
мен қатынастар жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтамада эңгіме, ... тек ... ... ... жеке байланыс пен қатынас ғана емес, сонымен
қатар өндірушілер мен сатып ... ... ... мен ... ... ... отыр. Екіншіден, бұл қатынастар мен
байланыстар қайтарымдылықты, тепе-теңдікті обьективті ... ... яғни ... ... ... субъектісі ретіндегі
тең қүқылығын бейнелейді. ... ... ... ... жэне оңтайлы өткізу бағасын таңтаудағы, табыстарды ... мен ... ... ... ... екі жағдайдың
шүбэсіз салдары - бэсеке-өндіріс ... де, ... ... ... ... ... ... тигізуі мүмкін. Себебі
нарық бэсекесіз өмір сүре ... Ал бұл, сан ... ... ... ... тауар өндірушілер болған жағдайда ғана мүмкін. Соның ... ... ... әлсіз, өмір сүруге қабілетсіз шаруашылық
бірліктерінен тазарады, ал ... ... ... ... жэне ... ... жол ... Біздің ойымызша, нарықты бұлай
түсіну, оның ... ... ... ... Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері.
Жалпылама тұтыыдан алғанда нарықтың мэні оның атқаратын ... ... ... нарық экономикалық тұтыыдан бөлектенген
материалдық игіліктерді жэне қызметтерді ... мен ... буын ... ... ... іс жүзінде қоғамдық
өндірістің екі нақты ... ... ... да ... ... ... ... тиімді болатынын анықтау мүмкін
емес.
Нарықтың маңызды қызметтерінің бірі - оның ... ... ... жэне ... ... ... реттеуші ролі. Нарықтың
реттеуші ролінің тікелей экімшілікпен алмастырылуы ... ... ... ... ... тапшылықтың пайда болуына,
адамдардың экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ... ... ... басқа бір атқаратын қызметі - ақпараттық. Нарық тауарлар
бағасы мен қызмет ақыларының, ... жэне банк ... ... ... (ставка) т.б.үздіксіз өзгеріп отыруы арқылы өндіріске
қатысушыларға сататын немесе сатып алатын ... мен ... ... ... өндіріс шығындары, қоғамдық қажетті сапа жэне
ассортименттуралы обьективті ақпар беріп отырады.
Сонымен бірге нарық ... ... ... ... - ... ... өндірісті тиімсіз шаруашылық бірліктерінен
тазартады жэне керісінше олардың дамуына жағдай жасайды.
Бізді нарық терең ... ... ... ... ... ... түру үшін біздің алдымызда бэсекелестер әлемін ... түр. Бұл ... ... ... болмысы, бүндай жағдайда
тауар өндірушілер өнім өндіру мен сатуға байланысты ... ... ... мүдделі болады.
Осыламен қатар, маңыздылығы жағынан басқалардан кем түспейтін нарықтың
атқаратын қызметіне мыналар ... ... ... мағыналылығын
мойындау; өндірістік шығындарды азайтуды экономикалық ынталандыру; еңбекке
деген материалдық стимулдарды экономикалық жағынан қамтамасыз ... ... ... ... өз бетінше емес, эртүрлі
факторларға ... ... бір ... элеуметтік-эконмикалық жағдайларда
өмір сүреді. Дүниежүзілік тәжірибе нарықтық механизмнің мынадай жағдайлар
мен шарттар орындалған жағдайда ғана ... ... жэне өмір ... ... ... ... ... мен тэуелсіздігі;
- меншік қатынастарының алуан түрлі нысандары; ... ... бір ... мен бос ... ... ;
- ... инфрақұрылымын жасау ;
- тауар өндірушілердің сан алуан түрлерінің болуы ;
- ... ... ... баға ... қүқы ; Енді осы
шарттарға толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің дербестігі мен ... ... ... жэне ... ... ... иелік
етуге қүқылығы.
Екіншіден, меншіктік қатынастардың алуан ... ... ... ... ... қасиеттерін мемлекеттік меншіктің үлесі 30-40
проценттен ... ... ... ... ... тең қүқылығы.
Меншіктің эртүрлі нысандарын пайдалану туралы ... жэне ... ... ... агенттерінің пайда болуына, олардың еркіндігіне,
бэсеке күресіне, былайша айтқанда тиімді қызмет жасайтын нарықтың құрылуына
жеткізеді. Дегенмен, бұл ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтар мен қарсылықтардың нэтижесінде
өте баяу жүзеге асуда. ... ... ... ... осы ... шығудың жолын меншікті жаппай мемлекет иелігінен
алу жэне өндірісті жекешелендірумен байланыстырады. ... бұл ... ... ... ... ... ... алу және жекешелендіру бір
кездегі жаппай национализациялау (өндіріс ... ... ... жэне ауыл ... ... ... ... үстінен жасалған зорлық болар еді. Бүкіл дүниежүзілік тәжірибе
көрсетіп отырғандай, қазіргі заманғы өндіріс белгілі бір ... ... жэне ... ... ... дами ... - қай жерде күшті мемлекет бар, сонда қуатты экономика.
Нарықты ... көшу ... ... маңызды жэйт - ол өндіріс
құрал жабдықтарына жеке меншік жэне кэсіпкерліктің толық ... ... ... ... шын ... ... ... көшудің эконмикалық
мэні болмайды.
Үшіншіден, әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтың тиімді жүмыс
істеу шарттарының бірі - өндіріс қуатының ... бір ... мен ... ... ... экономика жағдайында өндіріс қуатының ... ... ... мақтаныш арқауы бола алмайды, ... ... ... ... ... ... ... маневр жасау
кеңістігінен айырады, оның сүранымға икемділігін баяулатады.
Сайып келгенде, ондай экономика тауардың жетіспеушілігіне, материалдық
игіліктерді қайта бөлуде экімшілдік эдістердің басым ... жол ... ... ... ... ... ... үшін оның
инфрақұрылымын жасау қажет. Оған тауар жэне қор биржалары, еңбек биржасы,
коммерциялық банктер, кэсіпкерлердің ерікті ... ... ... ... ... ... ... табылатын қор биржасында
акцияларды, мемлекеттік облигацияларды, ... да ... ... ... және ... валюталық келісім-шартқа отыру, акциялар мен валюталардың
нарықтық курсын ... ... ... ... ... ... аса қажет қаржы ... ... ... оларды
кәсіпкерлердің шапшаң пайдалану мүкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықтық экономика жалпылама негіздегі ... ... ... ... істей алмайды. Оны коммерциялық, мемлекеттік, инновациялық
(ғылыми-техникалық жаңалықтарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... жер, ... кепілдігіне ақшалай қарыз
беруші банктер, сақтандыру компаниялары, эртүрлі қоғам, ұйымдардың қоры
құрайды. Нарық жағдайындағы банк ... ... ... - атқарушы
экімшіліктен тәуелсіздігі. Онсыз олар қаржы жэне салалық министірліктердің
қолшоқпарына айналар еді, ал ... ... ... ... ... ... ... көбейту арқылы шешуге мүдделі қылады.
Бесіншіден, нарық механизмінд мемлекеттік қаржы жүйесінің, оның
негізін қүрайтын ... ... ... ... орны зор. ... ... ... мөлшері нарықтың қабілеті жетпейтін, сондықтан
да мемлекеттің нарық қатынастарына араласуын ... ... ... ... ... ... ... экономикаға роынсыз араласуына жол бермеу
керек, бюджет қүралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ... ... жэне де заң ... ... қатаң бақылауында болады.
Нарықты экономикада мемлекеттің бюджетті шығынын ... ... ... ... міндет. Егерде мемлекет бюджеттің кірісі мен шығысын
теңестіруге қолы жетсе, ол ... ... ... жүмыс жасауының
көрсеткіші болар еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім өндірудегі және сатудағы монополиясына
жол бермеу. Нарықты экономиканы ... ... ... елестету мүмкін
емес. Бәсекені (латын сөзі конкурро - бэсекелесу ) ... тең ... ... ... барынша тиімді өткізу немесе капиталды
белгілі бір өндіріс саласына ... ... ... ... болатын
экономикалық сайысдеп түсіну керек. Бэсекенің болмауы монополизмге әкеліп
соқтырады, яғни ... ... ... банктердің, мемлекеттің
өздерінің қойған шартына көндіруге ... ... жол ... ... ... көп ... ... бэсекенің тиімділігі де соғүрлым
жоғары болады. Батыс еледрі мамандарының бағалауынша бір ... ... саны 4-5 тен, ал ... ... 8-15 тен кем ... Егер 4 ... ... біртауар түрінің 80% өндіретін болса, ... ... деп ... ... бэсеке күресінің бірнеше түрлері болады: а) таза
бэсеке ; б) ... ... ; в) ... ... ; г) ... Нарықтық қатынастар дамыған елдерде жетілген бэсеке (ол нарықтық
бағаға қарсыластардың ешқайсысы да әсер ете ... жэне ... (ол егер ... бір тауардың негізгі массасын тек қана ірі ... ... ... ... деп те ... Енді ... бәсеке түрлеріне кеңірек тоқталайық.
1. Таза бэсеке нарығын бір-біріне (бір-бірін ауыстыра ... ... ... және ... ... ... олрдың бірде-
біреуі жеке дара сұранымға бақылау ... ... ... жеткізу немесе
оған баға қоюда үстемдік жасай алмайды. Сатып алушылар өздеріне қажетті
тауарларды нарықтық ... ... ... ала ... болғандықтан, сатушылар
бағаны нарықтық бағадан жоғары қоя алмайды. Бү-ндай нарықа пайда болу қалай
оңай ... оны ... ... ... ... Мысалы, АҚШ-тағы
ауылшаруашылығы өнімдерінің (астық, жаңа піскен көкөністер мен ... ... ... бола ... ... ... «монос» - жалғыз, «полео» - сатамын) бэсеке
нарығын бағаның кең өрісінде сауда жасайтын көптеген сатушылар ... ... ... ... ... ... түрлі тауарларды үхыну
қабілетімен байланысты болады. Бұйымдар бір-бірінен сапасы, қасиеттері,
сыртқы безендірілуі (сауда белгілері, ... ... т.б.), ... ... ... қызметтердің жиынтығы (ассортимент) бойынша ерекшеленеді.
Сатып ... ... ... ... ... ... тауарлар үшін
нарықта тіркелген ең жоғары бағаға ... ... ... ... ... киімдер нарығы, аяқ-киімдер нарығығ, бөлшек сауда саласы жақын
түрады.
3. Олиголопиялық ... ... - көп ... ... - ... нарығында баға белгілеу саясаты мен маркетингтік стратегияға аса
сезімтал аз ғана ... ... ... ... ... көп ... ... ондай нарыққа ену жағдайының
қиындығымен байлнысты. Мүндай нарықтың елеулі ... бірі - ... ... ... үзақ ... тиімді нэтижесіне қол жеткізе
алмайтындықтарында, себебі бэскелестері ... ... ... ... ... ... жағдайында өнімдер
стандартталады (мысалы, болат, алюминий) ... ... ... автомобиьдер, түрмыстық приборлар жэне т.б.).
4. Таза ... ... жеке ... бэсекелестердің
болмауына байланысты өздерінің дара ... ... ... ... ... ... шаруашылық шарт жасасу, сапасыз өнім шығара отырып,оны жоғары
бағамен сату ... ... ... ... көп ... ... жоғары пайда табады. Монополиялық үстемдік ... ... ... ... ... ... ... ауыр
жағдайын мейлінше шиеленістреді. Көп жағдайда монополист ... зор ... ... ... қоздырады, ал ол ... оның ... алу ... ... ... тікелей зат
айырбасының (натуралды айырбас, бартер) өріс алуына экеп ... ... үшін ... ... екі ... ... асыру
керек: экономиканың монополиялық құрылымын жою (өте тығыз шоғырландырылған
өндірісті бөлу, бэсекелі жаңа өндіріс салаларын жасау, ... ... ашу т.б.); заң ... ... қарсы саясатты белсенді түрде іске
асыру. Бұл арада ескреретінжэйт - монополияға қарсызаңдылық ... емес ... ... қаруына айналмауы керек. Себебі,
дамыған нарық қатынастары жоқ кезде ... ... ... ... жүйенің сақталуына жэне күшеюіне жақсы бүркем ... ... ... экономикадағы монополиялық үстемдікті жоймай ... ... ... ... шаруашылық субъектілерінің нарық туралы нақты мэліметі
(маркетинг қызметі), олардың өздері шығарған тауарларға ... ... қүқы да ... ... пайда болу шартарына жатады. Қазіргі
нарық құрылымы жағынан сан-алуан элементтерден ... Оның ... ... ... ... ... бірнеше түрге бөлуге болады.
Территориялық белгілеріне қарай нарық мынадай түрлерге ... ... ... бірлестіктер нарығы, үлттық нарық, аймақтық
нарық жэне ... ... ... ... ... ... ... мен сатып алушылар арасындағы тауарлар
мен қызметтерді ... ... ... ... ... ... қүрамдас бөлігі. Ол халықаралық ... ... жэне ... ... ... ... ... нарық өндірістік кооперация жэне интеграция, сыртқы
сауда, тауар айырбас операциялары арқылы ішкі нарықпен байланысты болады.
Қазіргі ... ... ... байланыстар ұлғаюда, соның ішінде,
әсіресе, Шығыс Еуропа жэне Еуропалық ... ... ... ... Одағы қүрамында болған, қазірде тәуелсіздік алған егеменді
мемлекет ... ... ... ... ... шын мәніндегі
бүкілдүниежүзілік нарық қалыптасуда.
Еларалық бірлестіктер нарығы деп, ... ... ... мен шарттары, терең еңбек бөлінісі арқылы байланысқа, бірнеше
мемлекеттер қатысуымен құрылған нарықты айтады.
¥лттық нарық бір елдің ... ... ... шектелген
жалпы ішкі нарық. Ұлттық нарықта, белгілі бір нысанда өндірістің ... ... ... экономикалық қатынастар дамиды. Бұл қатынастар,
нарық қызметінің шарты ақша жэне ... ... ... ... ... ... ... нарық - бұл бөлек тереториялық ... ... ... ... ... ... ... - кейбір елді пунктердің жиынтығы болып
табылатын нарық. ... ... ... деп ... ... ... мен ақылы қызмет нарығынқатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... нарық, қалыптасу үстіндегі нарық жэне әртүрл дәрежеде ... ... / ... ... т.б./ деп ... нарық, баға белгілеу саясатына тым сезімтал жэне бірегей
немесе дифференциаланған өнімдерді өндіретін аз ғана ... ... ... ... бұл ... ... ... әрбір
сатушының бэсекелестің стратегиясы мен әрекетіне қарай шапшаң шешім
қабылдаумен түсіндіруге болады. Егер бір ... өз ... ... 10
процент төмендетсе, сатып алушылар тез ... ауып ... ... ... ... өндірушілерге не бағаны төмендетуге не сол ... ... ... ... ... тура ... ... экономиканың үлгілері.
Қазіргі уақытта Қазақстанда барша шаруашылық жүргізудің экономикалық
жүйелік қызметтерінің нарықтық үлгісі жасалуда.
Осы жағдайда нарық ... ... ... ... ... ... ... білу өте қажет. Алдымен нарзарымызды барлық нарықтық
жүйелер жэне ... даму ... ... ... ... ... ... орналасу;
• табиғи ресурстардың бар болуы;
• тарихи даму жағдайлары;
• халықтың дэстүрі, ... ... ... даму ... ... ... бағытталуы.
Шаруашылық жүргізудің нарықтық шарттарының эр ... ... ... ... ... ... барлық нарықтық үлгілердің ортақ
көрсеткіштері болады:
... әр ... ... ... ... мен ... көбінесе еркін баға болуы;
... ... ... ... ... эрекеттердің кең тарауы;
• экономиканы мемлекеттік реттеудің белгілі жүйесі.
Қазіргі заманда қолданылатын нарықтық үлгілердің ... атап ... ... Бұл үлгі ... либералдық үлгісі» деп
аталады. Ерекшеліктері:
• мемлекеттің экономикадағы реттеуші рөлі өте ... ... ... көбінесе экономикалық дағдарыстармен (XX ғ. 30-70-ші
жж.), немесе, экономиканың күрт өсуімен (XX г. 60-шы жж. - ... ... ... ... ... ... болады.
• кәсіпкерлікті барынша қолдау (XX ғ. 80-ші жж. ... ... жаңа ... ... 80% ... халықтың бай, кедей болып эйгілі бөлінуі;
... ... тым ... ... ... ... қызметкердің жалақысынан 110 есе артық;
жетімді түрде ... ... ... ... ... ... Осы замандағы шаруашылық жүргізу ... ... ... ... ... ... бас тартып, Жапония
барлық мүмкіндіктерін «бейбіт мақсатқа», яғни, өнеркэсіптің ... ... ... Осы ... ... ... ... американдық жэне батысеуропалық патенттер
мен лицензияларды еркін сатып алу, дүниежүзілік шикізаттар мен ... ... ... ... ... ... ... эскери шығындардың болмауы. Жапондық үлгінің негізгі белгілері:
1. Ұлттық экономиканың негізгі бағыттарына мемлекет эсері өте жоғары.
Алдымен мемлекет ... ... ... ... ... - ... ... ал XX ғ. 70-ші ... ... ... мен ... ... қолдады. Осының нэтижесінде XX ғ. 70-ші
жж. ... ... ... елеулі дағдарыстан аулақ болды және
экономика ұтамды даму ... Өзін өзі ... ... мен ... ... ... ... 1991 - 1995 жж. Қамтитын 8-ші бес жылдық ... ... ... болар алдында экономиканы
дағдарыстан шығарудың жэне тиімділігі жоғары өндірісті ... 30 ... ... ... ... көпшілігі жұмысшыларды барлық өмірлік мерзімге
жалдайды; ... ... ынта ... ... ... және ... ... тарту;
4. Жалақы дэрежелерінің айырмашылықтары көп емес - фирма бастығының
жалақысы жабайы жүмысшылардыкінен 17 есе ... ... ... ... Әлеуметтік мэселелерді шешу
көбінесе корпорация мен бірлестіктерге жүктелген.
Неміс үлгісі. Әлеуметтік - экономикалық ... ... бұл ... ... ұқсас. Әлеуметтік нарық экономикасының бас идеологі
Людвиг Эрхард. Ол өз кітабында немістің жаңа экономикасының ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері:
1. Экономикаға мемлекеттің зор эсер етуі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... элеуметтік
міндеттер атқарады: тегін медицина, білім, жэне т.б.
2. XX ғасырдың 70-ші жж. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылған. ... ... ... ... де ... Неміс үлгісінде Жапониялықтай, банктер шешуші роль атқарады.
Орталық банк ... ... ... ... ... ... үлгідей, жалақы дэрежесінің айырмашылығы елеулі емес -
фирма бастығы мен жабайы ... ... ара ... 23 ... ... Бұл үлгінің айырмашылықтары: әлеуметтік бағытталу,
мүліктік теңсіздіктің ... ... ... қамтамасыз
етілмегендергеқамқорлық жасау. Кейде швед үлгісін социализмнің екінші
үлгісі деп ... ... өмір ... мен ... ... жақсы
қамтамасыз етілген. Жү-мыссыздық төмен дэрежеде. ... ... өте ... ... басым көбін мемлекеттік сектор тегін
көрсетеді. Баға ... ... ... кіріседі.
Француздық үлгі. Бұл үлгінің елеулі ерекшеліктері ... ... ... орта ... Француздық үлгіде мемлекеттің реттеуші ... 1947 ж. ... бес ... ... - ... ... ... отыр. Бұл үлгіге ... ... ... дэрежесі
тэн. Капиталдың қорлануына мемлекет белсенді қатысады.
Оңтүстік Кореялық үлгі. Осы үлгі ... ... ... мерзімде
алдыңғы индустриялдық жоғары дамыған елге ... Бұл ... - ... экономиканың дамуына өте зор эсер ... ... ... ... - экономикалық дамуды жоспарлау. XX ғ. 70-ші
жж. ... ... ... ... ... ... көп уақыт несие - қаржы сферасында мемлекеттік
монополия болды. Жеке меншіктің банк - ... ... XX ғ. ... пайда бола бастады; сыртқы -экономикалық сфераны мемлекет реттейді.
Қытайлық үлгі. Қытайда экономиканы реформалау ауылшаруашылығынан
басталады. «Халық ... ... ... ... ... (1984 ж.
аяқталды). Отбасының мердігерлігі шаруашылықты отбасының ... ... ... Жер пайдалануға 15 - 20, кейде 30 жылға беріледі.
Еңбек ... мен ... ... көбінесе бірнеше үйдің
меншігінде болады. Шаруалар өндірілген өнімдердің бір ... ... ... тапсырады, келесі бөлігін - салықты өтеу үшін ... ... ... жергілікті үкімет қорларына өткізеді.
Қазіргі жағдайда ауылдың ілгері дамуы талқыланып отыр. Шаруаларды
кооперациялық эртүрлі формаға ... жэне ... ... ... ... жүмыс күшін қолдану мэселелері қозғалып отыр.Реформа
1984 жылдан қалада басталды. Қытай ғалымдары ... ... ... ... Бұл ... варианттары Венгрияда, Чехия мен Словакияда
пайдаланылған болатын. Осы үлгінің мэні: нарық механизмі мемлекеттік реттеу
жағдайында ... ... Бұл ... ... экономиканы жетілдіруге
көмек береді жэне үш ... ... ... - ... жэне ... Бү_л ... нарықтық реттеуді жэне
мемлекет реттейтін эр алуан нарыү.тардың ... ... ... ... ... ... ... үлгісінен «социалистік
жоспарлы нарық экономикасының» үлгісіне көшу ... ... ... мэні ... социалистік өндіріс - тауарлы өндіріс, тауар
өндірушілердің өзара әсері тауар - ақша ... ... ... жағдайда маңызды қүрал - жабдықтарға меншіктің қоғамдық формасы ... ... ... ... роль ... ... ... ККП XVII съезі экономикалық реформа ... ... ... ... ... меншік қүқын шаруашылық
жүргізу қүқынанажырап, мемлекет секторындағы кэсіпорындардың шаруашылық іс
- ... ... Бұл үшін ... ... эр ... - кәсіпорындарды үжымдар мен жеке адамдарға ... ... ... кэсіпорындардың акциясын шығару — пайдалану көзделіп ... ... ... ... ... ... ... Нарықтар жүйесін, оның ішінде қор, қызметтер, информация, техника
жэне технология нарықтарын қүруға үлкен мағына ... ... ... ... ... ... ... реттеуді жетілдіру
мен нығайтуды қатар жүргізу керек деген талап қойылып ... ... ... «идеалдық» моделі.
Нарық экономикасы практикада (тәжірибеде) өзінің жоғары тиімділігін
дэлелдейді, оған мына ... ... ... кэсіпорын деңгейінде
шешуде парапар келетін басқа эдіс жоқ.
1. Өндіріс пен ... ... ... ... ету. ... ... ... қабілеті бар ... ... ... ... сэйкестендіру арқылы атқарады.
2. Өз алдына ... ... ... ... ... ... бағалау. Осы бағалау ... ... және ... ... алу жэне сату орнықты ма, элде жоқ па ... алу мен ... ... қиын ... ... ... ... мен ... ... - ... түрде «нарықтың» жағдайын зерттеп отыру қажет.
3. Бағаның еркін қозғалысы. Нарықтық бағаның мөлшері мен динамикасы,
сүраныс пен үсыныстың еркін ... ... ... ... ... ... ... қана қамтамасыз етеді, тікелей айтсақ ... ... ... «сауықтыру» (санация) ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жүзеге асырса, артта қалған өндірушілерді озық өндірушіден тым алшақтатады.
2.3. Рынок ...... пен ... баға арқылы өзара қарым-қатынасы.
Экономикалық ... ... баға жэне ... ... ... түрлі жобалар жасап, оларға жеке факторлардың ықпалын зерттейді.
Онымен бірге рынокты ұйымдастырудың нақтылы ... ... ... ... ... төмендегі элементтерден түрады:
1. Рыноктар. Қазіргі уақытта рыноктар жүйесі қалыптасты. ... ... ... ... жергілікті, аймактық, салалык,
үлттық жэне халықаралық түрлері бойынша капитал, ресурстар, еңбек ... ... ... ... ... қатар "мемлекеттік",
"монополиялық" жэне "еркін" (мемлекеттік те, монололиялық та емес) рыноктар
бар. Мемлекеттік ... ... ... үшін ... зор, ... ... бүрын тағайындалған баға, ... ... ... ... реттеуге әсер етеді. Рынок ... ... ... ... ... ... эсер ететін факторлар: баға
дэрежесінің ... ... ... ауыстыра ... ... ... ... ... осы ... ... өзі қоғамдык еңбек өнімділігі
динамикасына, қоғамдық өндірістің тиімділігіне, экономиканың жалпы алғанда
пропорционалдық ... жеке ... ... ... Рынок ... ... ... саласы ... ... және ... ... ... ... жэрмеңкелер, тауар
биржалары) жатады.
3. Рынок ... ... қор ... ... ... ... ... биржалары, ... ... ... ... бюросы.
Рыноктың дамыған инфрақұрылымы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... еңбегінің
нәтижесі.Экономика инфрақұрылымын жалпы былай бөлуге болады:
1) өндірістік;
2) әулеметтік-тұрмыстық;
3) рыноктық;
Өндірістік ... ... ... ... қызмет
көрсетулер мен халық шаруашылығындағы эканомикалық ... ... ... ... салалар мен салаішілерінің жиынтығы. Олар қоғамдық
өндірістің табысты жү_мыс істеуі мен оны ... үшін ... ... Бұл ... ... жэне ... жағдайларды бөліп көрсетуге болады.
Сыртқы жагдай-бұл ең басты қоғамдық ... ... эсер ... ... ... ... жэне ... жағдайлардың жиынтығы. Өндірістің жалпы
жағдайына : өндіріске қызмет көрсететін ... ... ... ... көрсететін байланыс құралдары; материалды-техникалық
жабдықтау жэне тауарлар қозғалысының жүйесі;ауыл шаруашылығы ... жэне ... ... қуатының обьектілері жатады.
Әлеуметтік-тұрмыстьщ инфрақұрылым - бұл халықтың дүрыс өмірі үшін
материалдық, мэдени-тұрмыстық жағдайлар ... ... ... ... ... Бұл ... көрсетулер мен рухани игіліктерді
өндіру сферасы. Ол халыққа білім беру, денсаулық ... дене ... ... ... пен өнер, бөлшек, сауда жэне қоғамдық тамақтандыру, тұрғын-
комуналдық шаруашылық, тұрмыстық қызмет көрсету, ... ... ... ... ... ... байланыспен көрсетілген.
Рыноктьщ инфрақұрылым - бұл ерекше рыноктар ... ... ... ... ... ... ... ететін институттарын өзара
байланысының жиынтығы, рыноктық эканомика обьектілерінің тиімді ... мен ... ... бір ... ... ... бірлігін
қамтамасыз ететін қызметтер түрлерінің жиынтығы.
Рыноктъщ инфроқұрылым элементтері:
Тауар жэне қор ... ... ... көтерме және бөлшек сауда
кэсіпорындары ; жэрменкелер мен ... ; ... ; ... ... ... мекемелер ; түрлі қызмет
корсететін ұйымдар мен ... ... ... ... экономист Р. Коуз
енгізді.
Д.Норт трансакциялық шығындардың ... ... ... ... ... ... ... - қажетті контрагентті табу мен белгілі
бір бағаларды күтуді қалыптастыратын бағалар туралы ... ... ... пен ... ... ... ... келісім-шарт пен мэмілені толтыруды анықтау үшін
келісімдер жүргізу шығындары;
3) сапаның қатеден болатын шығынын, ... ... ... ... ... ... ... белгілер мен сауда маркаларын
қорғау шығынын ... мен ... ... ... ... анық анықтау мен қорғау шығындары, қоғамда ... ... ... ... ... ... иделогияны қолдау мен ... ... ... режимді тікелей қорғау шығындары;
5) аппортунистік мінез- қүлықтан ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Трансакциялық шығындар теориясы тұтыысынан рыноктың басты басымдылығы
ретінде оның ақпаратқа ... эр ... ... ... жүреді. Ақпаратты алуға ... ... ... ... ... ... қүраса онда осы ... мен ... ... ... рынок түрінде
ұйымдастырылады. Бұл кезде ақпарат шығындарының абсолюттік деңгейінің ... ... ... шығындар мен салыстырғанда өте ... ... ... ... ... шекарасы өте тар ... ... ... ... мен ... ... саны ... қатынастардың
түрақты эрекет етуіне қажет кейбір қауіпті мәнінен аса алмай қалады.
Нарықтың инфрақұрылымы.
|АУКЦИОНДАР ... ... - ... ... ... ... КОНТОРАЛАР ... ... ... ... ОРТАЛЫҚТАР ЖӘНЕ |ЖАРНАМА АҚПАРАТ ҚОИМА ЭЛЕВАТОРЛЫҚ, ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... САҚТАНДЫРУ ҚЫЗМЕТІНІҢ ҚОРЛАРЫ |АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ӨНІМДЕРШЩ САҚТАУ ОРНЫ |
|БАНКТЕР ... ЖӘНЕ ... |
| ... ... МЕН СТАНДАРТТАРДЫ БАҚЫЛАУҒА |САУДА ҮЙЛЕРІ ... ... ... | ... ... ИНСПЕКЦИЯСЫ |МАРКЕТИНГ ЗЕРТТЕУЛЕРІШҢ ОРТАЛЫҚТАРЫ |
|БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫ ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ҮЙЫМЫ |ЖӘНЕ БАСҚАЛАРЫ ... ... ... ... пен ... ... жэне сол осы саладағы бүкіл үдайы ... ... ... заңдылықтары мен халық шаруашылығының барлық саласындағы
ресурстар үтымды ... ... үшін ... ... ... экономиканың субъектілері. Нарықты экономиканың негізгі
шаруашылық субъектілеріне үй ... ... және ... ... ... материалдық (жер жэне капитал) және адам ... ... ... ... ... ... арқылы сунады. Фирмалар тауар
өндіру үшін, қажетті ресурстарға сүранымды қояды. ... мен ... ... ... ... ... нарықтық бағаны орнықтырады. Үй
шаруашылығы өнім сатып алу үшін ... ... ... оның ... бөлігін қор жасауға, сонымен ... ... ... жэне ... ... Фирмалар өз өндірістік ресурстарды өтеуге жэне қимылға
келтіре отырып, өнім ... ... ... ... ... ... етеді. Ал оларды нарықта сату фирмалардың оқшалай табысын
қүрады, ... үй ... ... ... ... толығырақ
ресурстар үшін ақы төлеуге пайдаланбайды, оның бір бөлігін салық төлеуге,
оның бір ... ... ... ... ... ... басқа бөлігін
инвестициялық мақсатқа жұмсайды. Табыстар мен шығындардың ... ... ... ... ... ... ... елді басқару және
экономикалық реттеу қызметін атқаратын үкімет ... ... әсер ... фирмалардан салық алады, жекелеген кэсіпорындарға ... ... ақша ... жэне ... ... ресурстарды сатып алады.
Салықтан түскен ақша құралдарын шоғырлай отырып, үкімет жалақы төлейді,
трансферттік төлемдер ... ... ... аз ... ... ... ... жэрдем ақша) жасайды, экономиканың тиімді
дамуы үшін мемлекеттік қызмет көрсетеді. ... мен ... ... ... ... қозғалыста жэне балансылған жағдайда болады, түптен
келгенде, ол өндірістің табыстың жэне жүмыс пен ... ... ... ... экономика теориясында сүраныс пен үсыныс
проблемасы ерекше орын алған. Ол үдайы ... ... ... ... атқаратын экономикалық жэне элеуметтік функциолары мен байланысты.
Сұраныс түлынудан сапа жағынан да, сан жағынан да ... ... ... ... ол қажеттер көрінісінің ерекше нарықтың формасы
болып табылады, ал ... ... ... ... түрінде қаралуы мүмкін. Демек, сұраным нарық категориясы, айырбас
категориясы ретінде көрінеді. ... ... жэне ... ... қамтамасыз етілген қажеттіліктер көрінісінің формасы.
Басқаша ... ... ... ... ... ... ... баға деңгейінде өткізілуі мүмкін ... ... ... ... ... ... олардың бағасының арақатынасы әрқашанда қарама-
қарсы жағдайда: тауарлар неғұрлым көп болса, олардың бағасы ... ... ... ... ... сәтте немесе уақыт негізінде нарықта сату
үшін ұсынылатын тауарлар мөлшер қүн жағынан ... ол ... ... ... ... ... ... Баға неғүрлым
жоғары болса, тауарлар ұсынымы (басқа жағдайлары тең ... ... ... ... ... өз ... ... ұмтылады.
Елде нарықтық экономиканың қалыптасуы, нарықтың экономика заңы ретінде
сұраныс пен ұсыныс заңының толық көлемде қалпына келтіруге тиіс.
Маркстың айтуынша, сүраныс ... ... ... ... та, ... сонымен бірге сұраным. Сұранысты тек ұсынысғана қанағаттандыра
алады жэне де керісінше. ... пен ... ... ... ... ... ... құрал нарықтың үш элементінің-ұсыныс,
сұраныс, бағаның өзара байланысын білдіретін ... ... ... ... ... ... ... істеуі үш ... ... ... ... талдауға
баламалы талдаудың шығыны экономиканың парасаттылығы
Марженалды талдау принципінің ... ... ... ... онда ... көлемінің эсері зор. Нэтижеде нарықта
тауардың көп ... ... ... ... ... ... ... екінші жағдайға өтуі біртіндеп орындалады. Марженалды ... ... ... ... ... ... етеді. Сұраныс
пен ұсыныстың түрлі ауытқуларының пайда болуы мүмкінділігін жояды,тауар
өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тепе-теңдік ... ... ... ... ... Баламалы таңдаудың шығыны тура
шығын мен берілмеген ... ... ... ... жэне ... ... тэсілдермен жэне кэсіпкерлердің қызметінен бас тарту. Бұл
принціп ... бар ... ... пен ... ... ... ... варианттардың өзгеруінен құрылады.
Оңтайлық құқық табысымен анықталады. Фирмаларпайданы максималдауға, ал
түлынушылар-шекті ... ... ... ... ... ... тырысады. Бұл принциптердің негізінде құрылған ... ... ... жете ... Ол ... ... ... болып табылады және бұл екі қарама-қарсы күшюдің
пайдалануы-сұраныс пен үхыныстың жэне ... ... ... ... ... ... әлсіздігі.
1. Макроэкономикалық пропорциялар. Нарық экономикасы халық
шаруашылығы ... ... ...... ... ... ... диспропорциялар
туғызады. Бұл өте ... ... ... ... ... ... ... жол бермеу жағын қарастырып отыруы
керек.
2. Ғылыми - техникалық прогресс. Нарық ... ... ... ... ерекше ұмтылғанымен ... ... ... ... Ол ... де, себебі: ҒТП ... ... көп ... ... ... ... ... прогресс саласындағы капиталды
қолдайтын мемлекеттік бюджеттен ... ... бөлу ... ... ... ... Капиталдың айналымын
тездетуді көздейтін ... ... ... ... ... ... ... емес, себебі: бұл салада қаржы айналымы ұзақ мерзімге
созылатындықтан, бұл ... ... ... ... ... өз алдына қызмет ететін жүйеге айналды да, оның басты
тетіктері ... ... жэне ... жэне тағы басқалар болды, олардың
бірлігі «нарық» деген үғымды қүрайды.
«Нарық экономикасы» ... ұғым ... ... оған екі ... және ... жатады. «Әлеуметтікреттелген нарық экономикасы»
деген ұғым одан да кең, ол ... ... яғни ... ... үхыныс,
өндіріс және түтынуға реттеуші механизмді тікелей жэне жанама ... ... ... мемлекет, нарық институттары, әлемдік
экономика әсерлері жатады.
Нарық элеуметтік реттейші деп аталады. Реттелуге ... ... ... оның ... ... ... - ... экономика», яғни
нарықтық процестер, оның институттары мен ... ... ... ішіндегі қызметі ... ... ... - ... ... ету, нарық экономикасы басқа салаларының жалпы
проблемаларын ... ... ... алу, сату ... тэн ... ... ... көрсету, еңбек, ақша, капитал, бағалы қағаздар, информация
жэне ... ... ... ... өте ... ... сатып алу, сату нарықтың жаңа сапада болуын талап етеді.
Ол нарықтың материалдық - техникалық жүйесі; сатушы мен ... ... ... және ... ... де ... өзгерістер
енгізеді. Нарық экономикасы ... ... ... ... Әрине, қандай болмасын экономиканың «өзегі» әрқашан да өндіріс
болып қала береді. Ал енді ... ... үшін ... нәтижесін бағалау
бұрын тарихта болмаған сипат алатынын айту керек. Бұл ең ... ... ... ... ... ... ... технологиясында
түбірлі өзгерістердің жасалуына ... Осы ... ... ... рет ... ... халықтың басым көпшілігінің
негізгі материалдық қажетін толық өтеуге мүмкіндік берді. ... ... ... үй, ... киім, аяқ киім туралы болса, сонымен қатар жоғары
білім жэне денсаулық сақтауға қажеттілікті өтеуге де ... ... ... ... - ... ... дүние жүзінде
жинақталған бай тәжірибесін қолдану қажеттігі тұр.
Біз үшін қазіргі басты міндет, элеуметтік ... ... ... ... ... отырып барлық азаматтар үшін кэсіпкерлік
пен өзінің қабілетін еркін қолдануға мүмкіндік ... ... ... ... - ... құру және ... ... табылады.
М.Кейнс XX ғасырдың отызыншы жылдарында бүкіл дамыған, үлы депрессияда
шығуының жолын көрсетті. Ол төрт ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Ал П.Самуэльсон Американ ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». Алматы - 2003 жыл.
2. Б. Мәдешев.«Нарықтың экономика теориясына кіріспе ».Алматы -
2001 жыл.
3. Ә.Н. ... жэне ... ... ... ... ... жыл.
4. Б. Жүнісов, ¥. Мәмбетов, Ү. ... ... - 2001 ... Ә. ... ... ... ... ... ... Н.К, ... Ж.А, ... Г.К. «Микроэкономика».
Алматы, Экономика- 2003 жыл.
7. И.О. Волкова, В.К. Скляренко. ... ... ... ... 2000 ... С.С Мәуленова, С.Қ. ... ... ... теория». Алматы - 2003 жыл.
9. М.Кәрібаев. «Нарықтық қатынастарды қалыптастыру сәтті қадамы». Заң
газеті, 26-Мамыр - 2001 жыл.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
«Қаржы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен188 бет
Салық міндеттемелері67 бет
Салықтардың экономикалық мазмұны, кажеттілігі, қызметтері және ұйымдастыру принциптері44 бет
Шанхай ынтымақтастық Ұйымы36 бет
ҚР ислам банктерінің операциялары мен қызмет ету принцптері30 бет
Ұйымның есеп саясаты23 бет
Аралас экономика туралы ұғымды түсіну, оның сипаттамалары мен белгілерін талдау және қазіргі Қазақстандағы аралас экономиканың ахуалы22 бет
Аралас экономиканың қалыптасуының теориялық ас – пектісі28 бет
Ақша реформасы: ұлттық экономиканың дамуындағы қажеттігі мен маңызы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь