Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І тарау. Желтоқсан оқиғасы бойынша дерек көздері.
1.1. Желтоқсан оқиғасының барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2. Желтоқсан оқиғасы куәгерлер көзімен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

ІІ тарау. Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны.
2.1. Желтоқсан қозғалысы және оның жұмысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2. Желтоқсан және тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

Қосымша суреттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
Жұмыстың өзектілігі
Қазақ халқы ел болғалы не бір қиыншылықтарды басынан өткергені баршамызға аян. Сонау жоңғар басқыншылығы кездерінен бастап, Кеңес үкіметі орнағаннан кейін де, жергілікті халық екілдерінің шекелері шылқ етіп, жағдайлары жақсарып кете қоймағаны тарихи ақиқат.
Ақтабан шұбырындыда еліміздің ел болып қалуы үшін аянбай күрескен батырларымызды екі-үш ғасыр өткен соң ғана, жариялылықтың арқасында еске алып, еңбектерін елеп ескеріп жатқан жоқпыз ба?!
Кенесары, Наурызбайлардың да орыстардың отарлау саясатына қарсы күрескендерін Президентіміз Н.Ә.Назарбаев "Әділеттің ақ жолы" кітабыңда баса атап өтті. Соған дейін осының орайы келді ме?..
Кеңес өкіметі жылдарыңда да Голощекиннің әпербақан саясатымен жасалған зұлмат ашаршылық кезеңіңде қаншама қаңдастарымыз қырылғаны қырылып, аман қалғандары шыбын жанның қамы үшін беттері ауған жақтарына бытырап кетті. Қасіретті халқымыздың қамынжей, қабырғалары қайысқан Тұрар Рысқұлов, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатов т.б. ардақтыда айбарлы ағаларымыз "халық жаулары" атанып, зұлымдықтың құрбаңдарына айналды. Олардың есімдерін тек 50-60 жыл өткен соңғана ауызға алабастадық.
1986-жылы Алматыда болып өткен әйгілі Желтоқсан оқиғасы да халқымыз үшін қайғылы да қаралы күндер болып саналғанымен, тарихымыздың, шежіресіне алтын әріптерімен жазылылуда.

Жұмыстың міндеті мен мақсаты.
-Желтоқсан көтерілісінің Қазақстан тарихынан алатын орны.
-Желтоқсан көтерілісіне берілген бағалар.
-Желтоқсан көтерілісін Отан тарихындағы бұған дейін болған көтерілістердің бірі ретінде қарастыру.
-Желтоқсан көтерілісінің тікелей көтеріліске қатысып, көзімен көрген куәгерлер деп алынған тың мәліметтермен айқындай түсу.
-Желтоқсан көтерілісі нәтижесіндегі тәуелсіздікке қол жеткізу.
-Сол желтоқсаншылар қазіргі таңда нендей тіршілік кешіп жатыр және олардың атқарып жатқан жұмыстары.
Бұл тақырыпты жазудағы менің басты мақсатым. Желтоқсан оқиғасының барысы мен тереңірек танысып, кеңес одағындағы дейін дерек көздерінен тәуелсіздік алғаннан кейінгі деректерді салыстыра отырып қарау, оны өз пікірінше саралау. Желтоқсан «оқиғасының» неге тек оқиға деп аталып келе жатқандығы оған неге қозғалыс тіптен көтеріліс деген тарихи атау берілмеген және сонымен қаатр желтоқсан көтерілісінің нәтижесі, желтоқсан құрбандарының қазіргі хал ахуалы және қандай қызмет атқарып жатқандығы .Ал сол кездегі жазалаушы отрядтар қызметкерлер әлі де сол орнында тапжылмай дәл сол тәртіппен ісін жалғастырып отыр ма, жоқ тиісті жазасын алды ма. Сонымен бірге сол кездегі жастардың бұрынғы және қазіргі жастардан қандай ерекшелігі бар екендігі. Сол жастардың отансүйгіштік қасиеттері аз екенін болашағы үшін алаңдауын білу.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Алматы 1986 жыл Желтоқсан аударма Алқасы 172-173 беттер.
2. Тәуелсіздік не желтоқсан оқиғасы. Шымкент келбеті Желтоқсан 1997 4 бет.
С.Әлібаев.
3. Коммунар Төбей «Қайсар рухты қазақ» Алматы 1994 Атамұра-Қазақстан. 76-77
беттер.
4. «Жан жарасын тырнаған кім» (Қ.Ә. 1707 .92)
5. Тәуелсіздік не желтоқсан оқиғасы» шымкент келбеті. Желтоқсан 1997, 4 бет С.
Әлібеков.
6.–Оңтүстік Қазақстан . № 153-154. 13.12. 2003жыл 4 бет
«Жастарды алаңға әкелген намыс оты болатын» Тотай Ерімбетов.
7. Т. Бейісқұлов «Желтоқсан ызғары» Алматы «Мерей» баспасы 1994 ж. 224 бет.
8. Ер намысы ел намысы. Алматы «Жалын» баспасы 1998 ж. 176 бет.
9. Алматы 86 – желтоқсан ІІ кітап «Дәуір» баспасы Алматы 1986 ж. 191 бет.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..................................................................3
І тарау. Желтоқсан оқиғасы бойынша дерек көздері.
1.1. ... ... ... ... ... ... Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны.
2.1. Желтоқсан ... және ... ... ... ... ... ел ... не бір қиыншылықтарды басынан ... аян. ... ... басқыншылығы кездерінен бастап, Кеңес үкіметі
орнағаннан кейін де, жергілікті халық екілдерінің ... шылқ ... ... кете қоймағаны тарихи ақиқат.
Ақтабан шұбырындыда еліміздің ел болып ... үшін ... ... екі-үш ғасыр өткен соң ғана, жариялылықтың арқасында еске
алып, еңбектерін елеп ескеріп жатқан жоқпыз ба?!
Кенесары, Наурызбайлардың да ... ... ... ... ... ... ... ақ жолы" кітабыңда
баса атап өтті. ... ... ... ... ... ... ... жылдарыңда да Голощекиннің әпербақан саясатымен жасалған
зұлмат ашаршылық кезеңіңде қаншама қаңдастарымыз қырылғаны қырылып, ... ... ... қамы үшін ... ... ... ... кетті.
Қасіретті халқымыздың қамынжей, қабырғалары қайысқан Тұрар Рысқұлов, Ахмет
Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Шәкәрім ... ... ... ... т.б. ... ... ағаларымыз "халық жаулары" атанып,
зұлымдықтың құрбаңдарына ... ... ... тек 50-60 жыл өткен
соңғана ауызға ... ... ... ... ... Желтоқсан оқиғасы да халқымыз
үшін қайғылы да қаралы күндер болып саналғанымен, тарихымыздың, шежіресіне
алтын әріптерімен ... ... мен ... көтерілісінің Қазақстан тарихынан алатын орны.
-Желтоқсан көтерілісіне берілген бағалар.
-Желтоқсан көтерілісін Отан ... ... ... ... бірі ... ... көтерілісінің тікелей көтеріліске қатысып, көзімен көрген
куәгерлер деп алынған тың мәліметтермен айқындай түсу.
-Желтоқсан көтерілісі нәтижесіндегі тәуелсіздікке қол жеткізу.
-Сол ... ... ... ... тіршілік кешіп жатыр және
олардың атқарып ... ... ... ... ... басты мақсатым. Желтоқсан оқиғасының
барысы мен тереңірек танысып, ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі деректерді салыстыра отырып қарау, оны өз
пікірінше ... ... ... неге тек ... деп ... келе
жатқандығы оған неге қозғалыс тіптен көтеріліс ... ... атау ... ... қаатр желтоқсан ... ... ... ... хал ... және ... қызмет атқарып жатқандығы .Ал
сол кездегі жазалаушы отрядтар қызметкерлер әлі де сол ... ... сол ... ісін жалғастырып отыр ма, жоқ тиісті жазасын алды ма.
Сонымен ... сол ... ... бұрынғы және қазіргі жастардан қандай
ерекшелігі бар ... Сол ... ... ... аз ... үшін алаңдауын білу.
Жұмыстың тарихнамасы.
Желтоқсан оқиғасы туралы ... ... аз ... Атап ... ... «өмірзая» романы. Бұл роман 1988 ... ... 1990 ... ... ... жазылған еңбек.
Бұл романда –сол көтерілісті дайындаған, ұлты үшін ... ... ... ... ... ... ... «Ай қараңғы» романы.
-Желтоқсан көтерілісі әрдайым жадымызда жүруі керек. ... ... ... ... ... ... ұрпақ сол кезеңді басынан ... ... ... көп ... ... «1986 жыл» ... ... Роладан Тонторовтың «Бақытты құлдықтың ақыры», ... ... ... бар. Бәрі де бір ... үнін беретін дүниелер.
Кіріспе
Кезінде күллі әлемді дүр ... ... ... ... көшбасшысы атанған 1986 жылғы ... ... биыл ... ... Желтоқсанның сол бір ызғарлы
күндерінде дүниеге келген нәресте бүгінде 22 жасқа толған ... пен ... ... ... өтсе де ... ... ... қанымен жазылған,
ал болашақта тарих беттерінде алтын әріптермен ... ... осы ... ... есінен шықпайды және шықпақ та емес.
Енді сол кездегі БАҚ -ның осы ... ... ... көз ... көрейік. Онда былай деп жазылған “1986 жылы
Алматыда 16-17 ... ... ... ... ... ... ... алаңға шықты. Бірнеше автокөліктер ... ... ... ... ... келді. Көтеріліске шыққандардың арасында
маскүнемдер, нашақорлар ... ... ... ... күйе ... ... жасалған мәлімдемелер
теледидар арқылы таратылып,, газет беттерінде жарияланды.
Шындығына келгенде бәрі қалай басталып еді, енді соған тоқталайық.
Басты ... 1986 ... 16 ... күні ... ... ... тыс ... шешімі. Онда 30 жылдай Қазақстанды басқарған Д.А.
Қонаевты орнынан алып, оның ... ... ... ... ... ... Кольбинді сайлауы еді. Мұның себебін білу үшін алаңға ... ... ... ... ...... Сол кездегі
тоталитарлық жүйе өзі жіберген қателікті жасыру үшін ғасырлар бойы тату ... ... өмір ... келе жатқан қазақ пен орыс халқының арасына от
тастап, бір – ... ... ... күш ... ... Оның бір ... алаңда
ұсталған жастардың арасынан қазақтан өзге ұлт ... ... ... ... ... оқиғасы бойынша дерек көздері.
1.1. Желтоқсан оқиғасының барысы
Азаттық жолы азапты,
Тәуелсіздік жолы ... ... ... ... ұшса ... талатын.
Осынау сайын дала, Асқар тауларды ғасырлар бойы жаулаушылардың, Ақ
білектің күшімен, Ақ найзаның ұшымен қорғап ... ... ... аңсап, арпалысқан асыл арманы жиырмасыншы ғасырдың соңы ... ғана ... ... ... ашу ... ... легінің бұлқыныс
бұршағындай болған желтоқсанның ызғары да оңай болған жоқ. Ішкі ... ... ... ... ... ... комитетінің
деректері бойынша 2212 адам. Прокуратурасының деректері бойынша 2401 адам
ұсталған, уақытша қамау ... ... ... ... ... ... және қала сыртына апарып ... ... ... ұзын ... 8500 ... жуық ... 1700 ... жарақатын алғаны анықталды. Олардың ішінде 99 адам, әр ... ... ... ең ауыр ... өлім ... кесілді.
Оқиғаларға қатысушылардың істері көбіне бір нақты ... ... көп ... ... ... ... ... тәртіп бұзуды дәлелденбеген
жағдайда тек алаңға шығып өз көзқарасын айтқан үшін сотталған адамдарды аз
емес. Желтоқсанға ... сол бір ... ... еске алып ... ... ... оқу үшін осы алаңда бас ... ... етіп тар ... ... ... ... тәубе
етіседі.
Арғы тарихқа тереңдемей ақ өткен ғасырдағы 1916 жылы аты шулы ... ... ... ұлт ... ... арасындағы 70 жылда қазан
халқы тотилатарлық қоғамның тегеурінді ... ... ... ... қару алып ... ... қарсы көтерілген екен. ... ... 20-30 жылы ... пенен қуғын сүргінге шыдамай шорт
кеткен Созақ, Шұбартау ... ... ... атқа ер ... бой
көрсетулерге қарап шыдамай көтеріліске шығып Теміртаудағы 1959 ... 1979 ... ... ... ... ... ... сезімі аш
қалған дәлелдеп келді.
Солардың арасындағы нақты негізінен осы оқиға арқасында қол жеткізген
1986 жылғы желтоқсан ... ... ... тұғыры уытылып
тоталитарлық қоғамның тынысы тарылған тұста қазақ қоғамының азатшыл рухын,
асқақ рухын ... әлем көре ... ... шеруі бейбіт сипатта саяси
тұрғыда салмақты басталды. Олар ... ... ... халықтың сүйегіне
салынған таңба екенін формалды түрде болса да адам табылмайды деп ... ... ... қорлау екенін айтты. Алаңға ... ... ... ... тіпті де ұлтшылдық сипатта болмағанын айту
керек. Онда мемлекеттік өзгертуге шақырған ұранда да ... ... ... халықтарға тілге тигізетін сөздерде де болғаннан
Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды,
Анадан қыз туса, күң ... деп ... мен ... ... отыра алмайтын елміз.
Желтоқсан айының 17-сін жыл сайын Қазақстан тарихындағы ерекше ... атап өту ... ... Өйткені бұл күн-халқымыздың өз ... ... ... күн, қой ... шөп ... ... көнбіс, момын
атанған, әншейін де басы біріге қоймайтын ... ... ... рухы дарып, бір жеңнен қол шығарып, көк темір құрсанған
мыңдаған әскерлерге құр қолмен-ақ ... ... өр ... ... ... күн. Бұл ... оқиғасы кезінде жендеттердің қаза
болған ұл қыздарымызды еске алып құран оқып, ас ... ... да ... ... ... жаулап отар еткен Ресей ... ... ... ... ... сөгілуі басталған күн.
Желтоқсан оқиғасы жайында қырғыз елінің жазушысы Шыңғыс Айтматов
«Мен Желтоқсан оқиғасын ХХ ғасырдың ең ұлы ... бірі ... ... ... оқиғасы мен бүкіл тоталитарлық комунистік
жүйенің күйреуінің бастаушысы бағынышты, ... ... ... ... егемендік, тәуелсіздік әперген зор саяси-әлеуметтік құбылыс болды
деген[1].
Желтоқсан оқиғасының орын ... де ... ... ... ішінде
тәуелсіздік алғанға дейінгі жылдарда жарық көрген ... ... ... ... ... желтоқсан оқиғасының тек жағымсыз, тұрпайы
етіп көрсетіп отырған. Онда ... ... «жас ... ... деп ... ... болатын. Осындай апталаған қиын ... ең ... ... ... ... ... ғана 1989 жылы ... КСРО
халық депутаттарының І съезінде бүкіл әлем алдында желтоқсан көтерілісі
туралы жар ... бар ... үш ... ... ... тағы да ... ... қол жеткізгеннен кейінгі жазылған баспасөздерде
желтоқсанның тарихта алатын орны ерекше екендігі ия ... ... ... ... Осы ... Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың
«Жастардың тоталитарлық ... ... ... ... әріптерімен
жазылған қарсы шығуы, ... ... ... сана сезімінің
қалыптасуындағы оның ... ... өз ролі мен ... ... ... мәніндегі тәуелсіздік пен мемлекеттік егемендікке қол жеткізуіндегі
маңызды кезең болды» деп атап көрсеткені белгілі.
Желтоқсан көтерілісінің ... ... ... алып бұрынғы
Брежнев алаңы желтоқсан атына ие ... ... ... ... ... ... ... Желтоқсан көтерілісі жайында соңғы
кездері қаншама дау-дамай өршіп келеді. Өз ... ... ... ... орай ... болады да. Олардың пікірінше желтоқсан
көтерілісі әдеттегі болмашы оқиға іспетті желтоқсан ... ... ... ... ... Л.Асанованың Гүлсара Мақанқызы Ізтілеуова
«Ләззатты да көзімнен қалт ... ... ... оның ... ... ... та уақыты болған жоқ» 1 деп салуы. Ләззатты екі өлтіріп отыр.
Мұндай тоқсан ... мен ... ... ... көтерілісі
жайында ақиқат әлі толық зерттеліп болған жоқ. Бұл ... әлі ... ... ... өсіп келе ... ұрпақтарымызға тарихымыздың
«ақтаңдақ» беттерін емес «ақиқатын» қалдыруымыз керек деп ... ... ... ... ... ... сананы коммунистік идеологияға
сай уландырды. Бұл ... ... ... ... ... ... еңбегінде былай деп жазды.
«Тоталиторизм ұлттық тарихтың қалың-қалың қабаттарына кереметтей бір
зұлымдық әдісті қарсы қойды ұлттың өткен ... ... ... ... күресі дейтін мұқыл ұғыммен мылжалап тастады2.
1.2. Желтоқсан оқиғасы куәгерлер көзімен.
Желтоқсан көтерілісі ... ... әлі де ... ... ... Бұл ретте Орта Азия бойынша бақылаушы Берлин ... ... ... ... «До сегодняшнего дня причины, оценка не убедительна.
Казахстанское рукаводства назначило в 1989 году комиссия. Шоханове. ... ... ... в том, ... ... ... и их
действия имели успех»
Желтоқсан көтерілісі тек ... ғана емес ... да ... ... ... ... ... себеп болды деп айтуға
болады. Оған дәлел көрнекті шығармашылық және халықаралық зерттеулердің
федералын институтының ... Уве Халь ... құру не ... ... ... ... 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан көтерілісін алып
көрсетеді[2].
Ал мұсылман елдерінің осы мәселеге жанашырлықпен ... өз ... ... білеміз. Онда: «Қысқаша ходитерде айтылғандай «Бір
мұсылманның қасіреті басқа мұсылмандардың да қасіреті ... ... ... ... да діни бір ... Қазақстандағы
орыстандыру әрекеттері мен соңғы оқиғаларға байланысты күшейе түскен
орыстардың ... ... ... ... ... ... жиынында
қаралуын қамтамасыз етулеріңізді мұсылманның адамгершілік не адам құқықтары
атынан өткіземіз» 1делінген.
Ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... 1986 ... оқиға атты 1-2 кітаптарын пайдаландым.
Сонымен ... ... ... ... көп бергі Бұқаралық ақпарат
құралдарында жарияланған мақалаларды пайдаландым. Роза ... ... ... ... ... осы ... жапа ... тізімі берілгендігін айту керек.
Осы кезеңде түсірілген «мәңгілік мулат» атты беліне ... ... жөн. Омда қыз ... ... күйде болғандығы сонымен бірге
Н.Назарбаевтың желтоқсаншылар мен ... ... ... ... ...... деу ... сыймайды.
«Қонаевты қорғау» дегендер де болды. Дұрыс Қонаевты қорғаған шығар бірақ,
бұл жерде ұйым ... тұр. ... ... шын ... құл ... ... бас көтерді[3].
Қазақстанда 1986 жылғы оқиға КСРО ны сілкіндіріп жіберді. Бұл 1962
жылы Новочеркасскіде орын ... ... (бұл ... азық ... ... ... ... бас көтеру болған) кейінгі
бірінші ... ол ... ... ... аса ... ... да ... жария
ала алмай, жабулы қазан жабулы күйінде қалған. Сол себепті де ... пен өлім ... ... ... ... аз ... Ал 1986 ж. ... сынық қуатын да көлемді әрі саяси сипатта болғаны ... ол ... енді ... буып ... ... ... көтерілістің тууына орыс
Колбиннің партияның ... ... ... ... ... ... болды1
Демек енді саяси бюро мәжілістерінде қазақ емес, орыс қатысады ғой Жаппай
көтеріліске қатысушылардың ... ғана ... ... ... ... жол жоқ дегенге саятын еді. Ұлттың ... ... ашу ... ... ала ... ... ... болатын еді?
Бұл қатені жөндеуге Мәскеуге әлі екі жыл керек болды. Қазақстанда 1986 ... ... ... ... ... ... өзіне лайықты орын
алатыны сөзсіз ол соңғы ... ... ... ... ... ... ... батыл бас көтерген алғашқы ұлт-азаттық көтеріліс ретінде тарихта
қалады. Желтоқсан көтерілісі сол кездегі ... ... ... ... қана ... жоқ ... қатар империялық
отаршылдық идеологияның сонымен ... ... ... ... да ... ... жоқ. КОКП ... отырған лениндік ұлт
саясаты тамаша салтанат ... оны ... ... ... ... ... деуден танбай, құлаққа құйып санаға сіңірумен болған ... да ... ... ... ... ұмытылмас мұң қалдырған 1986 жылы ... ... ... ... кімнің жүрегіне жара салмады. Өз ... ... ... ... ... әрбір саналы азаматтың қайғылы
қуанышқа айналып егеменді ел, тәуелсіз қыран ... ... ... тас ... етіп қазақ халқының ғана емес, түбі бір түркі
халықтарының ... ... ... ... ... жол ашқан, жарты
әлемді темір шеңгелге ұстаған коммунистік жүйесінің қозғау салған желтоқсан
көтерілісі ХХ ғасырдың ... ... ұлт ... ... ... белесі. Қайрат Рысқұлбеков, Ләззат Асанова, ... ... ... ... қазақ жастары өз өмірлерін құрбан етуге ... ... ... бас ... ... ... ... Д.Қонаевтың қызметінен босатылып оның орнына қазақ қоғамынан, дозаң
табиғатынан мүлдем хабарсыз Г.Колбиннің тағайындалуы себеп болды. 1956 жылы
Қазақ жастарының Р. ... Т. ... ... ... ... ... деп айдар тағылды[4].
Желтоқсанды тек 16-шы желтоқсан күні ғана еске алып қана қоймай, жаз
демей, қыс ... ... да ... ... мақалалар жазып
сұхбаттар өткізіп отырсақ, абзал болар еді. ... айта ... ... ойымызды тек осы ақпарат құралдары арқылы ғана халыққа
жеткізе аламыз.
Желтоқсан неге «көтеріліс» ... баға ... ... жәй ... ... ... де, ... де болашақ ұрпақ үшін және мына деректерге
сүйене отырып оны «көтеріліс» деп атауға толық құқымыз ... ... ... ... ... сияқты Еуропа елдері мен
АҚШ.
Екіншіден, шетелде тұратын миллиондаған қандас бауырларымыз.
Үшіншіден, сол кездері Кеңес одағының ... ... 15 ... ... империяның қазақ халқына жасап жатқан зұлымдығына қарсы
өз наразылықтарын білдіріп, желтоқсан көтерілісіне ... ... ... ... ... бізді қолдап сол кездері
кеңес одағының құрамында болған Батыс жағалауы ... мен ... ... ... ... ... шыққаны әлі есімізде1.
1989 жылы Мәскеуде КСРО халық депутаттарының І съезінде М.Шаханов
бүкіл әлем алдында желтоқсан көтерілісі ... жар ... бар ... ... ... ... тағы да дүр ... келген Мұханнан басқа депутаттар бір ауыз сөз де айтқан
жоқ.
Желтоқсан көтеріліс пе әлде ереуіл не ... ... ма ... ... ... біріншіден, желтоқсан тек Алматы қаласында ғана болған жоқ,
16-22 желтоқсан аралығында Қазақстанның барлық ... ... ... - 300 ... ... сөздің жүріп ... ... ең ... ... қалған шешуші шайқас. Оны тарихтан жеке
бөліп алып қарауға ... Жеке ... алып ... ... ... ... халқының бойындағы 300 жыл өлмей келген рух осы
алаңға алып шықты[5].
Оқиға деп жатамыз ғой, бұл да ... ... Егер екі ... ... халыққа ешқандай әсері болмаса, онда оқиға деуге ... еді. ... ... ... оқиға дейміз. Ал бүкіл халықты дүр сілкінтіп
оятқан көтерілісті жәй оқиғаның қатарына ... ... ... «ереуіл» деген сөзі орыстың «загатовка» деген сөзінен ... ... рас. ... ... деген сөзге жетпейтіні
белгілі. Ал кейбіреулер желтоқсанды ... деп те ... жүр. ... ... болса, ол бір-екі лап етіп басылып қалған шоқтай, ... ... ... ... ... ... еді. ... іс-
жүзінде жазалады емес пе?
Мәшине-мәшинеге салып алып, шыбын құрлы көрмей, айдаладаға апарып
тастады. Қорлады, зорлады ... ... ... ... тағы бар.
Кеңес өкімет тұсында немістерді «фашист» дейтін едік қой ... ... ... шыққан жоқ па?2.
Осы орайда мынадай жағдайды еске алуға тура келеді. Мәскеулік Орталық
биліктің шешіміне ... ашық ... ... ... ... ... ... 30-шы жылдардың басынан бері болмаған құбылыс.
Кеңестік ... ... ... ... бас ... ... жылы яғни, Қазақ
шаруаларының дәстүрлі шаруашылық жүйесін күрт ... ... ... ... ... ... Одан бері ... ғасырдан
астам уақыт, яғни 55 жыл өтті. Бұл өмірде белсенді қоғамдық қызметтегі екі
буынның ауысып, үшінші буынның өзін ... ... ... ... алаңға шыққан жастар сол жаңа буынның өкілі
болатын. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы 1925 жылғы орыс ... ... ... желтоқсан қаһармандары «Қазақ декабристері аталып,
бірден ... ... ... ... деп жанашырлық ниет пейіл
білдіргендер де болмай қалған жоқ. Бірақ, ол ... ашық ... ... үріп ... кебі келіп, жасырын айтылды. Желтоқсан оқиғасына
қатысқан жастардың мынадай ерекшеліктері бар еді. ... олар ... ... ... ... ... көрмеген, 39-45 жылдардағы екінші
дүниежүзілік аласапыран соғысқа қатынаспаған, соғыстан ... ... ... ... ... ... ықпалына ұшырағынымен
илеуінде біржола жаншылмаған ұрпақ еді. 70-80 жылдары кеңестік ... ... ... 37 ... ... ... өзі де шеруге шыққан
жас буынның ағасы деуге жарап қалған-тын.
Екіншіден, ешқандай да ... ... сол бұл жаны ... рухы ... әдебиеті мен өнерінің үздік ... ... ... «Реквиемін» өлеңдерін жатқа білетін, Шәмші Қалдаяқовтың «Менің
Қазақстаным» өзінің ортақ гимніне айналған ұрпақ ... ... ... олар өз ... азаттығы үшін ең биікте
асқақ қамалды алуға даяр екендіктерін нақты іс әрекетімен дәлелдеп берді.
Көптеген ... ... ... негізгі қатысушылары да,
бастаушылары да, дем берушілері де, соған сай ... ... ... ... және ... ... болғандығын аңғару, әрине, қиын емес,
қарапайым халық әділетсіздіктің жазасын ... ... ... ... ... орталықтың әрекеті 1916 жылғы
патшаның биліктің Қазақстандағы көтеріліс ошақтарын жаншып ... ... еске ... еді. ... ... ... ... басып тастауға Фрунзе, Ташкент, Челябинск, Новосибирск, ... ... ... ... ... өткен. Сондай-ақ ең негіздісі,
жергілікті халықпен және жағдаймен таныс емес ... ... ... жылы ... елінің қарсылығын басу үшін таңдаулы әскер қолдары
Қазаннан, Пермнен, Орынбордан алдырылған ... ... 1916 ... қарсаңында және тұсында патшалық билік Қазақстанға ... орыс және ... ... ... іске ... ... Орталық Комитетінің, қаланың және облыстық партия комитетерінің
нұсқауы бойынша ... ... ... ... үшін ... ... резинадан жасалған кабельдерден, шынжырлардан арнайы қару
даярланды. Қозғалыс күндері өте салысы мен бұл қаруды ... ... ... Ал ... ... басым әрі белсенді бөлігі ... ... ұлты ... еді.
Белгілі дәрежеде, желтоқсан күндері кеңестік биліктің Қазақстандағы
негізгі ұлттардың ара салмағын біртіндеп өзгертіп бұл ... ... ... шешу ... ... ... ... мойындамасқа ылаж
жоқ.
Әсіресе, Алматы сияқты астана тұрғындарының ұлттық ... ... ... стратегиялық саясатының қаншалықты
қауіпті екендігін желтоқсан оқиғалары еш бүкпесіз оны көрсетіп берген еді.
Қазақ ... үлес ... мен ... ... елді ... ... аттарын өзгертумен қоса қабат жүрді. Мұндай ... шын ... ... ... кетуіне әкелді1.
ХVІІІ-ХІVғ.ғ отарлық үстемдікке қарсы мемлекеттік ... ... ... ... ақсүйектері бастап шықты, ХХ ғасырдың алғашқы
ширегінде азаттық үшін қозғалыстың басына ұлт зиялылары мен жаңа ... ... ... ... келді, сөйтіп оған жаңа мазмұн және серпін
берді. Ал, 1986 жылғы желтоқсанда ... ... ... ... да емес, басқарушы саяси жол да ... ... және ... ... ... ... ... күндері, одан кейін тіпті қазіргі уақытқа шейін де жастарға
желтоқсан күндері ашық та нақты қолдау ... ... үшін ... ұлт ... айыптау орын алып келеді. Мұндай пікірдің белгілі
дәрежеде орынды екендігін мойындау ... ... ... ... ... сапта көрінген, халықтың ұлттық ең ... ... ... жөн сілтеген. Халық алаңға шыққан жастар осы ... ... ... ... ... келді, оның соңына еруге даяр екендігін
әлденеше рет білдірді де ... ... ... ... ... даяр
зиялылар қауымы жоқ болып шықты.
Оқиғалар ағыны бұлтартпай осы ащы ... ... ... тартты да
отырды. Ондай қолдануды ... ... ... көрсете
алмайтындығы бәсенеден белгілі-тін, Дәстүрлі қазақ ... ... ... салт бар ... ... ... тірелгенде көпті көрген,
көңіліне көпті түйген елдің бас иесі ... ... ... топтың
алдына шығып екі жақты ... ... ... ... еді. ... ... бері жаңылысқан ХХ ғасырдың соңындағы қазақ қоғамында
ондай өнерлі ақсақалдар да жоқ ... ... ... ... пен ... ... мен ... тағып «ал, атсаң алдымен мені ат!» деп
алаңға келетін ақсақал ... жылы ... ... күйде отырып алды.
Сөйтіп қалың елі, қазағының жоғын жоқтап ... ... оның ... ... ... деп ... албырт жастар, ең ақыры
желтоқсанның қақаған ... ... ... шығы мен ... ... солдатының
күрегі мен күрзісіне берді, итіне таланды. Алайда жетпіс жыл бойы кеңестік
идеологияның ... ... ... ... ... алып үйренген
зиялылардан дербес жігерлі әрекет күту артық. Қазір ғалымдар «қазақ сөзінің
қазақ хандығынан бұрын да бар екендігін дәлелдеді. Ал ... ХV ... ... ... бері де ... аз ... Дулатидің жазуы бойынша, ХVІ ғасырдың бас кезінде+ақ, яғни
жөргектен шықпай жатып-ақ қазақ хандығы ірі жеңіліске ... ... ... ... ... қалмады», -деген сөз тарапты. «Ақтабан шұбырынды,
Алқакөл суламада» (1723ж) қазақ тағы қырылды. Сібір тарихшылары. ... ... ... -деп ... Оған ... де, одан кейін де қазақтың сан
рет қуғын сүргінге ұшырап, мал-жайынан ойсырай айрылғаны тарихтан белгілі.
Соның бірі ел ... 1916 жылы ... 1932 жылы ... ... ... ... ... қазақ халқының тең жарымынан астамы
қырылды, халықтың 76 проценттейі атақонысын тастап босып кетті. Қазақ ... бір ... Ана ... ... ... да сол ... соңы ... қазақпын. Өз халқымды мақтан етемін. Маған оның көп ... ... ал оның ... күні одан да ... Осы ... күн үшін ... халықтармен бірге революция және совет өкіметін орнату жылдарынан
абыроймен өтті, халқының жартысына ... ... ... ... ... ... өкіметі өсіріп-жеткізген жас зиялыларынан айырған 37
және 38 ... ... ... ... ... бір рет және ... ... оны ештеңе тайдыра алмады.
Соғыс жылдарында қазақтар ... адал әрі ... бірі ... Осы ер, ... ... өршіл әрі кәдімгі
аңқау, ұлттық шектеушілік мүлде жат халық ... ... тың ... де ... ... сан ... ... келгені ешкімге құпия емес,
оның ішінде бұрынғы қылмыскерлер де, ақша ... ... ... да ... ... ... ... халықтың ұлттық нышанына
тиетін әрекеттер жасағаны аз емес[7].
ІІ тарау. Желотқсан оқиғасының тарихтағы орны
2.1. Желтоқсан ... және оның ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық
сана сезімінің өзгенің үстемдігіне қарсы шығуымен ... ... 1986 ж ... ... ... ... халқының ұлт
азаттық қозғалысының тарихынан іздегеніміз абзал. Қазақ ... ... ... ... ... кеңес дәуірінде ... ... ... ХХ ғасырдың 30-40 ... ... ... он ... ... ... ... монографиясы. Он
жыл ұлт азаттық соғысын халық жадына қайтарды. Орыс патшасының отарлау
саясатын он жыл ... ... ... ... Ал ... ... ... әсіресе «Қаһарлы елдің еңсесін
серпілтті» бекмаханов пен Есенберлинге ... ... ... ... мен ... етіп ескерткіш орнатуға тиіс деп ... пен ... ... ... Жұбан Молдағалиевтің
«Мен-қазақпын» дастаны дер едім.
Біз өз ұлтымызды атаудан қалып бара жатқан халық едік қой. ... ғана ... ... сөз, бұл ... «Аз және Я сы Қадырдың «ой
арманы» «Жер ... ... ... шығармалар жазу ... ... ғана ... ... ... Сейдімбековтің «күмбірлеген
күмбездер» Мұхтар Мағауиннің тарихи шығармалары халық тарихын, рухани ... ... Олар ... ... рухани даярлаушылар
қатарынан. Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының комиссиясы 1986 жылғы 17-
18 желтоқсандағы ... ... баға бере ... ... 17-сін
Демократиялық жаңару күні деп жариялауды ұсынған еді. Бұл ... ... ... ... ССР ... және ... өкімет
орындарының тарапынан қолдау тапты. Желтоқсанның 17-жұлдызы Демократиялық
Жаңарудың қалалық күні деп ... ... ... ... ... күндері әлі буыны қатпағандығын, әлжуаздығын байқатып алған еді.
Осы ретте Брежнев атындағы алаңда өрбіген сол ... бір апта ... ... ... ... Парижде көрсетілгені еске түседі. Онда әлденеше
күндерге созылған студенттер ереуілі, ақыр соңында үкіметтің ... ... ... асып, ортақ пәтуааға үйлесетін келісімге келуімен
аяқталған болатын. Желтоқсан оқиғасының туу ... мен оған оңды ... ... де әуелден шиеленісе тістесіп қалған сол өктем ... ... ... ... ... ... ол оқиғаны қаузауда ескі дағдының, ... ... ... ... ... ... көтерілісі кезінде халықты жаппай жазалауға бұйрық берген
үкімет орындарының кінәсінен соққыға ... ... қаза ... ... ... ... ... сүргінге кінәлі
шенеуніктердің жауапқа ... ... ... ... ... ... «ол ... әскерлер мен милиция қызметкерлерінен де бәлен
адам жарақаттанып, халық жасақшысы Совицкий де қазаға ... ... ... ... керек» -деген сөзді үнемі көлденең тартып ... ... ... жапа ... мен ... ... бұйрықтарын орындап
халыққа әңгіртаяқ ... ... бір ... ... ... гөрі ... қауіпсіздеу болғандықтан, қыздарды ұстауға
ұмтылған, ұрып ... соң көк ... ... бала ... деп, жанды
жерінен тепкілеген жендеттерді «тәртіп ... ... ... деп ... «оларға да жағдай жасау керек» деуге ауыздарының
қалай баратынын түсінбеймін. Егер ... ... ... ... ... ... ... атылған Жүсіпбек, Мағжандарды да олардың түбіне
жеткен соң көп ... ... ... орға ... ... ... Ягада, Ежов,
Голощекиндерді де «қуғын сүргін құрбандары» деп бірдей аяп, ... ... ... пе? ... ... қайдан гөрі оны жеймін деп
тісін сындырған қасқырға аяушылық ету ... ... әлі ... ... арылмағандығын көрсетпей ме? Қазір ... ... ... ... ... кітаптар, жарық көріп,
деректі фильмдер көптеп көрсетіле бастады. Көмескі жағы әлі ... ... ... түсірумен қатар бұл дүниелердегі барлығы да тарихымыз үшін
аса қажетті бірін-бірі толықтырамын, ... де ... ... ... ... қойған әрі Европадағы және бүкіл дүние
жүзіндегі демократиялық жаңа өзгерістердің көш ... ... ... ... ... шеңберін тарылтқысы келетін, мәнін маңызын
төмендеткісі ... ... бой ... ... жүр1. Әсіресе
шовинистік астамшылықтың шылығынан әлі ... ... ... ... ... сол ... әуенінен жаңылмағанын аңғарасыз
жаткерліктердің ойынша «Желтоқсан оқиғасы –аз ғана ... ... өзі десе де ... ... ... ... тарихтан әділ бағасын
алған желтоқсан дауылының құдіретін бүкіл әлем мойындады. Сондықтан да оның
әрбір сәттерін, минутын ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде жас тәуелсіз мемлекеттің
өмір сүріп, жұмыс істеп жатқанына да міне біраз жылдың жүзі болды. ... ... бойы ... келген арманы жүзеге асып ол бүгінде біздің
игілігімізге айналды. Бүгінде Егемен Қазақстанды дүние жүзі ... ... елге тән ... Конституциямыз, ұлттық валютамыз, өз
қарулы күштеріміз яғни ... ... ... қажеттілердің бәрі бар.
Біздің жер қойнауымыздың байлығы ... ... ... және ең бастысы ұлт-аралық татулық пен халықтың ... ... ... кепілі. Осы орайда Ел ... ... ... ... ... жағдайға талдау жасау ... ... ... отырып ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ... ... өз ... ... Ендігі жолдауда көрсетілген
міндеттерді іс ... ... ... қолымызда. Демек тәуелсіздік өзінен-өзі
келіп бақыт құсындай қолымызға қона ... ... ... ... болуымыз керек.
2.2. Желтоқсан және тәуелсіздік
Тәуелсіздік ата-бабамыздың азаттық жолындағы күресі арқылы, Отан үшін
төгілген қанның ... ... ... жолы ... ... бастау алып кейінгі ұрпақтың ісімен жалғасын тапты. «Мың өліп,
мың тірілген» қазақ халқы үшін бұл ... ... ... оның өзіндік
есте қаларлықтай ерекшеліктері бар. Оны бүгінгі күні ... ... ... елестету үшін өткен күндерімізді ... ... үшін ... Осы ... ел егемендігін алудағы батыл қадам болып
табылатын 1986 жылғы ... ... Ол ... ... ... үшін күрес
сезіміне толы жастардың бой көрсетуі жастар наарзылығыынң ... ... ... ... ... әлеуметтік әділетсіздік пен әміршіл-
әкімшіл жүйенің кемшіліктерінде жатқан еді. Президент ... ... ... ... ... ... алтын әріптермен
жазылған қарсы шығуы, біздің ... ... сана ... оның ... ... өз ролі мен ... ... пайымдаудағы
шын мәніндегі тәуелсіздік пен мемлекеттік ... қол ... ... ... атап көрсеткені белгілі[10].
Сол кездегі желтоқсан оқиғасы нағыз күшінде ... ... мен енді ғана ... ала ... ... ... нышандарының
белдесуі болатын қайта құрудың нәтижесінде халық санасындағы жаңаша ойларға
жол ашылды, жариялық пен демократия кең құлаш жойып өркендейді ... ... де жақ емес ... уақыттың таразысынан пайымдап қарасаң демократия жолындағы
күреске бетбұрыс жасалған сол ... ... ... ... ... берік
орын алды.
Желтоқсан оқиғасынан бастау алған өрлеу талай жыл ... ... ... беріп, демократияның оңы мен солын ағы мен қаармсын
ажыратуға мүмкіндігін туғызды. Қанша уақыт өтсе де, осы ... ... ол ... ... ... Осы ... ... орын алған 1825
жылғы 14 желтоқсандағы орыс декабристерінің ерлігі тарихта ... ... ... ... ... мақсаты мен 1986 жылы Брежнев
алаңында бой көрсеткен біздің жастарымыздың мақсат ... ... ... ... ... ... жағы біз ... бар халық
екенімізді дүниежүзіне білдірдік. ... ... ... ... ... ... болып Қазақтар қарсы шықты. Ол тарихта қалды,
ол кезде бұл ... ... ... Жаман жағы-осы оқиға «Қазақтың жауы-
қазақ» деген сөзді ... шаш ал десе бас ... ... ... ... ... қуылды, үлкен ағаларымыз екі жүзділік танытты. Бізге сол
кездегі «норкаман маскүнем» деегн атақ тақты, газеттер арқыыл « ... ... ... ... тарапынан қандай көмектермен, жеңілдіктер
береді, сосын Брежнев жаңа қазір қалай аталады? ... ... ... ... ... ... ескерткіш орнатылды.
Қорытынды
Міржақып Дулатов «Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты»—деген жоқ ... Әлі ояна ... ... Дүр сілкініп, бас көтеретін кез туды.
Жасқаншақтықтан, бас сауғалаудан, су жүректіктен, өзара алауыздықтан көрген
зардабымыз аз ба ... ... ... ... пен еркіндік" дамудың алғышарты —
ұлттық мемлекеттік болуы»,— дегені де жол жоба. Иә, ... ... ... ... ... арман-мақсатқа жете алармыз ба?
Сан ғасыр бойы айналадан анталаған ... ... ... ... кең ... ... ... найзаның ұшымен қорғап,
сақтап келген ата-бабамыз не дер еді бүгін. «Құт ... ... ... не?» дер ... ... еді. ... өз ... тұрып
қорғаншақтап, ынжықтық танытып, қысылып-қымтырылып, өз тілінде ... ... ... ... олар риза бола қояр ма ... Ақ ... ... қасиеттерімізді бағаламай, беттен алып, ... ... бере ... келгенімізді құптай қоймас – ау.
Желтоқсан оқиғасы — халқымыздың бастан кешкегі ... бір ... ... мәңгі қалады, ұмытылмайды деп білеміз.
«Ақтабан ... алқа көл ... ... тар жол, ... ... ... нәубет тажалынан аттадың, етіңе ақ, таңдақ түсті, атыңа
«ұлтшылдық» таңбасы ... ... де ... ... Жаның әрең қалды.
Сондықтан, құлағың түрік жүрсін, көзін қырағы, ... сақ ... ... ... іске ... бол! Басқаны басыңа шығармай, өз еркіңді өзің
биле, өз топырағыңа өзің ие бол! ... ме ... мен ... ... ләзім.
«Ағайын таласса, жатқа жем», «Бөлінгенді бәрі жейді» демей ме. Тиянақ-
тұрағы жоқ, жалған жел ... ере ... ... ... ... елдікті, бірлікті сақтауға сақ болғай! «Ел қуатты болмай, ... ... ... есте ұстау қажет-ақ. Міне, осындай ойларға
жетелейтін ... ... ... ... ... біршама
қиындықарға тап болдық.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алматы 1986 жыл Желтоқсан аударма ... 172-173 ... ... не ... оқиғасы. Шымкент келбеті Желтоқсан 1997 4
бет.
С.Әлібаев.
3. Коммунар Төбей «Қайсар рухты қазақ» Алматы 1994 Атамұра-Қазақстан.
76-77
беттер.
4. «Жан жарасын тырнаған кім» (Қ.Ә. 1707 ... ... не ... ... ... ... ... 1997,
4 бет С.
Әлібеков.
6.–Оңтүстік Қазақстан . № 153-154. 13.12. 2003жыл 4 бет
«Жастарды алаңға әкелген ... оты ... ... ... Т. ... ... ызғары» Алматы «Мерей» баспасы 1994 ж.
224 бет.
8. Ер намысы ел намысы. ... ... ... 1998 ж. 176 ... Алматы 86 – желтоқсан ІІ кітап «Дәуір» баспасы Алматы 1986 ... ... ... 1986 жыл ... ... ... 172-173 ... Тәуелсіздік не желтоқсан оқиғасы. ... ... ... 4 бет. ... 1 М.Сәбитова «Жан жарасы жазылар ау» Алматы 1998 ж.
Ш.Айтматов. Е. Қазақстан 27. Том. 1996.
[4] 1 «Жас ... 13 ... 2003 ... ... ... ... және желтоқсан оқиғасы. Шымкент келбеті.
Желтоқсан 1997 -4бет. С.Әлібеков.
[5] 1 «Айғақ» ... ... ... ... керек!» № 7. 18.
02. 2004 ж. 6 бет.
[6] 2 Назарбаев Н. Тарих толқынында. Алматы. Атамұра. 1999 ... ... 1 ... ... ХХІ ... ... Бекмаханов
оқулықтарының материалдары 2001 ж. 24-28 мамыр 2 бөлім. ... 2001 ... 2 ... еңбекте-10 бетте
[9] 1 Тұрысбек Сәукетай «Рухани сілкіністен ... ... ... №151-152. 20 желтоқсан 2003 4 бет.
[10] 3 Ж.О.Артықбаев. Қазақстан тарихы: 235-236 бет. Астана 2003.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы7 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Қиял13 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
1986 жыл. 16 желтоқсан5 бет
1986 жылы 16 желтоқсан оқиғасы7 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы17 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь