Қазақстандағы нарықтың даму тарихы

Нарықтық қатынастар Қазақстан жерінде қашан пайда болды, оның ерекшеліктері неде деген сұрақтарға жауап берелік. Бұл сұрақтарға жауап беру оңай шаруа емес. Себебі, біздер әлі күнге дейін өз халқымыздың, жеріміздің тарихын білмейміз.
Мысалы, Қазақстанда құлиеленушілік құрылыс болмастан-ақ патриархалдық-феодалдық қатынастар қалыптасты деген пікір берік орныққан. Бұны қазақтардың көшпелі мал шаруашылығымен айналысуымен байланыстрады. Осы пікірдің негізінде Қазақстанда өндіргіш күштердің даму дәрежесі өте төмен болды, тауарлы-ақша, нарықтық қатынастардың қалыптасуына жағдай болған жоқ дейді. Біздің бұл пікірге үлкен күмәніміз бар, тарихшы ғалымдар болашақта өз пікірлерін айта жатар.
Нарық қатынастарының пайда болуының ең басты шарты-өндіріс құрал-жабдықтарына жекеменшік. Ал Қазақстандағы өндірістік қатынастардың негізі - жерге феодалдық меншік болды. Ірі-ірі мал иелері жердің де аса ірі меншіктенушілері болды. Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында жер өндірістің шарты ғана емес, сонымен бірге оның негізгі құралы да болды.
Жерге феодалдық меншіктің күшеюі қауымдық (рулық) жерлерді тартып алу ісімен тығыз байланысты. Оған Ресей империясының өте қатал жүргізген Қазақстанды отарлау саясаты мықтап әсер етті. Мысалы, 1914 жылға дейін қазақтардан 43 миллион десятина аса құнарлы, мәйекті жерлер жер ауып келген орыс шаруаларының, патша үкіметінің әскери чиновниктерінің меншігіне тартып алынған болатын. Осының нәтижесінде қазақ ауылдарында жер үшін талас-тартыс күшейді, меншіктік бөлінісу тереңдей түсті, қауымдық-рулық қатынастар ыдырай бастады, патша үкіметінің әскери басшыларына сүйенген ірі байлардың жерді тартып алуы барған сайын ауқымды бала түсті. Бұл процестер қазақ халқында бұрын-соңды болып көрмеген таптық қатынастардың қалыптасуына, оның қайшылықтарының шиеленісуіне қатты әсер етті.
Тереңдей түскен меншіктік бөлінісу Қазақстанда тауарлы ақша қатынастардың белгілі бір дәрежеде өріс алуына, өркендеуіне жағдай жасайды.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Жүнісов Б. «Нарықтық экономика негіздері» Алматы-1999
2. Әубәкіров Я.Ә. «Экономикалық теория негіздері» Алматы-1996
3. Қ.Бейсембетов «Аль-Пари» журналы 2002-1, 66 бет
4. Шиденов Ө.Қ. «Жалпы экономикалық теория» Алматы-Ақтөбе - 2003
5. Түркебаев «Основы рыночной экономики» Қазақстан даму институты Алматы-2001
6. Оразәлі Сәбден «XX ғасырға қандай экономикамен кіреміз» Алматы-2000
7. Мамедов «Современная экономика» Ростов на Дону -2001
8. Уоттс Майкл «Нарықтық экономика әліппесі» Алматы «Қазақстан»-1998
9. «Қазақстан нарық жолында» Алматы, 2003, 157 бет
10. Байтұрсынов Ж.М., Әуелбаев С.М. «Нарықтық экономика» - Алматы, 2000, 158 бет
11. Жүнісов Б.А. «Нарықтық экономика негіздері», Алматы, 1998, 123-130 бет
12. Сакс Дэн «Рыночная экономика», Алматы, 2000, 60-70 бет
13. Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігі, 2004, 56,57 бет
14. Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы, Алматы, 2004 жыл
        
        Қазақстандағы нарықтың даму тарихы.
Нарықтық қатынастар Қазақстан жерінде қашан ... ... ... неде ... ... ... берелік. Бұл сұрақтарға жауап
беру оңай шаруа ... ... ... әлі ... ... өз халқымыздың,
жеріміздің тарихын білмейміз.
Мысалы, Қазақстанда құлиеленушілік құрылыс болмастан-ақ патриархалдық-
феодалдық қатынастар қалыптасты деген ... ... ... Бұны
қазақтардың көшпелі мал шаруашылығымен айналысуымен ... ... ... ... ... ... даму ... өте төмен
болды, тауарлы-ақша, нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... бұл ... үлкен күмәніміз бар, тарихшы ғалымдар ... ... айта ... ... ... ... ең ... шарты-өндіріс құрал-
жабдықтарына жекеменшік. Ал Қазақстандағы өндірістік ... ... ... ... ... ... ... мал иелері жердің де аса ... ... ... мал ... ... жер ... ғана емес, сонымен бірге оның негізгі құралы да болды.
Жерге феодалдық меншіктің күшеюі қауымдық (рулық) жерлерді тартып алу
ісімен ... ... Оған ... ... өте қатал жүргізген
Қазақстанды отарлау ... ... әсер ... ... 1914 ... дейін
қазақтардан 43 миллион десятина аса құнарлы, мәйекті ... жер ауып ... ... ... үкіметінің әскери чиновниктерінің меншігіне тартып
алынған болатын. Осының нәтижесінде қазақ ауылдарында жер үшін талас-тартыс
күшейді, меншіктік бөлінісу ... ... ... ... ... ... үкіметінің әскери басшыларына сүйенген ірі байлардың
жерді тартып алуы ... ... ... бала ... Бұл ... ... ... болып көрмеген таптық қатынастардың қалыптасуына, оның
қайшылықтарының шиеленісуіне қатты әсер етті.
Тереңдей ... ... ... ... ... ... ... бір дәрежеде өріс алуына, өркендеуіне жағдай жасайды.
Шындығында айырбас, сауда қатынастары қазақ даласында ерте ... ... ... ... негізгі бұйым мал болды. Академик С.Бәкішевтің
мәліметтері бойынша, шетке шығарып ... үшін ... ... күнкөрісінің арқауы тек қана мал шаруашылығы болды,
егіншілікпен айналыспаған деген жалаң тұжырым ... ... ... ... бұл ... ... көрсетеді. Егіншілік кәсіппен
қазақтар өте ертеден айналысқан, олар негізінен ... ... ... ... ... өнімдері шаруашылықтың өз ішінде
тұтыну үшін ғана емес, басқа аудандарға шығарып сату үшін де ... ... ... кейіннен тауарлы егін шаруашылығының одан әрі дамып
қанат жаюына патша үкіметінің отарлау саясаты мықты ... ... ... ... ... ... ... кесірінен
бұрыннан қалыптасқан отырықшылық ұялары бұзылды. «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... ... Әбдіразақтың
«Қазақстан және қазақтар» деген үлкен ... ... ... XIX ... орта тұсында қазақтар арқылы отарлау өлкенің
дамуына және өндіргіш күшіне айрықша кері әсер ... ... ... байтақ
жер бөліктері, көп ұзамай тақырға айналды, олар көп ... жеке ... ... шұғылданудың орнына түрлі формада қырғыздарды қанаумен
айналысты. 1848 жылы жүз десятина бөлік түрінде 22376 ... ... ... ... ... ... 1855 ... яғни сегіз жыл өткеннен
кейін тек 1826 десятина жерге егін еккен, бұл қырғыздардың бұрыңғы егіннің
7 пайыздайы ... ... ... нәтижесінде қазақтардың тауарлы
егін шаруашылығы құлдырап кеткен. Осы бір ғана ... нені ... ... ... ... ... отарлау саясаты қазақтың егін
шаруашылығын өркендетуге жемісті ... етті ... ... ... ... Оны ... ... мынадай мәліметтер де
дәлелдей түседі. XIX ғасырдың аяғында Ақтөбе, Қостанай уездерінде егістің
80 пайызы қазақтардың иелігінде ... Орал ... ... ... 1913
жылы 5,4 миллион пұт астық жинап, оның 4 ... ... ... ... Ал 1893 ... ... ғана Ақтөбе уезінде қазақ шаруашылықтарының
астық ... ... ... мал ... ... ... ... жарты еседей артық болған. Кезінде патша үкіметі дала өлкесінде
өндірілген арзан астық ... ... ... ... ... ... ... протекционистік (ұлттық нарықты үкімет тарапынан қорғау)
нарық саясатын жүргізеді. ... біз ... ... ... бірі - ... ... Қазақстанда да болғанын көреміз.
Сонымен бірге нарықтық қатынастардың қалыптасуына белгілі бір дәрежеде
дамыған қолөнер кәсібі де, өнеркәсіп те әсер етті. ... үй ... мата ... ... былғары иледі, металдан ыдыс-аяқтар жасай
білді, киім тікті, киіз басып ... ... Бұл ... ... үшін, тауар ретінде де шығарылатын болды.
Қорыта айтқанда, шаруашылық салаларының әр алуандылығы, сауданың дамуы
патриархалдық-феодалдық шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... жасады, бірақ оны түгелдей іріте алмады.
Оның негізгі себептерінің бірі - ... ... ... ... еді. Бұл да патшалы Россияның ... ... ... ... ... және ... капиталының күшімен өріс алды, ал
жергілікті капиталдың бұл саламен айналысуына ... ... ... ... өндіретін салаларға пайданылады, кең ... ... ... тәсілдермен жүргізіледі, олардың тек қана аса бай, қол
күшімен ғана алынатын орындары ... ... ... ... ... ... ... болуын мейлінше қиындатып қана қойған жоқ,
сонымен бірге, қазақ елінің экономикалық артта ... өте ұзақ ... ... ... ... ... дейінгі дәуірдің
өн бойында (содан кейінгі 70 жылдан аса уақыт бойына да) ... ел ... қала ... Жерді зор көлемде тартып алу, отырықшылық
ошақтарын талқандау, қоғамдық өмірдің ... ... ... алалау,
қисапсыз алым-салық қазақ халқының экономикалық ... ... ... ... ... ... ... бәрі
Қазақстандағы қоғамдық прогреске бөгет болып, оның ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда
көрсетілген тарихи әділетсіздіктерді жою міндеті тұр. ... ... - ... дамыту, меншіктік қатынастарды реформалау, нарықтық
экономиканы өндіру болып ... ... ... ... ... ... үш кезеңге бөлініп отыр.
Бірінші кезең 1992-1995 жылдарды қамтиды. Ол микроэкономикалық
тұрақтандырудың екі негізгі ... ... олар ... ... ... ... алу, оны ... және тұтыну нарығын
тауарларымен толтыру. 1992 ... ... 5-ші ... ... ... жарлығымен ... ... ... ... алу мен ... ... ... ұлттық бағдарламасында былай деп ... ... ... - ... қарасты өндірістік
объектілерді, басқа да ... және ... емес ... ... және ... беру ... ... халқына ұлттық
мүлікті қайтару барысында ... ... ... ... ... көшу үшін ... жағдайлар жасау.
Екінші кезеңінде (1996-2005 жылдар) экономиканың шикізаттық бағытын
біртіндеп жою жалғасады, бірақ оның ... ... ... жүйесі мен
телекоммуникацияны жедел дамыту, сондай-ақ дамыған ... және ... ... ... бағалы қағаздар, интеллектілік меншік нарығын құру
болмақ.
Үшінші кезең 5-7 жыл мерзімге созылып, ашық ... ... ... алып ... сипатталады, соның негізінде өтпелі ... ... ... ... ... ... нығаюымен және дүниежүзіндегі жаңа индустриалды ... ... ... ... ... мәні және ... ... тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде әлемдік өркениеттің ұлы ... бірі ... оны ... ген ... ... және
азаматтың басқа ұжымдық даналығының шыңымен ... ... ... ... ... пен ... дамытпайынша өмір сүре алмайды. Ал
бұл меншіктің ... ... ... және әр ... ... ... ғана мүмкін, бұнда өндіріс экономикалық жағынан әлсіз өмір ... жоқ ... ... оның есесіне олардың тиімді жұмыс
жасайтын болашағынан үміт күттіретініне қолайлы жағдай жасайды. Бұдан ... ... ... ... бірліктерін іріктеудің демократиялық
механизмі және ең әділетті төрешісі екенін көріп отырмыз.
Сонымен бірге нарықтық механизм идеалды емес, оның ... ... бар. Оның ... ... ... жіктелу, әлсіздерге, әсіресе
банкротқа ұшырағандарға деген мейірімсіздік, жұмыссыздықтың болуы жатады.
Экономиканы бірыңғай ... ғана ... ... орны ... табиғат
ресурстарын және қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... адамдардың дұрыс экологиялық ... өмір ... ... ... шараларды жүзеге асыруы қажет.
Реттелмейтін таза нарықтық экономика адамның ... ету, ... ... табу ... әлеуметтік-экономикалық құқықтарына кепілдік бермейді.
Бұл салалар мемлекеттің белсенді ... ... ... ... ... ... ... салық жүйесінің негізінде табысты қайта бөлу,
бюджет шығындарының есебінен ... ... ... ... ... бөлу және халықты әлеуметтік қамту жүйесі арқылы нарықты экономиканың
қысымын жұмсартады. ... ... ... ... қоғамда тұрақты
саяси-әлеуметтік ахуалды ұстап түру мүмкін емес.
Нарықтық механизмі ғылым мен техника ... ... ... ... жаңа әдістерін кеңінен пайдалануды көздейді. Бірақ
көп қаржы мен ... ... ... оның жаңа ... ... ... ... өндірісте терең құрылымдық өзгерістер жасауды
қамтамасыз ете алмайды. Бұл жерде мемлекеттің ... ... ... мен ... ... ірі ... мен
бірлестіктердің қаржы қуатынсыз жақсы нәтижеге жету ... ... ... ... не? Ең ... ... ... алайық. Нарық бұрын
соңды біздің елде терең зерттелмеген, сондықтан оның ... қате ... ... жиі ... ... нұсқау-бөлу әдістеріне
негізделген басқару жүйесі ... ... ... ... ... пәні бола алмады. Ұзақ жылдар бойы әкімшіл-әміршіл ... ... ... келген экономикалық ғылымдарда нарықтың
маңызы мен орны туралы ... ... ... ... ... ... қайта құру теориясы мен практикасында алатын зор
мәніне қарамастан, ТМД-ға кіретін мемлекеттердің және ... ... ... ... ... бірыңғай пікір жоқ. Осыған байланысты
нарықтың бірнеше анықтамасын келтірейік.
Нарық - бұл ... ... ... оның нәтижелері мен шарттарын
айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың ... бір ... ... - бұл ... мен ... ... ... экономикалық
қатынастардың белгілі бір жүйесімен сипатталатын ... ... ... - бұл ... ... ... арасында тауар және қызмет
көрсету ... ... ... экономикалық қатынастардың
жиынтығы.
Нарық - тауарларды ... алу - ... ... орын ... ... ... тауарды өткізуге байланысты сатушылар мен сатып алушылардың
арасындағы қатынастар жүйесі болып ... ... ... ... да жеткілікті түрде дәлелді, бірақ проблеманың бір ... ... Бұл ... ... нәрсе - ол нарықты өндірістің емес,
айырбастың категориясы, нарықтық қатынастардың субъектісі өндірушілер ... ... ... және ... алушылар деп көрсетілуі. Шын мәнінде
тауар-ақша, нарықтық байланыстар сатып - сатып ... ... ... ... ... пен айналыс саласындағы қатынастарға емес,
өндірісте ... ... ... ... ... ... тек осы ... өнім жасалады және оның тауарға айналуын ... ... ... ... ... ... болатынын көрсететін экономикалық
байланыстар пайда болады.
Нарық қызметін тек қана айырбас саласымен ... - оны ... ең ... ... ... ... ... байланыстарды жасау сияқты маңызды
қасиеттерінен айырады. Сонымен бірге, нарықты жәй ғана тауар ... ... ... мен ... ... тән ... бәсекелестік болатын айырбастың ... ... ... ... Осы ... алғанда, нарықты әр түрлі тауар
өндірушілер мен тұтынушылар арасында болатын экономикалық байланыстар ... ... деп ... ... ... ... |
| ... ... ... | ... ... ... ... экономикалық байланыстар мен қатынастар
ретінде
Берілген анықтамада әңгіме, тек ... мен ... жеке ... пен қатынас қана емес, сонымен қатар
өндірушілердің, өндірушілер мен ... ... ... ... ... мен қатынастар туралы болып отыр. Екіншіден,
бұл қатынастар мен байланыстар қайтарымдылықты, тепе-теңдікті, ... ... ... яғни ... ... ... варианттарын және оңтайлы ... ... ... ... ... мен ... туындайды. Үшіншіден,
алғашқы екі жағдайдың шүбәсіз салдары - ... ... ... ... де ... ... ... өзгеруіне себебін
тигізуі мүмкін. Себебі, нарық бәсекесіз өмір сүре ... Ал бұл, ... ... ... мен әртүрлі тауар өндірушілер болған жағдайда ғана
мүмкін. Соның нәтижесінде, өндіріс экономикалық жағынан әлсіз, өмір ... ... ... ... ал басқа жағынан, тиімділігі
жоғары және ... зор ... ... жол ... ... нарықты бұлай түсіну, оның мүмкіндік сипатын толық қамтиды.
Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері
Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні – оның ... ... ... Ең ... ... экономикалық тұрғыдан бөлектенген
материалдық игіліктерді және қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларды
байланыстыратын буын ... ... ... іс жүзінде қоғамдық
өндірістің екі нақты қатысушылардың арасындағы қандай да ... ... ... ... ... ... ... мүмкін
емес.
|Экономикалық |Ұдайы өндіріс ... ... ... |
|игіліктерді және |про-цесінің |жағдайы туралы |экономиканы ... ... ... |тиімсіз шаруашылық |
|өнді-рушілер мен |және тиімділігін ... ... ... ... ... ... көзі ... |
|байла-ныстыратын |реттеуші ролі | | ... | | | |
| | | | ... ... ... ... ... ... |Еңбекке деген материалдық |
|мағына-лылығын ... ... ... ... |
| ... |жағынан қамтамасыз ету |
| ... | |
| ... | ... : ... ... ... ... қызметтерінің бірі – оның ұдайы өндіріс процесінің
үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жүйенің тоқырауына, ... ... ... ... болуына, адамдардың
экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ролінің жоғалуына ... ... бір ... ...... ... тауарлар
бағасымен қызмет ақыларының, несие және банк депозитінің пайыздық нарқының
т.б. үздіксіз өзгеріп отыруы ... ... ... олар ... ... ... тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қоғамдық қажетті
өндіріс шығындары, қоғамдық-қажетті сапа және ... ... ... ... ... бірге, нарық механизмі мынадай қызмет те атқарады - ... ... ... өндірісті тиімсіз шаруашылық бірліктерінен
тазартады, және керісінше, олардың даму болашағы барларына тиімді жағдай
жасайды.
Біздің ... ... ... сондықтан нарықты ортаны
қалыпты жағдайда ұстап тұру үшін біздің алдымызда бәсекелестер әлемін құру
міндеті тұр. Бұл ... ... ... ... мұндай жағдайда
тауар өндірушілер өнім өндіру мен сатуға байланысты кәсіпкерлікпен ... ... ... ... ... ... жағынан басқалардан кем ... ... ... ... жатады: тауардың қоғамдық
мағыналылығын мойындау; өндірістік ... ... ... еңбекке деген материалдық стимулдарды экономикалық жағынан
қамтамасыз ету.
Нарықтық күрделі ... ... ... өз ... ... ... ... белгілі бір нақты әлеуметтік ... өмір ... ... ... ... ... ... мен шарттар орындалғанда ғана тиімді қалыптасатын және өмір
сүруін дәлелдеп ... ... ... ... ... ... |қатынастары-ның |бір ... мен бос ... мен ... түрлі ... ... ... ... | |
| | | ... ... ... ... ... ... ... ... сауда |өздерінің өнімдеріне| ... ... ... құқы | ... | | ... ... ... негізгі компоненттері
- шаруашылық субьектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі;
- меншік қатынастарының алуан түрлі нысандары;
- өндіріс қуатының белгілі бір резерві мен бос ... ... ... ... ... ... өндірушілердің сан алуан түрлерінің болуы;
- контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға ... ... Енді ... ... ... ... ... дербестігі мен тәуелсіздігі,
олардың келісім шартқа отыруға және ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың алуан түрлі нысандарының болуы,
олардың өндірістегі тең ... ... ... ... ... ... және айналыс қатынастарының алуан түрлі агенттерінің ... ... ... ... ... ... айтқанда тиімді
қызмет жасайтын нарықтың ... ... ... бұл ... ... ... ... құруда кездесіп отырған
қайшылықтар мен қарсылықтардың нәтижесінде өте баяу ... ... ... саясаткерлер, журналшы-публицистер осы жағдайдан ... ... ... ... иелігінен алу және өндірісті жекешелендірумен
байланыстырады. Қазіргі кезде ... ... ... алу және
жекешелендіру бір кездегі жаппай национализациялау және ауыл ... ... ... ... үстінен жасалған зорлық болар еді.
Бүкіл дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, ... ... ... бір ... ... ... және мемлекеттің реттеуінсіз
сәтті дами алмайды. Бүгін де - қай жерде күшті мемлекет бар, ... ... ... көшу ... ... ... жәйт-ол өндіріс
құрал жабдықтарына жеке меншік және кәсіпкерліктің толық еркіндігін ... ... ... шын ... ... ... ... мәні болмайды.
Үшіншіден, әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтың тиімді жұмыс
істеу шарттарының бірі - өндіріс қуатының ... бір ... мен ... ... Нарықты экономика жағдайында өндіріс қуатының және
жұмыскерлердің толық қамтылуы мақтаныш арқауы бола ... ... ... ... ... ... жағдай экономиканы маневр ... ... оның ... икемділігін баяулатады.
Сайып келгенде, ондай экономика тауардың жетіспеушілігіне, материалдық
игіліктерді қайта бөлуде әкімшілдік әдістердің басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық механизмінің ... ... ... үшін оның
инфрақұрлымын жасау қажет. Оған тауар және қор ... ... ... банктер, кәсіпкерлердің ерікті бірлестіктері жатады. Мысалы,
капитал ... ... ... ... табылатын қор биржасында,
мемлекеттік ... ... да ... ... ... алу және ... ... шартқа отыру, акциялар мен валюталардың нарықтық курсын
белгілеу сияқты операциялар жасалады. Сөйтіп, кәсіпкерлік үшін аса ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықтық экономикаға жалпылама негіздегі ерекше инфрақұрылым - несие
жүйесінсіз жұмыс жасай алмайды. Оны коммерциялық, ... ... ... жаңалықтарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... кепілдігіне ақшалай қарыз берушілер
банкілер, сақтық компаниялары, ... ... ... қоры ... ... банк ... елеулі ерекшелігі-атқарушы
әкімшіліктен тәуелсіздігі. Онсыз олар қаржы және салалық ... ... ... еді, ал енді ... ... ... өзінің бюджет
проблемаларын ақшаның эмиссиясын көбейту арқылы ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің, оның
негізін құрайтын орталық және ... ... ... орны зор. ... ... Бюджеттің мөлшері нарықтың қабілеті жетпейтін, сондықтан
да мемлекеттің нарық қатынастарына ... ... ... ... ... ... ... Әрине, мемлекеттің экономикаға орынсыз араласуына жол
бермеу керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ... ғана ... және заң ... органдардың қатаң бақылауында
болады. Нарықты ... ... ... ... ... ету аса ... ... Егер де мемлекет бюджетінің кірісі ... ... қол ... ол ... ... ... жұмыс
жасауының көрсеткіші болар еді. ... өнім ... ... және ... монополиясына жол бермеу. Нарықты экономияны
бәсеке күресінсіз көзге елестету мүмкін емес. ... ... ... субьектілерінің арасында тауарларды барынша тиімді өткізу, немесе
капиталды ... бір ... ... ... түрде орналастыруға
байланысты болатын ... ... деп ... ... Бәсекенің болмауы
монополизмге әкеліп ... яғни ... ... ... ... ... қойған шартына ... ... жол ... ... ... ... көп ... сайын
бәсекенің тиімділігі де соғұрлым жоғары болады. Батыс елдері мамандарының
бағалауынша бір тауар түрі ... саны ... ал ... ... кем болмау керек. Егер фирма белгілі бір тауар түрінің
80%-ін өндіретін болса, онда ... ... деп ... шаруашылық субьектілерінің нарық ... ... ... ... өздері шығарған тауарларға өздерінің баға
белгілеу құқы да нарықты экономиканың ... болу ... ... нарық құрылымы жағынан сан алуан элементтерден тұрады. Оның
құрылымын әртүрлі белгілеріне ... ... ... ... ... болады.
Территориялық белгілеріне қарай нарық мынандай түрлерге бөлінеді:
дүниежүзілік нарық, еларалық бірлестіктер нарығы, ұлттық ... ... және ... /локальды/ немесе жергілікті нарық.
Дүниежүзілік нарық, сатушылар мен ... ... ... ... қызметтерді айырбастау жүйесі түрінде көрінетін ... ... ... Ол халықаралық еңбек бөлінісінің, валюталық-
несие және қаржы қатынастарының негізінде ... ... ... өндірістік кооперация және интеграция, сыртқы сауда, тауар айырбас
операциялары ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюда, соның ішінде әсіресе Шығыс Европа және
Европалық экономикалық қоғамдастық ( ЕЭС), ... ... ... ... ... де ... ... егеменді мемлекеттер арасындағы ... ... ... шын ... ... ... нарық
қалыптасуда.
Еларалық бірлестіктер нарығы деп, экономикалық айырбастың ерекше
формалары мен ... ... ... ... арқылы байланысқан, бірнеше
мемлекеттердің қатысуымен құрылған нарықты ... ... бір ... ... шекарасының аумағымен шектелген
жалпы ішкі нарық. ... ... ... бір ... ... ... шарттарына байланысты экономикалық қатынастар дамиды. Бұл қатынастар,
нарық қызметінің шарты - ақша және ... ... ... ... ... ... түрінде көрінеді.
Аймақтық нарық - бұл бөлек территориялық бөлімше нарығы (республика,
облыс, ... ... ... ... ... елді ... жиынтығы болып
табылатын нарық. «Жергілікті оқшауланған» нарық деп ... ... ... мен ... ... нарығына қатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына ... ... ... нарық, қалыптасу үстіндегі нарық және әртүрлі дәрежеде
бәсекені шектеу ... ... ... т.б.) деп ... ... баға белгілеу саясатына тым сезімтал және бірегей
немесе дифференцияланған өнімдерді өндіретін аз ғана ... ... ... ... бұл ... ... қиындығымен, әрбір
сатушының бәсекелестерінің стратегиясымен әрекетіне карай шапшаң шешім
қабылдаумен түсіндіруге болады. Егер бір ... өз ... ... ... ... ... алушылар тез соған ауып кетеді. Сондай өнім
шығаратын ... ... не ... ... не сол ... байланысты көптеген қызмет түрлерін ұсынуға тура келеді.
Монополиялық бәсеке нарығы, сапасы, қасиеті, сыртқы безендірілуіне
карай ерекшеленетін ... ... ... ... ... мен сатып алушылардан ... ... ... ... нарығы» және «сатып алушылар нарығы» деп те бөледі. «Сатушылар
нарығында» ... ... орын ... ал ... ... ... қайраткері» болуға тура келеді. ... ... ... ... ... қалыптасқан елдерге тән. «Сатып
алушылар нарығында» экономикалық үстемдік тұтынушылар, ... ... ... ... ... ... ең «белсенді іскері» болуға тура
келеді.
Қолданылып жүрген заңдылықтарға сәйкес нарықты көлеңкелі және ... деп ... ... ... ... ... ... нарық деп бөлу көзделген. Сұраным мен ұсынымның арасында
толық сәйкестік орныққан нарықты ... ... деп ... нарықта сұраным мен ұсынымның арасында толық сәйкестік
болмайды, ол сәйкестіктің бір немесе ... ... ... ... қарай нарық - салалық және сала ішіндегі нарық
болып бөлінуі мүмкін, өткізу ... ... ... бір ... ... ... ... нарықты салалық нарық дейді. Қоғамдық
өндірістің бір саласының өз ... өнім ... ... сала ... деп атайды. Нарықты көлемді тауар топтары бөлек тауарлар нарығы ... ... ... ... ... нан - ... макарон өнімдері т.б. нарығы
жатады. Киім нарығында тігін заттары, тоқыма тауарлары, бас киім және шұлық
бұйымдары нарықтары ... ... ... ... ... да болмасын
ішкі нарық, оның барлық тармақтарының қызмет жасауы мен ... ... және ... ... ... ... ішкі нарық тұйық та емес,
ол сыртқы нарықпен тығыз байланыста болады.
Басты экономикалық мәселелерді шешуде ... ... тең ... ... нарық өнеркәсіп пен тұтынушы арасындағы мәселені шешіп
отыр. Бұны шешу үшін сұраныстың төлем ... ... мен өнім ... ... ... Екіншіден, нарық еңбек ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... бөлектейді. Кім тезірек жаңа технология мен құралдарды пайдаланса,
кім тұтынушы сұранысының ... тез ... ... ... ... сол жеңеді.
Үшіншіден, нарықтық экономика жағдайында баға еркін болады. Еркін баға
— нарықтық экономиканың жүрегі. ... ... ... диктатураға әкеледі
деген болатын батыс ... ... ... ... ... еркіндігі. Монополизмнің жоқтығы кез келген өндірушіні нарықтық
бағаға әсер етуден айырады, сөйтіп еркін ... ... ... ... ... нарықтық қатынастағы әрбір қатынасушы сұраныс пен
ұсыныс, баға, пайда ... ... пен ... ... орны ... ... алып ... керек. Бұл оған капиталды орналастыруда ең
жақсы таңдау жасауына және ... ... ... ... ... ... жағдай
жасайды.
Бұл айтылғандарға қоса мына жағдайлардың да үлкен мәні бар. Ол
жағдайлар: ... ... пен ақша ... ... ... нарыққа
ашықтығы, саяси тұрақтылық және т.б.
Көптеген елдердің тәжірибесі ... ... ... қол ... үшін ... және орта ... рөлі ... кәсіпкерліктің дамуы нарықтық экономикаға өтудің алғышарты
болып табылады. Кәсіпкерлікті дамыту арқылы көптеген өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... түсімі жоғарлайды,
елімізге импорттық тауарлардың әкелуін азайтып, елдің ... ... т.б. ... Қазақстан он жыл тәуелсіздігі ішінде нарықтық экономика
саласында көптеген ... ... ... ... болсақ, Атырау
қаласында шағын бизнестің 9000 субъектісі бар. Оның ішінде ... ... жеке ... мен ... шаруашылық 6386, экономиканың осы
секторының өндірілген өнім көлемі 3,4 млрд. теңге, жұмыс орындарының ... ... ... ... ... бюджетке төленетін төлемдері 424,3
млн. теңгені құрайды. Алкоголь өнім өткізу орындары 7 ... ... ... ... ... ... көптеген дүкендер, киоскілер ашылды.
Шағын бизнесте негізгі орынды ... ... ауыл ... ... ... ... байланысы болады. Нарықтық механизмге өту
негізделеді. Шағын бизнесті ашу үшін ... ... ... ... ... шағын деңгейдегі тәуекелділігімен береді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... білетін кәсіпкер алады.
Ақша тек бизнес жоспарға байланысты ... ... ... ... ... үшін ... бірігеді. Ал кәсіпкерлікті ашу
үшін көмек қажет. ... ... ... ... рөлі ... .
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Жүнісов Б. «Нарықтық экономика негіздері» Алматы-1999
2. Әубәкіров Я.Ә. «Экономикалық теория ... ... ... ... журналы 2002-1, 66 бет
4. Шиденов Ө.Қ. «Жалпы экономикалық теория» Алматы-Ақтөбе - 2003
5. Түркебаев ... ... ... ... даму ... Оразәлі Сәбден «XX ғасырға қандай экономикамен кіреміз» Алматы-2000
7. Мамедов «Современная экономика» Ростов на Дону ... ... ... ... экономика әліппесі» Алматы «Қазақстан»-1998
9. «Қазақстан нарық жолында» Алматы, 2003, 157 бет
10. Байтұрсынов Ж.М., Әуелбаев С.М. «Нарықтық ... - ... 158 ... ... Б.А. «Нарықтық экономика негіздері», Алматы, 1998, ... ... Сакс Дэн ... ... ... 2000, 60-70 бет
13. Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігі, 2004,
56,57 бет
14. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... («Россия», 10 том, С-Петербург, 1913, 321 бет)
[2] латын сөзі - конкурро-бәсекелесу

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы депозиттік нарықтың дамуын коммерциялық банктің депозиттік қызметі негізінде талдау41 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь