Инфляцияның себептері мен салдарлары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.бет

Инфляция, оның пайда болу себептері, өлшемі және түрлері
1.1. Инфляцияның экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... .4.бет
1.2. Инфляцияның пайда болу себептері ... ... ... ... ... ... ...5.бет
1.3. Инфляцияны өлшеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.бет
1.4. Инфляцияның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.бет

Инфляцияның әлеуметтік.экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат
2.1. Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік зардаптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.бет
2.2. Инфляцияны тежеу шаралары мен әдістері ... ... ..20.бет
2.3. Инфляцияға қарсы саясат ... ... ... ... ... ... ... ... .22.бет

Қазақстан Республикасындағы инфляциялық процестің дамуы және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26.бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32.бет

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... 34.бет
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та және басқа өнеркәсібі дамыған елдерде инфляцияның ұзақ уақытты мәселесі шықты. 30 жылдан астам уақыт бұрын 30 жыл уақыт ішінде бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың өзі ақылға сыймайтын еді. Бірақ 1955 жылдан бастап бағалар шынымен өсе бастады және қазір көптеген білімді адамдары осы тенденция кейін де сақталып қалады дейді. 1950 жылға дейін болған жоғары инфляция қарқыны соғыстармен байланысты болған. Ең жоғары инфляция дәрежесі Азамат соғысы жылдарында, екінші дүниежүзілік соғысы кезеңінде және Кореядағы соғыс кезеңінде болды. Бірақ инфляцияның жоғарылауымен қатар дефлятор кезінде бағаның төмендеу кезеңі де болған. Олар көбіне XIX ғасырда жиі болған, бірақ өткен ғасырда да орын болған. Мысалы, 1921 жылы батыста ұлы депрессия кезінде II-дүниежүзілік соғысқа дейін инфляция мен дефляция кезектесіп отырды. Бұл құбылыс жүйелі болмағанымен, мысалы 1905 жылы бағаны 1860 жылғы дәрежеге жеткізе алатындай масштабқа ие болды.
Біз тұрақты инфляцияның пайда болу себебін, оның шығысын көрсетіп және оның динамикасына қалай әсер ететінін түсінгіміз келеді. Көп ғалымдар алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге инфляцияны бақылау өте қиын, неге жоспарлар мен үкіметтердің есептеулеріне қарамастан инфляция бар, неге біз инфляция туралы уайымдауымыз керек, инфляция қандай зиян немесе пайда алып келеді, инфляциядан айрылу үшін экономика құрылғыларын біз өзгерте аламыз ба, мәселен алтын стандартына оралып, яғни қағаз ақшаларды алтынға ауыстырып немесе инфляция кезінде бізге өмір сүруге оңай болу үшін экономиканы қайта құру керек пе?
Біздің елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм кезеңінде инфляция болуы мүмкін деген пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған жоқ. Ал инфляция жасырын нысанда кішкене өлшемде болса да болды. Созылмалы тауар тапшылығы кезінде, тұрақты баға кезеңінде де ақшалар өз маңыздылығын жоғалтты.
Қазір инфляция үйреншікті болып, оның масштабы өсуде. Бірақ тек халықтың кең қабаты ғана емес, оның қағидалы механизмдері, түсінігі және ол туралы ақпараттармен мамандардың өздері де жетік иемденбеген.
1. Мақыш С.Б. Ақша және ақша айналысы
2. Көшенова Б. Ақша, несие, бактер.
3. Әубәкіров Я.Ә. Экономикс.Оқу құралы. Алматы: Экономика, 1995.
4. Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной экономике: Генезис и проблемы регулирования:(На примере Республики Казахстан): /Университет “Туран”.-Алматы, 1997.
5. Макроэкономика: Учебное пособие/Под ред. И. П. Николаевой. - Москва: Финстатинформ, 2000.
6. Жүнісов Б.Ж. Нарықтық экономика негіздері. Оқу құралы. Алматы. 1994.
7. Саниев М.С. Ақша, Несие, Банктер. Оқу құралы-Алматы: Алматы экономика және статистика институты, 2001.
8. Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер Оқулық-Алматы: Экономика, 2001.
9. Селищев А. С. Макроэкономика. - Москва: Питер, 2001.
10. Сембиева Л.М. Социальные аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-Алматы, 1995.
11. Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент в условиях инфляции.-Москва: Перспектива, 1994.
12. Көшенова Б.А. Ақша.Несие.Банктер.Валюта қатынастары. Оқу құралы/-Алматы: Экономика, 2000.
13. Казахстанская правда-27.02.2001. 2000-жылдың көрсеткіші.
14. Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы, “Санат”, 1998.
15. Экономикалық теория. Оқулық. Алматы. Қазақ Университеті.2000.
16. Усов В.В. Деньги. Денежное обращение. Инфляция: Учебное пособие.-Москва:Банки и биржи, 1999
        
        Қазақстан республикасының білім және ғылым министірлігі
әл-‭ ‬Фараби атындағы Қазақ‭ ‬Ұлттық‭ ... және ... ... және ... ... ... ... мен салдарлары
Алматы‭ –‬200
Жоспар
КІРІСПЕ‭ …………………………………………………………‬..3-бет
‎ ‏Инфляция,‭ ‬оның пайда болу себептері,‭ ‬өлшемі және‭ ‬ түрлері
1.1.‎ ‏Инфляцияның экономикалық ... ... ... болу ... ... ... ………………………………………‬..9-бет
.4.‎ ‏Инфляцияның түрлері‭ …‬...‭……………………………‬..‭…‬11-бет
Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары,‭ ‬тежеу шаралары мен әдістері,‭ ‬инфляцияға қарсы ... ... ... және ... ... ... тежеу шаралары мен әдістері‭ ………‬.20-бет
‎ ‏2.3.‎ ‏Инфляцияға қарсы саясат‭ …………………………‬...22-бет
... ... ... ... ... және ... ……………………………………………‬..26-бет
ҚОРЫТЫНДЫ‭ …………………………………………………‬32-бет
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ‭ ……………………‬34-бет

КІРІСПЕ
... ... ... ... АҚШ-та және басқа өнеркәсібі дамыған елдерде инфляцияның ұзақ уақытты мәселесі шықты.‭ ‬30‭ ‬жылдан астам уақыт бұрын‭ ‬30‭ ... ... ... бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың өзі ақылға ... ... ... ... ... бастап бағалар шынымен өсе бастады және қазір көптеген білімді адамдары осы тенденция кейін де ... ... ... ... ... дейін болған жоғары инфляция қарқыны соғыстармен байланысты болған.‭ ‬Ең жоғары инфляция дәрежесі Азамат соғысы жылдарында,‭ ‬екінші ... ... ... және ... ... ... болды.‭ ‬Бірақ инфляцияның жоғарылауымен қатар дефлятор кезінде бағаның төмендеу кезеңі де болған.‭ ‬Олар көбіне XIX ғасырда жиі ... ... ... ... да орын болған.‭ ‬Мысалы,‭ ‬1921‭ ‬жылы батыста ұлы ... ... ... ... дейін инфляция мен дефляция кезектесіп отырды.‭ ‬Бұл ... ... ... ... ... ‬жылы бағаны‭ ‬1860‭ ‬жылғы дәрежеге жеткізе алатындай масштабқа ие болды.‭
Біз тұрақты инфляцияның пайда болу себебін,‎ ‏оның шығысын көрсетіп және оның ... ... әсер ... ... ... ... ғалымдар алдарына мынадай сұрақтар қояды:‭ ‬неге инфляцияны бақылау өте қиын,‭ ‬неге жоспарлар мен үкіметтердің есептеулеріне қарамастан инфляция бар,‭ ‬неге біз ... ... ... ... ... қандай зиян немесе пайда алып келеді,‭ ‬инфляциядан айрылу үшін экономика құрылғыларын біз өзгерте аламыз ба,‭ ‬мәселен ... ... ... ... ... ... ... ауыстырып немесе инфляция кезінде бізге өмір сүруге оңай болу үшін ... ... құру ... пе‭?
Біздің елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм кезеңінде инфляция болуы мүмкін деген пікірдің мойындалмағанына көп ... да ... ... ‏Ал ... ... нысанда кішкене өлшемде болса да болды.‭ ‬Созылмалы тауар тапшылығы кезінде,‭ ‬тұрақты баға ... де ... өз ... жоғалтты.
‎ ‏Қазір инфляция үйреншікті болып,‭ ‬оның масштабы өсуде.‭ ‬Бірақ тек халықтың кең қабаты ғана емес,‭ ‬оның қағидалы механизмдері,‭ ‬түсінігі және ол ... ... ... ... де ... иемденбеген.‭
Инфляция,‭ ‬оның‭ ‬пайда болу себептері,‭
өлшемі және түрлері
1.1.‎ ‏Инфляцияның ... ... ... ... ... ұзақ ... өмір сүруде.‭ ‬Оның пайда болуын ақшаның шығуы қызметімен байланыстырады.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬көтерілу деген мағына береді.‭ ‬Инфляция‭ ‬-бұл бағаның өсуінен,‭ ‬тауарлар тапшылығынан,‭ ‬тауарлар және ... ... ... ... ... ... ‬сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуін түсіндіреді.‭ ‬Инфляция бұл кез ... ... даму ... тән ... құбылыс.‭ ‬Шынында да қауырт жағдайларда,‭ ‬мысалы,‭ ‬соғыс,‭ ‬революция және сол сияқты кездейсоқ ... ... ... үшін ... ... ... ақша ... қаржыландыру ақша айналымының күрт‭ “‬көтеріліп‭”‬,‭ ‬қағаз ақшаның құнсыздануына әкеп ... ... әр ... ... ... ақша ... ... болады.‭ ‬Тұңғыш рет Солтүстік Америкада‭ ‬1861-1865‭ ‬жылдары Азамат соғысы кезінде‭ ‬“инфляция‭” ‬термині пайда болды.‭ ‬Оның соңғы екі жылында доллардың сатып алу ... ... ... ... ‬XIX ... бас кезіндегі Англияның Наполеонға қарсы соғысы‭; ‬1789-1791ж.ж.‭ ‬Француз революциясы‭; ‬әсіресе дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда инфляция ... ... ... ‬Осы келтірілген мәселелер инфляцияның бұрыннан келе жатқан айрықша ... ... ... ... тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен,‭ ‬ол тек ақшаға тән құбылыс емес.‭ ‬Ол күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс,‭ ‬оны тудырушы рынок шаруашылығының түрлі саласындағы ... ... ... ... ... ... елдердің экономикалық өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі.
‎ ‏Инфляция ... пен ... ... ... ... ... басқа да ұлттық шаруашылық пропорцияларын түсіндіреді.‭ ‬Бірақ инфляция кезінде барлық бағалар өседі деп айтуға болмайды.‭ ... ... ... өсуі ... ... ... ... тұрақты болып қалуы мүмкін,‭ ‬бір тауарлар‭ ‬мен қызметтердің бағалары басқаларына қарағанда тез өсуі мүмкін.‭ ... ... ... ... пен ұсыныс арасында әртүрлі арақатынас пен әртүрлі икемділік жатыр.
‎ ‏Инфляцияның мазмұнын әр ... әр ... ... ... ... ... ‬несие,‭ ‬банктер‭” ‬деген,‭ ‬1998‭ ‬жылы,‭ ‬Мәскеуден шыққан көлемді оқулықта‭ (‬орыс тілінде‭)‬,:‭ “‬инфляция,‭ ‬бағаның‭ ‬жоғарлағанын,‭ ‬тауардың жетіспеушілігінен жәнен тауармен ... ... ... ... ... ‬құнсыздануы,‭ ‬оның сатып алу‭ ‬мүмкін-шілігінің төмендеуі болып көрінеді‭” ‬делінген.
‎ ‏Бұл анықтаманың басты кемшілігі,‭ ‬айналымдағы ақша ... ... ... ... ... ... ... көрінбейді.
‎ ‏жылы,‭ ‬Алматыда шыққан‭ “‬Толық экономикалық орысша-қазақша сөздікте‭” ‬инфляция былай сипатталады:‭ ... ... ... ... ... асып ... ... қаржы активтерінің‭ ‬көбеюі салдарынан‭ ‬тауарлармен ... ... ... ... ... байқайтынымыз,‭ ‬ең басты мәселе табыстың өсуінде сияқты.‭ ‬Соның салдарынан айналымда ақша көбейіп кетеді деген ой туады.‭ ‬Бірақ,‭ ‬бұл да ... ... ... ... емес.‭ ‬Ол өскен жоқ,‭ ‬ал тауарлар мен қызмет жетпегендіктен,‭ ‬олардың сапалары төмен болған-дықтан,‭ ‬ұсыным азайып,‭ ... ... ... ... ақша ... ... ... көрінеді.
Осының бәрін еске алып,‭ ‬инфляция дегенді былай анықтаған жөн дейміз:‭ ‬“Айналым арнала-рының,‭ ... ақша ... аса ... кетуінің,‭ ‬тауарлар мен қызметтердің жетіспеуші-лігінің және олардың‭ ‬сапасыздығының‭ ... ... ... ... ... қызметтердің бағасының өсуі,‭ ‬сөйтіп‭ ‬халықтың нақты табысының төмендетілуі‭”‬.
1.2.‎ ‏Инфляцияның ... болу ... өсуі және ... шамадан көп шығуы бұл тек инфляцияның сыртқы көрінісі ғана:‭ ‬Ұлттық шаруашылық пропорциясының бұзылуы,‭ ‬жалпы‭ ... ... ... ... ... ‬Әлемдік экономикалық әдебиеттерде инфляцияны және ұлттық шаруашылықты баланс-сыздыққа алып келетін‭ ‬3‭ ‬негізгі күші ... ... ... ақша ... ... ... ... сауда өндіріссіздігі,‭ ‬әскери және басқа шығындар,‭ ‬қазіргі мемлекеттің функцияларымен байланысты‭;
-‎ ‏жалақының деңгейіне және мөлшеріне кәсіподақ-тардың монополиясы‭;
-‎ ‏жеке ... мен ... бір ... ірі ... ... үш ... ... байланысты және әрқайсысы баланстарды бұзып,‭ ‬ұсыныс пен сұраныстың өсуіне немесе төмендеуіне алып ... ... ... ... нақты шара қолдану үшін инфляцияның қайнар көзін білу керек.
‎ ‏Нарықтық экономикаға тән көптеген басқа көріністер сияқты инфляция бір мағыналық болып бағаланбайды.‭ ... ... ... ... ... белгілі.‭ ‬Инфляцияның экономика-лық өсуге себепкер болатыны бізге онша мәлім емес.‭ ‬Сондықтан инфляцияны жалпы жаман деп,‭ ‬басу,‭ ‬жою керек деп қарауға ... ‬Ол ... ... үшін ... ... құралы болуы мүмкін.‭ ‬Инфляция пайда мөлшері мен бағаның өсуіне әсер етеді,‭ ‬алдымен конъюнктураны өмірге ... ... ... ... ‬бірақ мемлекеттегі экономикалық тұрақсыздықты күшейте-тін тежеушіге айналады.
‎ ‏Нарықтық ... ... ... жылжымалы инфляция экономикалық өсудің қалыпты факторы ретінде қаралады.‭ ‬Себебі олар үлкен ... ... ... алып ... ... қарсы күрес ол макроэкономикалық мәселе болып табылады.‭ ‬Мемлекет алдында мынадай негізгі мәселелер тұрады:‭ ‬радикалды шара арқылы инфляцияны жою немесе оған ... ‬Әр ... осы ... өздерінше шешеді.‭ ‬Мәселен,‭ ‬АҚШ және Ұлыбритания инфляциямен активті ... ... ‬ал ... мемлекеттер болса комплексті бейімделетін мемлекеттік шаралар құруда.
‎ ‏XX ғасыр ортасындағы өнеркәсібі ... ... ... тенденция тән.‭ ‬Оған негізгі екі фактор әсер етті:‭ ‬қаржы және ақша-несие жүйесінің ауытқымай қайта құрылуы және экономи-када олигополиялық ... ... ... ... ... ... ... қууы ерікті бәсекені шектеді.‭ ‬Ақша айналымы мен бағаның құрылуының ... ... ... ... ... ... алтынға еркін айырбастау ақшаның құнсыздануына әкелмейді делінді.‭ ‬Сонымен ... ... ... орналасқан‭ ‬алтын қорлары бар банктер айналымға белгілі бір мөлшерде банкнот ... ... ... ... жаңа ... өтуі баға ... бағытын өзгертті.‭ ‬Ақша айналымында қағаз ақша келуімен алтын шеттетілді,‭ ‬мемлекет-тік шығынның тұрақты өсуі мен мемлекеттік‭ ... ... ... нәтижесінде несиелік-ақша механизмі ақша массасының ісінуіне жақсы жағдай жасады.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында барлық нарықтық экономика елдерінде бағаның өсуі бай-қалды.‭ ‬Осы ... ... ... ... ... ... ... өндірістің бұзылуы болды.‭ ‬Өндірістегі өзгеріс қаржы мен ақша салаларына әсерін тигізбей‭ ‬қоймады:‭ ‬бюджет тапшылығының өсуі,‭ ‬мемлекет қарыздарының ... ... ... эмиссиясы байқалды.‭ ‬Соғыстан кейін бағаның өсуінің жалпы тенденциясы сақта-лынды.‭ ‬Экономикалық дағдарыс кездің өзінде де барлық елдерде ылғи бағалар ... ... ... ... ... ... ... бірдей болмады:‭ ‬50-60‭ ‬жылдардағы бірқалыпты өсуден‭ ‬70-80‭ ‬жылдары қарқынды өсуге дейін жетті.
жылдары инфляцияның өсуінің негізгі факторы өнеркәсіптің өсу ... ... ... ... ... ‬ол ... ... құрылымдарының әсерінен еді.‭ ‬Инфляцияның өсуіне сол жылдары сыртқы факторлар‭ –‬доллардың девальвациясы мен ... ... ... ... өсуі де әсер ... ... тауарларды‎ ‏сатып алу қабілеті күшті валютамен салыстырғанда құнсызданады.‭ ‬Инфляцияны бұлай түсіндіру,‭ ‬яғни‭ ... ... ... құнсыздануы,‭ ‬алтынды бұрынғыша‭ ‬ақша сияқты‭ ‬жалпылама эквивалент деп ... ... ‬Ең ... ... өсуі ... ... ‬оның ұсынысынан артық болуымен байланысты.‭ ‬Белгілі тауар рыногында сұраныс пен ұсыныстың сәйкестілігінің‭ ‬бұзылуы әлі‭ ‬инфляция емес.‭ ... ... ... деңгейінің өсуі.‭ ‬Бағаның көтерілуіне нақтылы экономикаылқ‭ ‬жағдайлар да әсер етеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬70-жылдардағы‭ ... ... ... ... ... ... (‬мұнай бағасы‭ ‬20‭ ‬есеге өсті‭) ‬емес,‭ ... да ... мен ... ... ... өсуімен байланысты.‭ ‬1973‭ ‬жылы жалпы‭ ‬бағаның деңгейі‭ ‬7-%-ке,‭ ... ... ... ‬Ақша әсерінен тыс,‭ ‬тауар бағаларының‭ ‬өзгеруі еңбек‭ ... ... ... және ... ... ... өндірістегі‭ ‬құрылымдық өзгерістерге,‭ ‬бағаның монополиялануы мен‭ ‬экономиканы мемлекеттік реттеуге,‭ ‬салықтың жаңа ставкаларын енгізуге,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬өзгеруі мен‭ ‬сыртқы экономикалық байланыстарының‭ ‬ықпалына және т.б.‭ ‬байланысты.‭ ‬Демек,‭ ‬бағаның өсуіне‭ ‬көптеген неше ... ... ... ... ... толқуынан болатын бағаның өсуін,‭ ‬инфляцияға жатқызуға болмайды.‭ ‬Циклдың түрлі фазаларынан өту барысында‭ ... XIX-XX ... бас ... ... ... ... ‬бағалардың динамикасы өзгеріп отырады.‭ ‬Аласапыранның‭ ‬бас ... оның өсуі ... пен ... ... ... ... кезінде‭ ‬баға тағы да‭ ‬көтеріледі.‭ ‬Еңбек өнімділігін арттыру‭ ‬бағаның төмендеуіне әкелуі тиіс.‭ ‬Циклдық толқулардың‭ ... бір ... ... ‬өсуі еңбек‭ ‬өнімділігінен артып кетуінде.‭ ‬Мұндай құбылыс шығынның‭ ... ... ... ‬ол өз ... ... ... ... өсуіне алып келеді.‭ ‬Кездейсоқ апаттар да‭ ‬бағаның инфляциялық өсуіне көп әсер етпейді.‭ ‬Айталық,‭ ‬су басып кеткен‭ ... ... ... ... өседі.‭ ‬Бұл құрылыс‭ ‬материалдарын‭ ‬шығаратын‭ ‬өндірісті ұлғайтады,‭ ‬ал олар рынокты‭ ... ... ... ... ... ‬баға өсуінің‭ ‬инфляциялық себепте-ріне нені жатқызамыз‭? ‬Инфляция көп сәйкессіздік-термен байланысты екенін еске ұстап,‭ ‬оның ішіндегі ең ... ... ... ... мен ... ‬тепе-теңдігінің‭ ‬бұзылуы,‭ ‬баланстың болмауы.‭ ‬Ол мемлекеттік бюджеттің‭ ‬тапшылығынан көрінеді.‭ ‬Егер дефицит Орталық ... ... заем ... қаржыландырылса,‭ ‬басқаша айтқанда‭ “‬ақша станогы‭” ‬белсенді пайдаланылса,‭ ‬онда айналыста‭ ‬ақша массасы көбейеді.‭ ‬Айыр-бастың сандық ... MV=PO еске ... ‬M мен P ... ... ... анық.
‎ ‏Екіншіден,‭ ‬осындай жолмен,‭ ‬әдіспен инвестицияны қаржыландыру‭ ‬жүргізілген жағдайда‭ ‬да бағаның‭ ‬инфляциялық өсуі болады.‭ ‬Әсіресе экономиканы милитариландырумен байланысты‭ ... ... ... ... табысты әскери‭ ‬мақсатқа пайдалану,‭ ‬өндірістік емес‭ ‬шығындар‭ –‬олар қоғамдық байлықты текке ... ... ... ... бір сәтке ғана қосымша‭ ‬төлем қабілеті бар сұраныс туғызып,‭ ‬тауармен қамтамасыз етілмеген ақша ... ... ... ‬Әскери шығындардың өсуі мемлекеттік бюджетті тұрақты тапшылық ... ... ... ... ... өсуіне ұрындырады.
‎ ‏Үшіншіден,‭ ‬баға деңгейінің жалпы өсуі‭ ‬қазіргі рыноктық‭ ‬экономиканың‭ ... ... ... ... ... бәсеке кезіндегі‭ ‬рынокта көптеген өндірушілер‭ ‬болып,‭ ‬өнімдердің түрі аз,‭ ‬капитал ауысуы‭ ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде олигополиялық рынок.‭ ‬Ал олигополист‭ (‬жетілмеген бәсекелес‭) ‬едәуір дәрежеде‭ ‬бағаны билейді.‭ ‬Олигополиялар бағаны‭ ... ... ... ... да,‭ ‬олар оны қолдауға ынталы.‭ ‬Жетілмеген бәсекелес‭ ‬бағаның жоғары‭ ‬деңгейін‭ ‬ұстап тұру үшін өндіріс пен тауар ... ... ... ... ... ... ‬Өздері билік‭ ‬жүргізетін‭ ‬рынокта бағаның‭ ‬төмендеуін‭ ‬болдырмау үшін олигополия мен монополия ... ... ... ... болады.‭ ‬Салаға жаңа өндірушілердің‭ ‬келуін тежеу үшін‭ ‬олигополистерге‭ ‬жиынтық сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... экономикасының‭ ‬ашық болуы‭ ‬оның бірте-бірте‭ ‬әлемдік шаруашылық байланыс-тарға тартылуы барысында‭ ... ... ... ... ... ... ‬1979‭ ‬жылғы энергияға‭ ‬бағаның шарықтануы‭ (‬энергетикалық дағдарыс‭) ‬сырттан әкелетін‭ ‬мұнайға бағаны ... ... ... ... ‬басқа тауарлар бағасының‭ ‬қымбаттауына әкелді.‭ “‬Импорттық‭” ‬инфляциямен күресу‭ ‬мүмкіндігі шектеулі.‭ ‬Әрине өз валютасын ревальвациялау‭ ... ... ... ... арқылы‭ ‬мұнай импортын‭ ‬арзандатуға болады.‭ ‬Бірақ ревальвация отандық ... ... ... да ... ‬ал бұл ... ... ‬бәсекелестік‭ ‬қабілетті төмендетеді.
‎ ‏Бесіншіден,‭ ‬инфляция өзіне-өзі‭ ‬дем беретін сипат ... ... ... ... ... орын ... ‬Батыс елдерінің көптеген экономис-тері‭ ‬және ... ... ‬де ... ... ерекше көрсетуде.‭ ‬Халық пен өндірушілердің инфляцияны күту‭ ‬себептерін жою инфляцияға қарсы саясаттың ең ... ... ... бар ... ... болмауының ең көрнекті көрсеткіштерінің бірі-баға индексінің көрсеткіші.
‎ ‏Индекстер‭ –‬бағалардың уақыт ішіндегі арақатынастарын анықтайтын өзгермелі көрсеткіш-тер.‭ ... ... ... ... ... ‬Баға индексінің төменде көрсетілгендей бірнеше түрлері бар.
‎ ‏Ең ... ... ‬25‭ ... ... баға ... ... ... бөлшек баға индексі,‭ ‬айналымдағы қолда бар ақша саны мен айналымға‭ ... ақша ... ... ... нақты ЖҰӨ-ге қатынасы немесе нақты ЖҰӨ-нің төмендеуінің көрсеткіші болып табылатын ЖҰӨ ... ... ... ... нарықтағы шикізат,‭ ‬шала фабрикаттар мен материалдар және дайын‭ ‬өнімдердің ... ... ... баға ... ‬Инфляция қарқынын өлшейтін негізгі көрсеткіш,‭ ‬тұтыну бағалар индексі,‭ ‬275-ке жуық тауарлар мен қызметтерді ... ... ... ... ... бағаларының индексін есептеуде келесі формула қолданылады:
d2????‭ = ... ... ... = ... ... тұтыну қоржынының бағасы/‭ ‬Базалық жылдағы тұтыну‭ ... ... ... индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін:
Баға индексі‭ ‬100%‭ ‬-қа тең болады,‭ ‬яғни баға өзгермеген болып табылады‭;
Баға индексі‭ ‬100%-тен ... ... ... ‬-ке ... ... ... ... бағаны базалықпен салыстырғанда‭ ‬1,4‭ ‬есе өскен,‭ ‬яғни ақша инфляциялық құнсызданды‭;
Баға индексі‭ ‬100‭ ‬%-‭ ‬тен төмен,‭ ‬айталық‭ ‬80%-‭ ‬ке ... ... ... ... ... ... ... ‬20%-ке төмендеген.‭ ‬Бұл дефляцияның‭ ‬болғанын,‭ ‬яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді.
Қазақстанда ТБИ‭ ‬1991‭ ‬ж.‭ ‬белгіленді.‭ ‬Тұтыну қоржынына ... ... ... ... мен ... ... кіреді.‭ ‬Бағаның және тұтыну тауарлары құрылымының өзгерілуі ескеріліп ТБИ-нің құрылымы да әлсін-әлсін қайта қаралады.‭ ... ... әр ... ... ... нәтижесіне байланысты‭ ‬1996‭ ‬ж.‭ ‬шілдеден бастап тұтыну қоржынының төмендегідей құрамы бекітілген:‭ ‬азық-түлік‭ ‬62,6‭ ‬процент‭ (‬бұрынғысы‭ ‬58,2‭)‬,‭ ‬азық-түлік‭ ‬емес ... ... ... ... ... ... ... ‬14,2‭ ‬процент‭ (‬11,8‭) ‬құрайды.
Тәжірибеде көбінесе жалпы ұлттық өнім индексі,‭ ‬тұтыну бағалар индексі және ... баға ... ... ... ... ... ... тұтыну баға индексімен‭ ‬салыстырғанда кеңірек және әмбебапты.‭ ‬Ол ... ... мен ... ... ғана ... ... ‬материалдар‭ ‬мен құрал-жабдықтардың бағаларын енгізеді.
1.4.‎ ‏Инфляцияның түрлері
Дүниежүзілік тәжірибе ... мына ... ... ... ... ... байланысты-жергілікті‭ ‬және‭ ‬әлемдік‭ ‬инфляция‭;
жүру қарқынына байланысты‭ –‬біркелкі‭ ‬( баға үнемі төмен қарқынмен өседі‭)‬,‭ ‬үздіксіз ... ... ... ... байланысты‭ –‬жылжымалы инфляция‭ ‬–онда бағаның өсу қарқыны жылына орташа‭ ‬5-10‭ ‬проценттен ... ... ... ‬-‭ ‬онда бағаның өсуі жылына орташа‭ ‬10‭ ‬проценттен‭ ‬50‭ ‬процентке дейін‭ (‬ал ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬онда бағаның өсуі жылына‭ ‬100‭ ‬проценттен асады‭; ‬Халықаралық валюта қоры баға айына‭ ‬50‭ ... ... ... ... ... ішіндегі аса‭ ‬ұшқыр инфляция‭ ‬(супергиперинфляция‭)‬ деп аталады.‭ ‬Егер инфляция өндірістің құлдырауымен ұштаса ... ... ... атайды‭;
әсер ететін факторлар бойынша‭ –‬сұраныс‭ ‬инфляциясы және‭ ‬шығын‭ ‬инфляциясы.
Сұраныс инфляциясы ақшалы факторларға байланысты туындайды,‭ ‬яғни айналыстағы ақша ... ... ... салдарынан төлем қабілеті бар сұраныста жоғары болады.‭ ‬Ал сол ... ... баға ... ... ... ... қанағаттандыра алмайды.‭ ‬Сөйтіп жиынтық сұраныс экономиканың өндірістік мүмкіндіктерінен жоғарылап,‭ ‬бағаның көтерілуіне соқтырады.‭
Ақша массасының‭ “‬көтерілуі‭” ‬себептерінің ең ... ‬-‭ ... ... ... ... ... әскери техника күнбе-күнгі өмірде қолдануға жарамайтындықтан оның ... ... ... ... тудырады.‭ ‬Тапшылықты жою үшін айналымға қосымша ақша массасы шығарылады,‭ ‬немесе ақша ... ... ... ... ‬Бюджет тапшылығын жоюдың бірінші жолы өркендеген мемлекеттерге тән.‭ ‬Айналысқа қосымша ақша массасын шығарудың алғашқы сатысында өндірістің дамуы,‭ ‬жұмыссыздықтың азаюы және ... ... ... ... ... аз мөлшерлі инфляция пайдалы деген қорытынды шығады,‭ ‬себебі ондай инфляция артық өндіру дағдарысынан және жұмыс орындарының ... ... ... әрі ... ... бос ... орны ... және дамыған сұранысқа өнімді қосымша шығара алмаған жағдайда баға өседі.‭ ‬Осыдан кейін өндірістің құлдырауына,‭ ‬оның тиімділігінің төмендеуіне және ... ... ... ... әсер ете ...
Сөйтіп,‭ ‬сұраныс инфляциясы кезінде шектелуі ұсыныспен салыстырғанда айналыста артық ақша ... ... ... ... және ақшаны құнсыздандырады.
Шығын инфляциясы‭ ‬өндіріс шығынының көбеюіне байланысты әсіресе еңбек ... ... ... ... ... ... жағдай‭ ‬№1‭ ‬сұлбада көрсетілген.‭ ‬өнімге баға белгілеуде әсер ететін ақшасыз факторларға байланысты туындайды.‭ ‬Ол‭ ‬-‭ ‬ең алдымен жалақы төлеуге шығындардың ... ... өсуі ... ... ... ... ... индекстеу қажеттігін талап етеді.‭ ‬Жалақының өсуі өз‭ ‬кезегінде өнімді өндіру шығындарының өсуіне,‭ ‬пайданың төмен-деуіне,‭ ‬қолданып ... баға ... ... өнім ... ... әкеп ... ‬Пайданы сақтап қалу мақсатында өндірушілер тауар бағасын көтеруге мәжбүр болады.‭ ‬Нәтижесінде‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬жалақының өсуін‭ ‬талап етсе,‭ ‬жалақының өсуі‭ ‬бағаны көтереді.‭ ‬Бұл жалақы мен ... ... ... ... деп ... инфляциясы‭ ‬өнімнің әрбір‭ ‬өлшемінің шығыны‭ ‬көтеріліп,‭ ‬соған байланысты‭ ... ... ... пайда болады.‭ ‬Алайда жалақы‭ ‬бағаны құрайтын‭ ‬элементтердің‭ ‬тек біреуі ғана.‭ ‬Сонымен қатар,‭ ... ... ... ... көздерін алу,‭ ‬транспорт қызметін‭ ‬төлеу‭ ‬шығындары көтерілуіне‭ ‬байланысты да‭ ‬қымбаттайды.‭ ‬Шикізат пен ... ... ... ... ‬тасымалдаудың‭ ‬қымбаттауы,‭ ‬яғни материалдық‭ ‬шығындардың өсуі‭ –‬бүкіл әлемде‭ ‬болатын заңды‭ ‬процесс.‭ ... ... ... фактор‭ ‬-‭ ‬өнімнің әрбір өлшемінің шығындарын‭ ‬төмендететін жаңа технологияны пайдалану.
Шығын инфляциясы мен‭ ... ... ... ... байланысты.‭ ‬Оны мынандай жүйеліктен байқауға болады:‭ ‬(2-сурет‭)‬.‭ ... ... ... экономика‭ ‬жүйесін‭ ‬инфляцияға ұшырататын‭ –‬немесе сұраныс инфляциясына‭ ‬немесе шығын инфляциясына‭ ‬әсер ететін факторлар.‭ ... ... ... ... ... тән,‭ ‬яғни жылдан жылға ауысатын‭ ‬бірқалыпты‭ ‬ақшаның құнсыздануы.‭ ‬Батыс ... ... ... бұл түрі өндіріс пен жалпы ұлттық өнімнің өсуін ... ... ‬Ал ... ... ‬қарқынды‭ ‬және ұшқыр инфляция басымдау болады.‭ ‬Инфляцияға әсер ететін‭ ‬факторлар,‭ ‬оның түрлері және инфляцияның‭ ‬әлеуметтік-экономикалық‭ ... жою ... да әр ... ... ... ‬ерекшеліктеріне‭ ‬байланысты болады.‭ ‬Дамушы елдерді‭ ‬инфляцияның даму‭ ‬жағдайлары‭ ‬мен оған әсер ... ... ... ... ‬жіктеуге болады.
Бірінші топтағы‭ ‬елдерге Латын Америкасының‭ ‬дамушы‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬экономикалық‭ ‬тепе-теңдіктің‭ ‬жоқтығы,‭ ‬мемлекет‭ ‬бюджетінің‭ ... ... ... ... ... шығару станогы‭ ‬мен үнемі индекстеу‭ ‬механизмінің‭ ‬қолданылуы байқалып,‭ ‬ал сыртқы экономикалық ортада‭ ... ... ... ... ... төмендеді.‭ ‬Никарагуада,‭ ‬мысалы,‭ ‬1990‭ ‬ж.‭ ‬ақшаның құнсыздануы‭ ‬8500‭ ‬процентке,‭ ‬Перуде-8291,5‭ ‬процентке жетті.‭
Екінші топқа‭ ... ... ... ... ... ... ‬Сирия,‭ ‬Чили‭ ‬елдері кіреді,‭ ‬оларда да‭ ‬экономикалық тепе-теңдіктің‭ ‬жоқтығы‭ ‬байқалып,‭ ‬ал ... ... аз ... және несиелік экспанссияға‭ (‬несиені ұлғайту‭) ‬ерекше көңіл бөлінді.‭ ‬Бұл елдерде‭ ‬қарқынды инфляция‭ (‬бағаның жылдық орташа ... ... ... ‬сақталып,‭ ‬бірен-саран индекстеу жүргізілуде,‭ ‬жұмыссыздықтың жоғары деңгейі сақталуда.‭
Үшінші топқа‭ ‬жататын елдер‭ –‬Сингапур,‭ ‬Малайзия,‭ ‬Оңтүстік Корея,‭ ‬Біріккен Арабтар Әміршілігі,‭ ... ... ... ... – ‬жеткілікті деңгейде‭ ‬экономикалық тепе-теңдігі бар мемлекеттер.‭ ‬Оларда‭ ‬жылжымалы инфляция‭ ‬(1-5%‭) ‬сақталуда,‭ ‬бағаға ... ... ... ... дамыған нарық жағдайында жұмыс істеуде.‭ ‬Инфляцияға қарсы шаралар ретінде тауарды сыртқа шығару және шетел валютасының ... зор роль ... ... ... ... ...
Төртінші топқа‭ ‬дамушы мемлекеттер әлеміне теңгерілген бұрынғы социалистік мемлекеттер кіреді‭ (‬ТМД елдері,‭ ... ... ... және ... ... ... инфляция жоспарлы-бөлу жүйесінен нарыққа өту барысында туындайтын объективті процестерге байланысты болады.‭ ‬Себебі,‭ ... ... ... ... ... ... келе жатқан тапшылығы негізінде қаржыландыру мәселелерінде анықталады‭; ‬екіншіден,‭ ‬құрылым факторлары,‭ ‬мысалы,‭ ‬тез қай-тарылымы болмайтын ауыр өнеркәсіпке салынатын инвестицияның ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасымен салыстырғандағы өнеркәсіп өнімдері бағасының қарқынды өсуінің арасындағы үйлесім-сіздік.‭ ‬Құрылым факторлары тек ... ... ... шығын инфляциясына жағдай жасап қана қоймай,‭ ‬сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... өсуі мен ішкі нарықтың аз сұранысы арасындағы қайшылықтарды,‭ ‬бір жағынан,‭ ‬зиянды қаржыландыру жолымен,‭ ‬яғни ақша массасын ... ... ... жағынан шетел займдарын көптеген мөлшерде тартумен шешуге ұмтылуда.‭ ‬Нәтижесінде бұл ... ... көп ... ішкі және ... ... ... ... дамушы елдерге тән қарқынды және ұшқыр инфляциялардың нышаны‭ ‬-‭ ‬ақша айналымы жылдамдығының өсуі,‭ ... ... ... ... алу ... кенет төмендеуі және ақша айналысынан ұсақ монеталар түгілі бірте-бірте ұсақ ... ... да ... ... қатар сыртқы қарыздың өсуі мемлекет ішінде доллардың немесе басқа шетел валютасының ... жол ... ... ... ... одан әрі ... және ... капиталдың‭ “‬әкетілуіне‭” ‬соқтырады.
‎ ‏.‎ ‏Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары,‭ ‬тежеу шаралары мен әдістері,‭ ‬инфляцияға қарсы саясат.
2.1.‎ ‏Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік зардаптары
Инфляцияның зардаптары‭ ... және көп ... ... ... ‬Инфляцияның жоғары деңгейі‭ ‬баға мен пайда‭ ‬нормасын жоғарылатып,‭ ‬уақытша‭ ‬конъюктураны‭ ... ... ‬у ... ... инфляция‭ ‬ұдацйы өндіріске кедергі келтіріп,‭ ‬қоғамдағы экономикалық және‭ ‬әлеуметтік‭ ‬шиеленістерді‭ ‬тереңдетеді.‭ ... ... ... ... ... бермеген кезіндегідей‭ ‬шаруашылықтың‭ ‬шырқын бұзып,‭ ... зиян ... ... ... ... ‬жол бермейді.‭ ‬Бағаның әр түрлі өсуі экономика‭ ‬салаларының арасындағы‭ ‬сәйкестілікті‭ ‬бұзып,‭ ‬тұтынушылар сұранысын‭ ... ... ... ... ... ... ... инфляция‭ ‬тұтынушының ақшадан‭ ‬тауарға ауысуын‭ ‬күшейтіп,‭ ‬бұл процесті таудан ... ... ... ... ... ... ‬ақша қорлануына‭ ‬ынтаны жойып,‭ ‬ақша-несие ... ... ... ... ... халықтың‭ ‬жинағы‭ ‬құнсызданады,‭ ‬банктер,‭ ‬несие беретін мекемелер зиян ... ... ... ... бір ... екіншісіне аударады,‭ ‬халықаралық валюта және несие қатынастары күрделенеді.
‎ ‏Инфляцияның әлеуметтік зардаптары да бар,‭ ‬ол ұлттық табысты ... ... ... ... үстіне салық болып,‭ ‬номиналды және нақты жалақының өсу қарқынын қызметтер мен ... ... ... ... кейін қалдырады.‭ ‬Инфляция зардабын барлық жалдамалы жұмысшылар,‭ ‬еркін кәсіп иелері,‭ ‬зейнеткерлер т.б.‭ ... ... ... ... ... онша ... емес ... экономикалық конъюпктураны жандандырады дейді.‭ ‬Тәжірибеде инфляцияның келесі негізгі әлеуметтік-экономикалық салдарлары орын алады.‭
Ақша табысының құнсыздануы
Инфляция ... ақша ... ... ... алып ... ‬Номиналды табыс-бұл адамның жалақы,‭ ‬рента,‭ ‬пайда немесе пайыз ... ... ақша ... ... ... табыс-‭ ‬номиналды табыс сомасына сатып ала алатын тауарлар мен ... ... ... ... ... табыс тұрақты болса немесе инфляция қарқынына қарағанда баяу өссе,‭ ‬онда нақты табыс төмендейді.‭ ... ... ... ... бар ... көп зардап шегеді.‭ ‬Егер табыстың өсуі инфляция қарқынының алдында болса,‭ ‬онда жанұя,‭ ... ... ... ... ... ... ... жағдайында фирма өз өнімінің бағасын инфляция өсуіне‭ ‬дейін тезірек көтерсе,‭ ... ол ... ... ... ... көп ... ... мүмкіндіктері жоқ,‭ ‬демек инфляция кезінде олардың қаржылық ... ... ... пен ... қайта бөлінуі
Инфляция табыс пен байлықты қайта бөледі.‭ ‬Осылай несие берушілердің арқасында қарызы бар адамдар байиды.‭ ‬Барлық жағдайларда дебиторлар ұтады‭; ... ... ... ... бір ... алу қабілеті бар кезінде алынады да,‭ ‬ол сомаға аз сатып алу қабілеті бар кезінде қайтарылады.‭ ‬Сонымен қарызы бар ... ... ... ... ... ... бар ... те ұтады.‭ ‬Себебі инфляция оған қарыздарын сатып алу қабілеті болатын теңгемен төлеу мүмкіндігін береді.‭ ... ... ... ... ... және баланссыз өсетін болса,‭ ‬онда бұл жағдай нарықтық экономикадағы кейбір субъектер үшін пайдалы,‭ ‬ал басқалары үшін ... ... ... ... ... тез өсуін жоспарламай кәсіпкер мен кәсіподақ арасында коллективті шарт жасалса,‭ ‬баға өскен ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызметтердің бағалары өскен жағдайда кәсіпкерлер де зардап ... ... ... инфляция табыс пен байлықты төлемді кейінге қалдырғандар пайдасына,‭ ‬ал номиналды және ұзақ уақытқа,‭ ‬белгіленген шарт негізінде‭ (‬несиеге процент ставкасы,‭ ‬жалақы‭) ... ... ... ... ... ... бөлуді инфляцияның жылдамдығы,‭ ‬кездейсоқтық пен баланссыздығын күшейтеді.
‎ ‏Инфляция жылжымайтын мүлік құнын жоғарылатады.‭ ‬Сондықтан иеліктерінде жылжымайтын мүліктері бар жанұялар мен фирмалар бай ... ... ... ... ... ... ие болған тауарлы заттық құндылықтардың бағасы өседі.‭ ‬Сондықтан халық пен кәсіпорындар өздерінің тез құнсызданатын ақша қаражаттарын пайдалануға асығады,‭ ‬нәтижесінде де ... пен ... ақша ... ... ... болады.‭ ‬Заттардың көп сатып алынуының нәтижесі сұраныс инфляциясының нығаюына әкеледі.‭ ‬Оның алдын алу үшін мемлекеттің ... ақша ... ... ... ... ... әлсіреуі
Инфляцияда ұзақ мерзімді инвестиция жасау ешкімге пайдалы емес,‭ ‬себебі инвестицияға ... бір ақша ... да,‭ ... ... ... ... ... ‬Инвестицияның өсу қарқынынан жоғары тиімділікті қамтамасыз ететін инвестиция ақылға қонымды болады.
‎ ‏Инвестиция мерзімі ұзақ болған сайын құнсыздану көп болады.‭ ‬Мәселен,‭ ... жоба ... ... ... ... ... ... болсын.‭ ‬Бірінші жылдың соңында‭ ‬100‭ ‬мың теңге табыс,‭ ‬екінші жылдың соңында‭ ‬200‭ ‬мың теңге,‭ ‬ал үшінші ... ... ‬50‭ ... ... табыс табылады деп жоспарлансын.‭ ‬Бірақ инвестицияны қазір шығару керек,‭ ‬ал табыс біраз уақыттан соң ғана түседі.‭ ... ақша ... ... ... үшін дисконттау операциясы қолданылады.‭ ‬Егер инфляция қарқыны‭ ‬15%‭ ‬деп болжалса,‭ ‬онда инвестициядан бірінші жылдың соңында табыс мынаны құрайды.‭ ... ... ... ... ... ... аяғында‭ ‬200‭ ‬мың алынады деп күтілуде.‭ ‬Бірақ уақыт факторын есепке алғанда олар мынадай ... ... ... ... ‬мың теңге.‭ ‬3-жылдың соңында инвестициядан табыс:‭ ‬50‭ ‬мың теңге/‭(‬1+0,15‭)‬³‭=‬33,3‭ ‬мың теңге құрайды.
+151,5+33,3‎=‏271,8‎ ‏мың теңге.‭ ... бұл жоба ... ... те ... ... ... ... ақшаның құнсыздануы
Инфляция сонымен қатар фирманың амортизациялық қорының құнсыздануына әкеледі,‭ ‬ол ... ... ... ... ... ... ... нақты құндылықтарын да,‭ ‬бұл банктегі салым,‭ ‬облигация,‭ ‬сақтандыру немесе қолма-қол ақшасын да төмендетеді.‭ ‬Адамдар жинақ жасамауға ... ... ... ... ағымдағы тұтынуға бағыттайды,‭ ‬бұл да қоғамның қаржы қорының азаюына,‭ ‬өнеркәсіптің ... ... ... жасырын конфискациялау және нақты пайыздың төмендеуі
Инфляция салық арқылы халық пен ... ... ... ... алып келеді.‭ ‬Номиналды табысы өскен салық төлеуші бірден салықты салық салудың жоғары тобынан‭ ... ... ... ... пен кәсіпорындардың пайдасы деп есептелінбейтін және ағымдағы шығындарға ... ... бір ... ... қойылады.‭ ‬Мұндай жағдай тудырмас үшін дамыған Батыс елдері инфляция қарқынын есепке ала отырып,‭ ‬салық ставкасына индексация жүргізеді.‭ ‬Өкінішке орай,‭ ... ... ... аз ... ‬себебі баланстанбаған баға өсу кезінде байлықты қайта бөлуіне әкеп соқтырады,‭ ‬номиналды табыстың нақтыдан ажырауының күшеюі және бұл да әртүрлі топтарда,‭ ... ... және ... жылдамдықпен күшейеді.‭ ‬Бірыңғай индексация осындай нәзік айырылымдарды қамти алмайды,‭ ‬ол барлық табыстарды заңды түрде бағалайды.‭ ‬Сонымен қатар инфляциядан мемлекет те ... ... ... салықтар мемлекеттік қазынаға түскен уақытқа дейін олар құнсызданады.
‎ ‏Ұлттық шаруашылықты басқарудың нашарлауының бірі-инфляцияның тұрақсыздығы және өзгермелі-лігі.‭ ‬Инфляция кезінде бағалар тез ... ... ‬ол ... ... ... ... ‬Болашақтағы табыстарға деген сенім-ділік төмендейді,‭ ‬шығындар мен пайданы болжау қиынға соғады.‭ ‬Осылардың барлығы кәсіпкерлікке деген ынтаны,‭ ‬экономикалық активтілікті төмен-детеді.
Біз ... үй ... ... мен мемлекетке тигізетін салдарын қарап шықтық.‭ ‬Осы талдаулардан байқағанымыз,‭ ‬инфляция ... ... емес ... ... өсіру стимулы болуы мүмкін,‭ ‬бірақ экономикалық процестің одан да көп бұзылуына алып келеді.‭ ‬Нәтижесінде инфляция қарқыны өседі де қоғамда гиперинфляция болу ... ... ‬Ол да ... бірге экономикалық қирауға дейін баратын күйретуші салдарлар алып‭ ‬келеді.‭ ‬Гиперинфляцияның ең қауіпті салдары,‭ ‬бұл‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Фирмалардың болашақта баға өседі деп шикізаттар мен ... ... ... ... ... ... ... ‬Өндірістің жалпы бәсеңдеуі басталады.
‎ ‏Осындай жағдайда қалыпты экономикалық қатынас бұзылады.‭ ‬Кәсіпкерлер тауарларына қандай баға қоюды,‭ ‬ал тұтынушылар ... ... ... ... ... ... ақшасын тез арада алғысы келеді,‭ ‬өйткені ақша тез уақытта құнсызданып кетеді.‭ ‬Несиелік қатынас бұзылады.‭ ‬Бюджет ... мен ... ... ... ‬Ақшалар шындығында өз қызметтерін атқаруын қояды.‭ ‬Нәти-жесінде де ... ... ... болады.‭ ‬Өнеркәсіп пен айырбас тоқтауға айналады және соңында экономикалық,‭ ‬әлеуметтік және ... ... ... да ... ... тежеу шаралары мен әдістері
‎ ‏Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық зардапта-ры төмендегі жағдайлардан:‭ ‬тауарлар бағасының өсуінен‭; ‬халықтың ақшалы ... ... ... және ... ... қаржысының құнсыздануынан‭; ‬халықтың экономикалық белсенділігінің төмендеуі мен жұмыссыздықтың көбеюінен‭; ‬ұлттық валютаның сатып алу мүмкіндігінің төмендеуі мен басқа валюталарға қарағанда оның ... ... ... ... ... ... өсуі мен оның салық төлеуден жалтаруынан және с.с.‭ ‬көптеген көлеңкелі процестерден байқалады.
‎ ‏Инфляцияның зардаптарын жойып,‭ ‬ақша ... ... ... ... реформасын жүргізу және инфляцияға қарсы басқа да саясаттар жүргізу.
‎ ‏Тарихта ақша реформасын жүргізудің екі формасы бар:
бірінші,‭ ‬жаңа ақша жүйесін ... ... ... ... ақша ... ... ‬сонымен қатар мемлекеттік құрылым өзгергенде,‭ ‬яғни отаршылық жүйе құлап,‭ ‬оның орнына отаршылықтан арылған саяси тәуелсіз мемлекеттер пайда болғанда ... ... ... ... орнына ТМД елдері құрылғанда бұл елдердің‭ ‬даму ... ... ... тән жаңа ақша ... ... болды‭;
екінші,‭ ‬ақша жүйесінің кейбір элементтерін өзгерту,‭ ‬яғни жаңа ақша өлшемін енгізу,‭ ‬баға масштабын,‭ ‬ақша түрлерін және ... ... және ... ... ... көртеген мемлекеттер ақша айналысын тұрақтандыру мен экономиканы қалпына келтірудің ең бір қажетті жолы ретінде мына әдістерді қолданады‭? ‬Нуллификация,‭ ‬реставрация‭ (‬ревальвация‭)‬,‭ ... және ... ... ... ... ... ... жаңа валютаны енгізу әдісі.‭ ‬Мысалы,‭ ‬20-жылдары Германияда ... ... ... ... нәтижесінде рейхсмарка құнсызданып,‭ ‬1924‭ ‬ж.‭ ‬енгізілген жаңа маркаға‭ ‬1:1‭ ... ... ... арақатынасымен айырбасталды.‭ ‬Сөй-тіп құнсызданған ескі марка жойылды.
‎ ‏Реставрация‭ –‬ ол ақша өлшемінің бұрынғы алтын құрамын ... ... ... ‬Мысалы,‭ ‬Англияда,‭ ‬Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі‭ ‬1925-1928‭ ‬жылдардағы ақша реформасы кезінде фунт ... ... ... ... ... қалпына келтірілді.‭ ‬Ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін реставрация-ревальвация ретінде доллармен салыстырғанда ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық валюта қоры ақша өлшемінің алтын құрамын тіркеуден өткізді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ГФР үш ... ... ... ... ‬яғни марканың курсы осы он жылдың ішінде үш рет жоғарылады.
‎ ‏Девальвация‭ –‬ ақша өлшемінің алтын құрамын төмендету.‭ ‬Ол ... ... ... ... АҚШ долларына алтын құрамын да төмендету.‭ ‬Долларды екі рет ... ... оның ... ... ... ... ‬желтоқсанында‭ ‬7,89%-ке,‭ ‬ал‭ ‬1973‭ ‬ж.‭ ‬ақпанында‭ ‬10%-ке төмендетілді.‭ ‬1973ж.‭ “‬өзгермелі‭” ‬валюта курсын енгізген соң,‭ ‬девальвация ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ... жүргізілді.
‎ ‏Деноминация‭ ‬–ол‭ “‬нольдерді сызу‭” ‬әдісі,‭ ‬яғни баға масштабын ірілендіру.‭ ‬Мысалы,‭ ‬КСРО-да‭ ... ... ‬1‭ ... ... баға ... ‬10‭ ... ... ‬1961‭ ‬ж.‭ ‬шыққан жаңа‭ ‬1‭ ‬рубль ескі‭ ‬10‭ ‬рубльге тең алмастырылды.‭ ‬1988‭ ‬ж.‭ ‬Бразилияда енгізген жаңа ақша өлшемі-нокрузадо бұрынғы құнсызданған‭ ... ... ... ... ... ‬ж.‭ ‬Ресейде де рубльге деноминация‭ ‬1:1000‭ ‬ескі рубльге арақатынасымен жүргізілді.
‎ ‏Қорыта айтқанда,‭ ‬инфляциямен күрес әдістері-мемлекеттің экономиканы реттеудегі ... ... ... ... қарсы саясат
Инфляцияның әлеуметтік‎ ‏және экономикалық зардаптары‭ ‬оған шалдыққан‭ ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті.‭ ‬Алдымен экономистер ең басты сұраққа жауап іздейді.‭ ‬Инфляцияны төтенше шаралар‭ ‬қолдану арқылы жою керек пе,‭ ‬әлде оған ... ... пе‭? ... ... әр елде ... ... елдің ерекшеліктеріне сәйкес шешіледі.‭ ‬Мысалы АҚШ-та,‭ ‬Англияда инфляцияға қарсы күрес‭ ‬мемлекет деңгейіндегі‭ ... ... бір ... ... ... ... (‬жалақыны индекстеу және т.б.‭)‬.
‎ ‏Инфляцияға қарсы саясатты талдауда оның екі ... ... ... ... ... ... кейнсшілер қолдайтын шаралар‭) ‬белсенді бюджеттік саясатты жақтайды,‭ ‬мемлекеттік шығыстар мен салықтарды икемді пайдаланып,‭ ‬төлеу қабілеті бар сұранысқа ықпал жасайды.‭ ‬Инфляциялық ... ... ... ... өз шығыстарын тежеп,‭ ‬салықтар деңгейін жоғарылатады.‭ ‬Нәтижесінде сұраныс қысқарады,‭ ‬инфляцияның қарқыны‭ ... ... ... бір ... ... те ... ‬экономикада дағдарыс пен тоқырау белгілері байқалады,‭ ‬жұмыссыздардың саны өседі.Бұл ... ... ... ... құлдырауы кезінде сұранысты ұлғайту үшін арнайы‭ ‬бюджеттік саясат жүргізіледі.‭ ‬Егер сұраныс жеткіліксіз болса,‭ ‬мемлекеттік қаржыландыру‭ ... ... ... бастайды,‭ ‬салықтардың деңгейі‭ ‬төмендетіледі.‭ ‬Төмен деңгейлі салықтар ең алдымен ... аз ... ... ... ... ... жедел пайдаланады.‭ ‬Сөйтіп қызмет көрсетулерге және тұтыну‭ ‬тауарларына‭ ‬сұранысты ұлғайтады.‭ ‬Сұранысты бюджеттік қаржылар арқылы ынталандыру,‭ ... ... ... ... ... ... күшейтеді.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬бюджет тапшылығының‭ ‬ұлғаюы үкіметтің салық арқылы маневр жасау мүмкіндіктерін тарылтады.
‎ ‏Екінші бағыттың авторлары экономикада ... ... ... ... саясаты арқылы реттеуді ұсынады.‭ ‬Реттеудің бұл түрі үкіметтің тікелей‭ ... ... ... орталық банк арқылы жүргізіледі.‭ ‬Ол айналымдағы ақша санын‭ ‬және қарыз процентінің‭ ‬ставкасын өзгертеді.‭ ‬Ақша-несие саясаты экономикаға қысқа ... ... ... ... ... ‬қолданылады,‭ ‬басқаша айтқанда,‭ ‬экономистердің ойынша‭ ‬үкімет ... ... ... сұранысты‭ ‬тежеу үшін инфляциялық шаралар қолданады.‭ ‬Өйткені экономикалық өсуді‭ ‬ынталандыру және жұмыссыздықтың‭ ‬табиғи деңгейін‭ ... ... ... ‬төмендету,‭ ‬инфляцияны бақылаудан шығарады.‭ ‬Қоғамдық ... ... ... ... ... шаруашылығына‭ ‬үлкен зиян келтіреді,‭ ‬яғни жұмыссыздықты өсіріп өндірісті құлдыратады.‭ ‬Кейбір есептер бойынша инфляцияны‭ ‬1%-ке төмендету жұмыссыздықты жыл бойындағы ... ... ... ‬2%‭ ... ‬ал ... ... ... кемітеді.
‎ ‏Бақылаудан шыққан инфляцияны ауыздықтау үшін біраз елдердің ... ... ... ... мен табыс арақатынасы деген саясатты жүргізуде.‭ ‬Оның ... ... ... өсуін тежеу.‭ ‬Бұл саясат инфляциямен күресте рыноктық стратегиядан гөрі әкімшілікке көбірек бағыт ұстағандықтан туындайды және ол алға ... ... ... жете ... ... проблемаларды шешуде түрлі‭ ‬экономикалық шараларды қатар қолдану жалпы экономикалық реттеуді‭ ‬тиімсіз ... ... ... ... ... ... ‬Мұнда‭ ‬1971-1974‭ ‬жылдарда үкімет жалақы мен баға деңгейіне тіккелей бақылау жүргізді.‭ ‬Одан кейінгі жылдарда‭ ‬бұл мәселеде тек ... ... ған ... ‬Ал үкімет басына Р.Рейганың республикалық әкімшілігі келісімен аталған мәселелермен шұғылданатын үкімет мекемесі жойылды.
Инфляциямен күресудің‭ “‬ымыралы‭” ‬теориясы
Тәжірибеде инфляциямен белсенді күресудің ... ... ... ... жатады.‎ ‏Бұл теория бойынша жұмыссыздық динамикасы мен инфляция бір-біріне өзара кері әсер етеді.‭ ‬Ертеде инфляциямен күрес ... ... ... ... ... ‬ал соңғы жылдары‭ ‬жұмыссыздықтың табиғи деңгейі теориясына сүйенуге бет бұруда.‭
Инфляция жұмыспен қамтуға ... әсер ... ... ... ағылшын экономисі А.Филлипс оның ықпалын‭ ‬көрсететін‭ “‬сұраныс инфляциясы‭” ‬деген үлгіні ұсынды‭ (‬2-сурет‭)‬.‭ ‬1861-1956‭ ... ... ... ... ... ... ‬ол ... ставкасы өзгеруі‭ ‬мен жұмыссыздық деңгейінің‭ ‬арасындағы‭ ‬тәуелді-ліктің‭ ‬кері әсерін қисық сызық арқылы көрсетті.‭ ‬Сөйтіп,‭ ... ... ... ... ... ... баға мен ... өсуін күрт баяулататынын дәлелдеді.‭
А.Филлипс есебінің теориялық негізін экономист Р.Липси жасады.‎ ‏Бұдан әрі американ экономистері П.Самуэльсон және ... ... ... ... ‬өзгерістер енгізіп,‭ ‬жалақы ставкасын тауар бағалары өсуі қарқынымен ... ... ... ... сызығын‭ ‬сол‭ ‬күйінде экономикалық саясатты жасаудың құралы ретінде қолданды.‭ ‬Әсіресе ол толық жұмыспен қамту және өндіріс бағасының‭ ... ... ... пайдаланылады.‭
Абцисса өсінде жұмыссыздық деңгейі,‎ ‏ординат өсінде тауар бағаларының өсу қарқыны бейнеленді.‭ ‬Қисық сызық өсі ... ... ... ... жұмыссыздық деңгейі И‭ (‬оған баға өсу қарқыны сай Р келеді‭) ‬төтенше жоғары деп есептесе,‭ ‬онда оны ... үшін ... және ... ... ‬қолданады,‭ ‬олар өз кезегінде‭ ‬сұранысты‭ ‬күшейтеді.‭ ‬Бұл өндірістің‭ ‬ұлғаюына,‭ ‬жаңа‭ ‬жұмыс ... ... ... ... ... нормасы И мөлшеріне дейін төмендейді,‭ ‬бірақ дәл сол мезгілде‭ ‬инфляция қарқыны Р-ге дейін жоғарылайды.‭ ‬Мұндай жағдайлар‭ ‬экономиканың‭ “‬қызып‭” ... ... ... ... мүмкін,‭ ‬сондықтан үкімет‭ ‬несие беруді тежеу,‭ ‬мемлекеттік бюджеттің‭ ‬шығыстарын кеміту және т.б.‭ ‬шаралар жүргізеді.‭ ‬Нәтижесінде бағаның өсу ... Р ... ... ‬ал ... ... ... нормасы И болады.
‎ ‏Экономикалық реттеу тәжірибесі‭ ‬көрсеткендей,‭ ‬Филлипстің қисық сызығы‭ ... ... ... ‬жағдайларда‭ ‬қолдануға келеді.‭ ‬Өйткені ұзақ мерзімді жоспарда‭ (‬5-10‭ ‬жыл‭) ‬жұмыссыздықтың жоғары болуына қарамастан инфляция үдей береді,‭ ‬мұның бірталай ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсету керек.‭ ‬Үкімет инфляция‭ ‬арқылы жұмыссыздықтың‭ ‬төмен деңгейін тұрақтандыру үшін‭ ... ... ... ... ... алса ... ... жетеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬жалдамалы жұмысшылар номиналды‭ ‬жалақы‭ ‬ставкасының өсуін байқап,‭ ... ... ... ... ... ... ... инфляцияның өсуі‭ ‬жұмыссыздықты азайтуы мүмкін.‭ ‬Бірақ,‭ ‬бір кезде‭ ... ... ... ... ... ... ... біледі.‭ ‬Өйткені,‭ ‬инфляция‭ ‬тұсында‭ ‬нақты жалақының‭ ‬жоғарылауы оның номиналды‭ ‬дәреже-сінің өсуімен бірдей емес,‭ ... ... ... ... адамдар алған ақшаларына қызмет пен тауар сатып алуды бірте-бірте азайтса,‭ ‬үміттің үзілгені,‭ ‬онда ешкім де ... ... ... еңбегін‭ ‬ұсынбайды.‭
Мұндай өзара тәуелділікке‎ ‏60-жылдары американ экономисі М.Фридмен ... ... ... ‏Ол ... ... ... ... инфляциялық шаралармен‭ “‬толтыру‭” ‬тиімсіз деп көрсетті.‭ ‬Сонымен,‭ ... ... ... ... ‬сезіп,‭ ‬номиналды ставканы‭ ‬жоғарылату жалақыны сатып алу‭ ‬қабілетін ... ... ... түсінгенде ғана инфляцияның өсуі еңбекті‭ ‬ұсынудың өсуімен жүрмей оның азаюы,‭ ‬яғни жұмыссыздықтың өсуінен ... ... ... ... ... үшін тек қарқыны төмен,‭ ‬баяу инфляцияға ғана қолдануға болады деген де сөздер ... ... ... ‬күйзелісте инфляцияның қарқыны‭ ‬кенеттен өседі және ол жұмыссыздықтың‭ ‬көбеюімен қабаттасды.‭ ‬Басқа сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ... ... уақытқа тұрақты экономикалық заңдылық бола алмайды.
‎ ‏Мұның орнына жұмыссыздықтың табиғи деңгейі деген теория ... ... ... ... ... ... мен Дж.Буштың республикалық әкімшілігі‭) ‬және Англияда‭ (‬М.‭ ... ... ... ... қолданылды.‭
Бұл теорияның мәні мынада:‎ ‏қарқыны баяу,‭ ‬орта,‭ ... ... ... ... ... тек ... ‬табиғи дәрежесінде ғана мүмкін болады.‭ ‬Ал табиғи жұмыссыздық‭ ... әр ... ... ... ... ... ... ақпараттарға сүйене отырып,‭ ‬олардың фрикциондық және құрылымдық түрлерін есептеу арқылы анықталады.‭ ‬Жұмыссыздықтың табиғи дәрежесі мен ... ... ... ... бағытталған экономикалық саясат мақсатына жете‭ ‬бермейді.‭ ‬Оның оңды нәтижелерімен‭ ‬қатар‭ (‬80-жылдардың‭ ‬екінші ... ... ... ... ... ... ... атап өту керек,‭ ‬жұмыссыздық табиғи‭ ‬деңгейіне‭ ... ... ... ... ... ‬қозғалады да содан кейін оның қарқыны‭ ‬жедел төмендейді.‭ ‬Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі‭ ... он ... ... ... елдерінде дерлік өсті‭ (‬АҚШ-та‭ ‬60-жылдары‭ ‬4%‭ ‬болса,‭ ‬80-жылдары‭ ‬6-7‭ ‬%‭–‬ке дейін өсті‭)‬.
Қазақстан Республикасындағы‭ ‬ ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің рубльдік аймағында болып келгені белгілі.‭ ‬Сондықтан Ресейдің экономикасында болып жатқан дағдарыс пен инфляцияны күшейтуші жағдайлар Қазақстанның экономикасына ... ... ... ... ‬көрші елдердің Ұлттық валюталарын енгізгендері,‭ ‬Ресейдің‭ ‬1961-1992‭ ‬жылдарда шығарылған ақшасын жаңа,‭ ‬1993‭ ‬жылғы ақша белгілеріне айырбастауының салдарынан Қазақстанға ... ... ... ... ... ‬Кеңес және Ресей ақша белгілері құйыла бастайды.‭ ... ... мен ... аймақты қайта құру жөніндегі жүргізілген келіссөздер ешқандай нәтиже бермеді.‎ ‏Олардың қойған шарттарын қабылдаған күнде,‭ ‬Қазақстан іс ... ... ... жоғалтатын болды.‭ ‬Осындай қиын жағдайдан шығу үшін Қазақстан Үкіметі ұлттық ақша‭ ... ... ... жөн деп ... ... ‬да бұл қиындықтан шығудың бірден-бір жолы еді.‭ ‬Бір жақсысы,‭ ‬үкімет ұлттық ақша шығаруға алдын ала дайындалған болатын.‭ ‬Ең маңыздысы ... ... ... ... ... ... ... шығуға дайын болатын.‭ ‬Сөйтіп қазақстанның ұлттық ақшасы‭ –‬теңге‭ ‬дүниеге келді.‭ ‬Әрине бұл инфляцияны жүгендеуде шешуші орын ... ... ... ... ... ... ... ‬бұрын болып көрмеген деңгейге жеткен болатын.‭ ‬Мысалы,‭ ‬10‭ ‬дана ... ... ... ... ‬1‭ ... ‬ет ... ‬40000‭ ‬рубль,‭ ‬1‭ ‬шыны шампан шарабы үшін‭ ... ... ... ... ... ‬1993‭ ‬жылдың өткен‭ ‬9‭ ‬айы бойынша орташа инфляция‭ ‬784,1‭ ‬процентке өсті,‭ ‬ал бағаның бір айлық орташа өсу қарқыны‭ ‬87‭ ... ... ... жағдайда тұрлаулы бағамды ұлттық ақшаның шығуы инфляцияның өсу қарқынын төмендетуге үлкен әсер етті.‎ ... ... ... ... ... ... ... ақша енгізудің жағдайында бағаны шектеудің төтенше шараларын бекітті.‭ ‬Оның ішінде,‭ ‬көптеген тұтынуға қажет тауарлардың бағасына шек ... ... ... ‬аз ... ... ... да,‭ ... мен инфляцияның өсуі тоқтатылды.
‎ ‏Бірақ кең өріс алып кеткен ... ... ауыл ... ... және ... ... ... бағаны босату,‭ ‬бюджеттің өскелең жетіспеушілігі,‭ ‬экономиканы долларландыру,‭ ‬т.с.с.‭ ‬жағымсыз жағдайлар,‭ ‬үкіметтің инфляцияға қарсы қолданған шараларын жоққа шығарды.
‎ ‏жылдың‭ ‬1‭ ... ... ... өсу ... ... ... болды,‭ ‬ал теңгенің бағамы‭ ‬4‭ ‬есеге жақын төмендеп,‭ ‬сол жылдың көкек айында‭ ‬1-доллар,‭ ‬19‭ ... ‬94‭ ... ... ... пен ... ... қатал монетарлық саясат жүргізгенінің,‭ ‬қоғамдық меншікті жекешелендірудің және басқа елдерден инвестиция жұмылдырудың нәтижесінде ... ... ... ... ... әсер еткен себептердің ішінде қатал монетарлық саясаттың маңызы көбірек.‭ ... ... сол ... ... ақша ... ... ... ‬оның ішінде қолма-қол ақша‭ ‬12‭ ‬процентке кеміді,‭ ‬ал жалпы ішкі өнімнің өсуіне сәйкес көбеюдің орнына азайып кетті.‭ ... ... ... ақша ... мен қамтамасыз етілуі сол тұста‭ ‬9,5‭ ‬%-ақ болды.
‎ ‏Ақшаның айналымдағы саны ... бір ... ... ... бір ... ... ... мүмкіншілік туады‭ (‬ол жақсы‭)‬,‭ ‬ал екінші жағынан,‭ ‬ел ішінде төлем қабілеті бар сұраным кемиді‭ (‬бұл жаман‭)‬.‭ ‬Қолда ақша болмаса,‭ ‬сатып ... ... ... ‬Ұсынымның көбеюі бағаны өсірмейді,‭ ‬ал кей жағдайда,‭ ‬тіпті төмендетеді.‭ ‬Сондықтан,‭ ‬Үкімет орындарының инфляцияны бағалайтын көрсеткіші болып ... ... ... ... ... баға мен инфляцияның төмендегенін көрсетеді.‭ ‬Осыған байланысты кейбір ... ... ... ... ...
Инфляцияның Қазақстандағы ең төменгі шегі‎ ‏1998‎ ‏жыл болды,‭ ... жылы ... ... ... ... ‬болды.‭ ‬1999‭ ‬жылы тағы да жоғарылап‭ ‬17,8‭ ‬%-ке жетті,‭ ‬ал‭ ‬2000‭ ‬жылы‭ ‬9,8%‭ ‬болды.
Қазақстандағы инфляция барлық ТМД ... ... ел ... ... ... ... қатынастарға өту кезіндегі өзгерістерге байланысты.‭ ‬КСРО-ның халық шаруашылығындағы инфляция көптеген жылдар бойы мойындалған жоқ.‭ ‬Социализм жүйесінің экономикасы‭ ‬жағдайында инфляция болуы ... ... ‬ол тек ... ... ... тән деген үзілді-кесілді тұжырымдар айтылды.
‎ ‏Қазақстандағы қазіргі инфляцияның себептерін нарыққа өтуге дейінгі ... ... ... ... ... ‬Олардың ең бастысы-шаруашылықты басқарудың жоспарлы‭ –‬бөлу жүйесі.‭ ‬Ол шаруашылықтың шығынды механизмін‭ ‬қалыптастыруға,‭ ‬халық шаруашылығында‭ ‬материалды-ақшалық үйлесімсіздіктің тууына мүмкіндік ... ... ... ... зиян шеккізді.‭ ‬Әсіресе:
ұлттық өнімді жинақтау қорына және тұтыну қорына бөліп,‭ ... ... ... ... жүргізуде‭;
құрал-жабдықтарды өндіру және тұтыну тауарларын өндіру салаларында‭;
мемлекеттік баға белгілеу жүйесінде‭;
мемлекеттік бюджеттің ... мен ... және ... ... қалыптастыруда байқалды.
Қазіргі инфляцияның бір көрінісі‭ –‬тауар тапшылығы біздің экономикада ондаған жылдардан бері байқалуда,‭ ‬оның ... ... ... ... ‬20-жылдар аяғынан бастап бұрынғы нарықтық құрылымдарды жоя бастауы‭;
екіншіден,‭ ‬бұрынғы КСРО-ның экономикасында көп жылдар бойы үйлесімсіздік қалыптасты,‭ ‬яғни‭ ... ... ... ... ... ауыр ... жедел қарқынмен дамыса,‭ ‬екінші жағынан,‭ ‬тұтыну құралдарын өндіретін салалар қарқынсыз жәй дамыды.‭ ‬Ол салалар‭ ... ... ... ... және ... ... салалары.‭ ‬Статистика мәліметтері бойынша,‭ ‬барлық өнеркәсіп өндірісінде А тобындағы салалардың ... ... ... ... ... ‬ж.-72,5%‭
болды‭;
Үшіншіден,‭ ‬бұрынғы КСРО-ның ұлттық табысының жартысына ... ... ... ... ‬ал алдыңғы қатардағы өркендеген мемлекеттерде ол‭ –‬-25‭ ‬процент болды‭;
Төртіншіден,‭ ... ... ... ... ... ... ‬проценті ғана тұтыну қорын қараса,‭ ‬өркендеген елдерде ол ... ... ... ... ... да өте төмен,‭ ‬яғни ол ұлттық табыстың‭ ‬1/3‭ ‬бөлігін құрады,‭ ‬ал өркендеген капиталистік ... ол‭ ... ... ... ... елде‭ (‬бұрынғы КСРО-ның бір республикасы болғандықтан‭) ‬инфляцияны тудыратын себептер көп жылдар бойы қалыптасты.‭ ‬Бірақ ... ... ... ол ... ... өрбіді.‭ ‬Шындығында да директивалы баға белгілеу халықтың күнделікті қажет заттарының бағасын тұрақты ұстауға ... ... ... ... ... ... ‬сұраныс пен ұсыныстағы өзгерістерді есептемей тұрақты қалыпта немесе төмен деңгейде‭ ‬ұстап тұру кейбір тауарлар мен көрсетілген қызмет ... ... ... ... көп ... әкеп ... ‬Мемлекет жүйелі түрде көтерме,‭ ‬сатып алу бағаларын қайта қарап,‭ ‬ал бөлшек саудадағы ... ... ... ... ... ... ... еңбектің қажетті қоғамдық шығындары мен өнімнің сапасын,‭ ‬олардың тұтыну қасиетін,‭ ‬оларға сұраныс пен ұсыныстың‭ ‬арақатынасын көрсеткен ... ‬ол ... ... ... ... ... тауардың көтерме,‎ ‏сатып алу‭ ‬бағасы‭ ‬мен ... ... ... арасындағы‭ ‬үйлесімділік‭ ‬жылдан-жылға‭ ‬тереңдей түсті.‭ ... ... ... ... ( ... қаржы‭) ‬беріліп отырылды.‭ ‬Бұл тауар өндірушілердің‭ ‬көтерме және дара бағаларды‭ ‬көтере белгілеуге‭ ‬деген ... ... ... әсерінен‭ ‬кейбір тауарлардың‭ ‬тапшылығына және‭ ‬кейбіреулерінің‭ ‬сауда орындары мен‭ ‬өнеркәсіпте‭ ‬жиналып қалуына‭ ... ... ... ... ... ... ‬оның өз құнын‭ ‬төмендетуге‭ ‬ынтасы болмады.‭ ‬Нәтижесінде ... ... ... ... кем бағамен‭ (‬уценка‭) ‬сақталып,‭ ‬немесе шығынға жазылып отырды‭ ... ... ... ‬сом‭)‬.‭ ‬Осының бәрі‭ “‬жабық‭” ‬инфляцияның айғақ белгілері.
‎ ‏Қазақстанда‭ ‬1992‭ ‬жылдан бастап нарықтық өзгерістер аясында жүргізілген баға белгілеуді босату шаралары ... ... ... ... ... ... ... өсуіне әсер етті.‭ ‬1993‭ ‬жылы айналымдағы ақша массасы‭ ‬6,3‭ ‬есе,‭ ‬ал баға‭ ‬21,7‭ ‬есе ... ... ... ақша массасы мен инфляция қарқыны әрқайсысы‭ ‬845‭ ‬және‭ ‬125‭ ‬%‭ ... ... ... ... ... ... ‬және‭ ‬160‭ ‬процент болды.‭ ‬Ал‭ ‬1996‭ ‬жылы ақша массасының өсу қарқыны одан әрі баяулап,‭ ‬инфляцияның біртіндеп төмендеуін байқатты.‭ ... ... ... деңгейін тұтыну бағасының индексі көрсетеді.‎ ‏Ол үй шаруашылығының‭ “‬тұтыну қоржының‭” ‬үлес салмағын есептеу негізінде‭ ‬бірсыпыра тауарлар мен ... ... ... өсу ... ... есептелінеді.‭ ‬Қазақстанда ТБИ‭ ‬1991‭ ‬жылы белгіленді.‭ “‬Тұтыну қоржынына‭” ‬біздің елде‭ ‬275‭ ‬тауарлар мен қызмет түрлері кіреді.‭ ‬Бағаның және тұтыну ... ... ... ... ТБИ-нің құрылымы да әлсін-әлі қайта қаралады.‭ ‬1995‭ ‬жылғы әр ... ... ... ... ... ‬1996‭ ‬жылы шілдеден бастап‭ “‬тұтыну қоржынының‭” ‬төмендегідей құрамы бекітілді:‭ ‬азық-түлік‭ –‬,6‭ ‬процент‭ (‬бұрынғысы‭ ‬58,2‭)‬,‭ ‬азық-түлік емес тауарлар‭ –‬,2‭ ‬процент‭ (‬бұрынғысы‭ ... ... ... қызмет‭ –‬,2‭ ‬процент‭ (‬11,8‭) ‬құрайды‭ [‬24‭;‬48‭]‬.‭
Тәуелсіз Қазақстанның тәжірибесі инфляцияға қарсы күресте энергоресурстарына,‎ ‏монополды құрылымдардың өніміне және ... ... баға ... ... ... пен ауыл шаруашылығы өнімдеріне баға қайшысын жоюға мемлекеттік реттеудің қажеттілігін аңғартты.
ТМД,‭ ‬Балтық және Шығыс Еуропа ... ... ... ... ... ‬%‭ ... ... ‬2000‭ ‬жылдың бірінші жартысында Алматы қаласы бойынша инфляцияның жалпы деңгейін сипаттайтын тұтыну бағалар индексі‭ ‬114,6%‭ ... ... ... жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда‭ ‬8,4‭ ‬проценттік пункте жоғары.
‎ ‏Қала тұтыну ... ... ... ... ... ... тоқсанында,‭ ‬ерекше жағдай қалыптасуда.‭ ‬Теңгені еркін айырбастау курсы тәртібін енгізе әуелі қала тұрғындары ең жиі ... ... ... ... ... әсер ... ... бағасы‭ ‬2000‭ ‬жылдың екінші тоқсанында айрықша өзгерді,‭ ‬бірінші тоқ-санында бағалар‭ ‬2,3%-ке өссе,‭ ‬екінші тоқсанда-‭ ‬13,6%‭ ‬-‭ ‬ке ... ... ... ... тамақ өнімдерінің бағасы ү.ж.‭ ‬сәуір айында едәуір өскеннен кейін мамыр айында біраз төмендеді,‭ ‬алайда маусымда нан өнімдері ... ‬-‭ ... ... ... ... ... –‬,9%‭)‬,‭ ‬маргарин‭ –‬,3%,‭ ‬өсімдік майы‭ ‬-‭ ‬21,6%,‭ ... ‬-‭ ... ... ‬-19,4%,‭ ‬ертінді кофе‭ ‬-‭ ‬40,6%,‭ ‬тегістелген күріш‭ ‬-15,9%,‭ ‬мәнке жармасы-8,5%,‭ ‬қарақұмық жармасы‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... емес ... бағасы жарты жылда,‭ ‬орташа алғанда‭ ‬17,4%-ке өсті.‭ ‬Олардың көбісі республикаға шет елден келген тауарлар,‭ ‬бағалары доллар курсы ... ... ... ‬бұл тауарлар бағасының негізгі өсуі екінші тоқсанда тіркелді.
‎ ‏Тауарлардың негізгі топтарындажағдай бірдей емес:‭ ‬азық-түлік емес тауарлар рыногындағы ... ... ... ... негізгі себеп‭ –‬халықтың сатып алу қабілетінің төмендігі.‭ ‬Күнделікті қажетке жұмсалатын ... мен жеке ... ... ... ... ... тіс жуу пастасы-43,5%-ке,‭ ‬шампунь‭ ‬-‭ ‬33,2%,‭ ‬әтір сабын‭ ‬-‭ ‬30,4%,‭ ‬кір жуу порошогі-52,2%,‭ ‬кір сабын-22,7%,‭ ‬тоңазытқыштар-33,9%,‭ ‬кір ... ... ... пен ... ‬33,1%-ке дейін.
‎ ‏Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағалары мен тарифтері жылдың бірінші жартысында‭ ‬8,5%-ке өсті,‭ ‬ал ... ... ... ... ... ... ... көлік қызметіне‭ ‬2,4%-ке,‭ ‬денсаулық сақтау мекемелерінің-3,0%-ке,‭ ‬байланыстың-6,6%,‭ ‬мейманханалардың-21,6%-ке,‭ ‬мәдениет пен спорттың‭ –‬,3%,‭ ‬білім берудің‭ ‬44,5%-ке өскенін ... ... беру ... ... жоғарылауы мектепке дейінгі мекемелерде балаларды бағып күту үшін төлемнің‭ ‬62,8%-ке өсуіне,‭ ‬студенттердің жоғары оқу орындарында оқу үшін ... ... ... мен ... оқушыларының төлемі‭ ‬37,3%-ке өсуіне байланысты,‭ ‬бұл теңгені еркін айырбастау ... ... ... ... отыр.
ҚОЛДАНЫЛҒАН‭ ‬ ӘДЕБИЕТТЕР‭ ‬ ТІЗІМІ:
1.‎ ‏Мақыш С.Б.‭ ‬Ақша және ақша ... ... ... Б.‭ ... ... ‬бактер.‭
3.‎ ‏Әубәкіров Я.Ә.‭ ‬Экономикс.Оқу құралы.‭ ‬Алматы:‭ ‬Экономика,‭ ‬1995.
4.‎ ‏Гордиевич Т.И.‭ ‬Инфляционные ... в ... ... ... и проблемы регулирования:‭(‬На примере Республики Казахстан‭)‬:‭ ‬/Университет‭ “‬Туран‭”‬.-Алматы,‭ ‬1997.
5.‎ ‏Макроэкономика:‭ ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬Москва:‭ ‬Финстатинформ,‭ ‬2000.
6.‎ ‏Жүнісов Б.Ж.‭ ‬Нарықтық экономика негіздері.‭ ‬Оқу ... ... ... ... ... ‬Ақша,‭ ‬Несие,‭ ‬Банктер.‭ ‬Оқу құралы-Алматы:‭ ‬Алматы экономика және ... ... ... ‏Сейітқасымов Ғ.С.‭ ‬Ақша,‭ ‬несие,‭ ‬банктер Оқулық-Алматы:‭ ‬Экономика,‭ ... ... А.‭ ... ... ‬-‭ ... ... ‬2001.
10.‎ ‏Сембиева Л.М.‭ ‬Социальные аспекты инфля-ции:/‭ ‬КазГНУ им.‭ ‬Аль-Фараби.-Алматы,‭ ‬1995.
11.‎ ‏Стоянова Е.С.‭ ... ... в ... ... ... ‬1994.
12.‎ ‏Көшенова Б.А.‭ ‬Ақша.Несие.Банктер.Валюта қатынастары.‭ ‬Оқу‭ ‬құралы/-Алматы:‭ ‬Экономика,‭ ‬2000.‭
13.‎ ‏Казахстанская правда-27.02.2001.‭ ‬2000-жылдың‭ ... ... ... ... ‬Оқулық.-Алматы,‭ “‬Санат‭”‬,‭ ‬1998.
15.‎ ‏Экономикалық теория.‭ ‬Оқулық.‭ ‬Алматы.‭ ‬Қазақ Университеті.2000.
16.‎ ‏Усов В.В.‭ ‬Деньги.‭ ‬Денежное обращение.‭ ‬Инфляция:‭ ‬Учебное пособие.-Москва:Банки и ... ...
43

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляцияның себептері және экономикалық-әлеуметтік салдарлары28 бет
Инфляция және оның экономикалық мәні34 бет
Инфляция; мәні, себептері және әлеуметтік жағдайы18 бет
Инфляцияға қарсы саясат және оның Қазақстан Республикасындағы қолдану ерекшеліктері25 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық жағдайды талдау51 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляцияның динамикасы туралы34 бет
Қр-дағы экономикалық өсу түрлері,себептері және факторлары22 бет
Инфляция мен жұмыссыздық мәні, себептері мен әлеуметтік салдары13 бет
Инфляция: мәні, себептері және әлеуметтік экономикалық салдарлары26 бет
ҚР экономикалық өсу себептері,факторлары. Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары.Инфляцияға қарсы саясат. Инфляцияның мәні,түрлері. ҚР-ның инфляциялық саясаты17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь