Абай (Ибраһим) Құнанбаев


АБАЙ (Ибраһим) Құнанбаев [(29.7(10.8).1845, казіргі Шығыс Қазақстан обл. Абай ауд. Қасқабүлақ жайлауы—23. 6(6.7).1904, сонда, Балашақпақ жайлауы, бейіті Жидебайда)] — үлы ақын, философ, ағартушы, композитор. Ақынның арғы бабасы - Олжай батыр. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 үрпак тарайды. Айдостың Айпара деген әйелінен Ырғызбай, Көтібак, Топай, Торғай туады. Бүлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған: Сол Айпара ана балаларына:
"Шынжыр балақ, шүбар төс Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торайғыр Көтібашм,
Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,
Сірө да оңбас Торғайым", —деген сипаттама берген (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы, А., 1985,26-6). Анасы айтқанындай, Ырғызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыршзбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбайдың әйелі – Зереден Қүнанбай туады. Құнанбай 4 әйел алған. Оның бәйбішесі. Күңкеден-Қүдайберді, інісі Қүттымүхамбетке айттырылып, калыңдық кезінде жесір қалған соң, өзі алған екінші әйелі Үлжаннан - Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан Халиулла, Ысмағүл туады. Қартайған шағында үйленген кіші өйелі Нүрғанымнан ұрпақ жоқ. А-дың "Атадан алтау, анадан төр-теу..." едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезіне, кең пейіліне сай ел анасы атанған "көрі әжесі" Зеренің мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынга жайлы, өзіл-калжыща шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Үлжанның төрбиесінде өсті.
Абай бала кезінде ширақ, пысык болмағанымен, елдегі шешен, ақьін, ертегішілер әңгімесін тез ұғып алатын зерекгігімен, ынтальшығымен ерекшеленген. Шортанбай, Дулат, Бүкар жырау, Марабай, Шөжелерді тындап өскен. Анасы Үлжан да шешен болған, сөз қадірін білетін ортада өскен кісі.Юн-ың ағасы (әкесі Түрпанның інісі) Тонтайдың влерінде қожа-молдаларға кдрап: "Жазыла-жазыла қожамолдадан да үят болды, енді өлмесек болмас",—дегені халық аузында мәтел боп кеткен.
Қазақ Совет Энциклопедиясы,
Қазақ Энциклопедиясы,
«Абай» «Аманат баспасы 2005 ж.»,
«Абай» «Жазушы 1986 ж.»

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


АБАЙ (Ибраһим) Құнанбаев
АБАЙ (Ибраһим) Құнанбаев [(29.7(10.8).1845, казіргі Шығыс Қазақстан
обл. Абай ауд. Қасқабүлақ жайлауы—23. 6(6.7).1904, сонда, Балашақпақ
жайлауы, бейіті Жидебайда)] — үлы ақын, философ, ағартушы, композитор.
Ақынның арғы бабасы - Олжай батыр. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3
үрпак тарайды. Айдостың Айпара деген әйелінен Ырғызбай, Көтібак, Топай,
Торғай туады. Бүлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр
мінезді әйел болған: Сол Айпара ана балаларына:
"Шынжыр балақ, шүбар төс Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торайғыр Көтібашм,
Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,
Сірө да оңбас Торғайым", —деген сипаттама берген (Әуезов М. Жиырма
томдық шығармалар жинағы, А., 1985,26-6). Анасы айтқанындай, Ырғызбай
ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыршзбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар,
Өскенбай тарайды. Өскенбайдың әйелі – Зереден Қүнанбай туады. Құнанбай 4
әйел алған. Оның бәйбішесі. Күңкеден-Қүдайберді, інісі Қүттымүхамбетке
айттырылып, калыңдық кезінде жесір қалған соң, өзі алған екінші әйелі
Үлжаннан - Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі
Айғыздан Халиулла, Ысмағүл туады. Қартайған шағында үйленген кіші өйелі
Нүрғанымнан ұрпақ жоқ. А-дың "Атадан алтау, анадан төр-теу..." едім дейтіні
осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезіне, кең пейіліне сай ел анасы атанған
"көрі әжесі" Зеренің мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынга
жайлы, өзіл-калжыща шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Үлжанның төрбиесінде
өсті.
Абай бала кезінде ширақ, пысык болмағанымен, елдегі шешен, ақьін,
ертегішілер әңгімесін тез ұғып алатын зерекгігімен, ынтальшығымен
ерекшеленген. Шортанбай, Дулат, Бүкар жырау, Марабай, Шөжелерді тындап
өскен. Анасы Үлжан да шешен болған, сөз қадірін білетін ортада өскен
кісі.Юн-ың ағасы (әкесі Түрпанның інісі) Тонтайдың влерінде қожа-молдаларға
кдрап: "Жазыла-жазыла қожамолдадан да үят болды, енді өлмесек
болмас",—дегені халық аузында мәтел боп кеткен. Қүнанбай қажының да кеңінен
толғап сөйлер терендігі, өз тұстастарының ғана емес, шетелдік
саяхатшьшардың да назарына іліккен; қ.Янушкевич. Құнанбай қажы
"Ескітам" деген қоныстан медресе сал-дырып, өзінін және туыста-рының
балаларын оқытқан. А. сегіз жасында өуелі сол "Ескітам" медресесінде дәріс
алып, ауыл молдасы Рабитханнан оқыған. Әкесі оның зеректігін байқағаннан
кейін, 10 жасқа толған соң Семейдегі Ахмет Риза медресесіне береді. Онда 3
жыл оқыған. Медресенің үшінші жылында ол осы каладағы "Приходская школаға"
да қосымша түсіп, онда 3 ай орысша оқиды. Бүл түста М.О. Әуезовтің "Өзі
түстас үлкен-кіші балалардың барлығынан сонағұрлым зейіңді, ұғымтал және
ерекше ықыласты болған. Дәрісте арабша кітапты молдасының бір оқып, бірақ
рет түрікшеге аударып берген сөздерін кітапқа карамай жатқа айтып шыға
алатындай зерек болады. Сонымен дөріс үстінде оқылатын сабақтарды ұғып білу
Абайға өзге балалардан анағұрлым оңай тиген. Көп уақытын алмаған. Сондыкган
барлық артылған уақытын Абай өз бетімен өзі сүйген кітаптарын оқуға жұмсап,
көп ізденуге салынады. ...Оқуға кірген соңақ тез есейіп, ілім куған кісінің
калпына оңай түсіп кеткен. Оқыған кітаптың көбіне сынмен қарай білетін,
сезімді оқушы бола бастаған. Өзінің әбден сүйіп, таңдап оқыған ірі ақындары
болады. ... Сол бала күнінде жаттаған кейбір өлеңдері ұлғайып, көрілікке
жеткен уақытына дейін есінен шықпаған, ұмытылмаған" деген түжырымы
болашакұлы акынның қалыптасу кезеңін айғақтайды. А. бір жағынан шығыс
классиктері Низами, Сағди, Қожа Хафиз, Науаи, Физули, Жәми, тағы баскаларды
оқыса, екінші жағынан А.С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. Салтыков-Щед-рин,.
Н.А. Некрасов, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой, И.А. Крылов, Ф.М. Достоевский,
И.С. Тургенов, Н.Г.Чернышевский мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс
әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ақындарды оқып, түрлі ғылым салалары
бойынша зертгеулер жүргізді. Есейген шағында, осы езі оқыған философ, ақын,
ғалымдармен тең дөрежеде пікір таластырып, олардың ішінен ірі ақындардың
өзіне өсері болған кесек туындыларын қазақ тіліне аударған. Аударған
өлендері көркемдік жағынан негізгі нұсқасымен тең түсіп, кейде асып та
жатады. Құнанбай А-дың өзге балаларынан ерекше зеректігін ерте сезіп, оны
әрі қарай оқытпай қайтарып алып, ел ісіне ара-ласуға баулиды. Сөйтіп 13
жастағы А. әке ыкдалымен әкімш.-билік жұмыстарына араласады. Ол өке қасында
болған жылдарда қазақ дала-сындағы әлеум. өмір қайшы-лықтарын жан-жақты
тани түседі. Патша үкіметінің отар-шылдық саясаты мен парақор орыс
әкімдерінің, жергілікті жарамсақ болыстар әрекеттерінің халық тағдыры-на
кеселді, зияндьшығын айқын түсініп, соған карсы батыл кимылдар жасаған.
Алай-да оның тамыры теренде жатқанын, отарлау жүйесінің бел алып, елдің
құрсауда қалғанын сезіп күйзелген. Патша үкіметінің отаршылдық саясаты мен
оның аярлығын түсінбей өзара кым-қиғаш ай-тыс-тартыскд түскен, танымы таяз
болыстар мен ел билеушілеріне қарсы күресуге бел бутан А. болыс сайлауына
түсіп, жеңіп шығады. 1875 — 78 ж. Қоңыркөкше еліне бо-лыс болады. Бұл
жылдары өз қолындағы билікті пайдала-нып, өділдік таразысын тең ұстауға күш
салды. А. кейіннен, 1886ж. Е.П. Михаэлистің ұсынысымен, Семей облыстық
статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды. А. 1880 ж. И.
Долгополов, А. А. Леонтьевпен танысып, олармен тығыз қарымқатынаста болған.
А. ел ісіне араласкан жылдарында әділеттілігімен, білімділігімен көрініп,
халық арасында беделі өседі.
"1885 ж. мамыр айында Шар өзенінің бойындағы Қарамола деген жерде
Семей ген.-губ. Цеклинскийдің басқаруымен Семей губ-на қарайтын 5 уездің
100-ден астам би-бо-лыстары бас қосқан төтенше съезі өткізідді. Осы съезде
төбе би болып сайланған А-ға "Семей қазақтары үшін қылмысты істерге карсы
заң ережесін" әзірлеу тапсырылды. А. бастаған комиссия барлығы 93-баптан
тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бүл қазак қауымындаш әдет
зандарына да, патша өкіметінің халықты қанаушылыққа, зорлық – зомбылыққа
негізделген заңына да ұксамайтын, өзгеше қүжат еді. Оның, өсіресе, ұрлық,
қылмыс пен өйел мәселелеріне арналған баптары ерекше құңды. Бірақ А-дың
беделін өсірген Қарамола съезінен кейін оның қарсыластары көбейіп кетеді.
1890 ж. Байғүлақ, Күнту деген кісілер бас таған 16 атқамінер Жиренш
қыстауының шетіндегі Шу деген жерде А-ға қарсы дұшпандық. әрекетке сөз
байласады. 1891 ж. Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бүл
шиеленістің аяғы 1891 жылғы Мұқыр сайлауындағы жанжалға, А. өміріне
қастандык жасауға әкеп соқтырады Ақын бүл жанжалдың барш жиренішті сырын,
езінін а екендігін Сенатқа жазған хз тында айғақгы деректерме дөлелдеп
береді". (Абай. Эв циклопедия. А., 1995, 49-бет Ел баскару қызметінде барьд
ша әділ болып, халық кам;: ойлаған, «тура биде тігі жоқ» принципін
ұстанған. Ғұмырының соңына қарапенделік шаруалардан аулақ салып, уақытының
көбісін шығармашылыққа арнаған.
А. үш өйел алған. Бәибішесі Ділдәдан — Ақылбай, Әбдрахман, Күлбадан,
Әкімбай, Мауия, Райхан; екінші әйелі Әйкерімнен - Түрагүл, , Ізкайіл,
Кенже, барлығы 7 ұл, 3 қыз сүйген. Үшінші алған әйелі Еркежаннан – ұрпак
көрген жоқ.
"Өлсе өлер табиғат, адам өлмес". Осы өлеңнің бастапқы тармағындағы
сөздердің мөнісіне үңілсек, табиғат сөзін қалыпты мағынада алып, аспан мен
жер, күн мен айды айтып отырған сияқты. Олардың өмірі адам өмірінен ұзақ
екені талассыз. Ескі филос. еңбектерде табиғат өлсе де, адам өлмейді деп,
осы екеуін біріне – бірін қарама-карсы қою кездеседі. Мыс., Сократ адамды
табиғатқа карсы койып, әділдік, ізгілік секілді адамның жаксы қасиетгерін
зерттеу қажет те, ал табиғатты зерттеу деген көңіл бөлуге түрмайды деп
санаған. Табиғат өзгереді, кұриды, мәңгі өзгермейтін жаратушы бір Алла ғана
деген үғым бар. Жақсы адамның өзі өлсе де, жаны өлмейді деген пікірді
философтар да айтқан. "Адам өлмес" деп бірден кесіп айтқан ойын А.
төмендегідей жалғастырады: ..."Ол біракқайтып келіп ойнап – күлмес, "Мені"
мен "менікінің" айрылғанын "Өлді" деп ат қойыпты еңкей білмес"
... Дәл осы елеңінде "мен" және "менікі" деген үғымдарды А. ажыратып,
дәлірек айкындамайды. Келесі шумақта: ..."Көп адам дүниеге бой алдырған"
Бой алдырып аяғын көп шалдырған," - дей келіп, алғашқы ойын енді тікелей
жалғастырғандай: "Өлді деуге сыя ма, ойландаршы, Өлмейтүғын артына сөз
қалдырған..." - дейді. "Адам өлмес" дегеннің маганасы өзі өлсе де,
кейінгіге сөзі, айтқан ойы калады деген пікірге сая ды. А. "Өлең сөздің
патшасы өлеңінде тез түзелді, тындаушы сен де түзел!" -деп жұртшылықган
ақындык сөзге зор маңыз беріп қарауын, поэзияның жоғары ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Қазақтың ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбаев10 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь