Ежелгі түріктер

Жоспары

І. Кіріспе

Ежелгі түріктер

ІІ. Негізгі бөлім.
а) VI.XII ғасырлардағы ежелгі қалалар
ә) Сәулет ескерткіштер
б) Түріктердің наным.сенім, әдет.ғұрыптары, салт.дәстүрлері
в) Жазба ескерткіштері, оның зерттелуі
г)Ұлы ғалымдары мен ойшылдары

ІІІ. Қорытынды
Түріктер
«Халықтардың ұлы қоныс аударуы» Қазақстанның, Орта және Алдңғы Азияның, сондай-ақ, Еуропаның этникалық жән саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. Қазақстан территориясында жергілікті тұрғындардың антропологиялық типіне монғол типтес элементтердің жайылуының алғашқы күшті толқындарының бірі және, бәлкім, өлкенің бүкіл территориясында түркі тілдерінің кеңінен таралуы ғұндардың қысымымен болған шығыс тайпаларының миграциясымен байланысты болса керек.
Орта Азия мен Қазақсан территориясында бірте-бірте патриархалды-феодалдық қатынастар қалыптасып, ежелгі феодалдық мемлекеттер құрыла бастады. Орталық Азиядағы көптеген тайпалық одақтардан бірігіп пайда болған осындай ежелгі феодалдық мемлекеттердің бірі – Түрік қағанаты (552-745 ж.ж.) еді. Бұл қағандыққа енген тайпалар алғашында Алтай мен Жетісудің бір бөлігін мекендеді. «Түрік» деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталды. «Түрік» этнонимі алғашқы кезде белгілі бір адамның ата-тегі шонжар топтан немесе әскери ақсүйектерден шыққанын білдірген. Кейінірек бұл сөздің семантикасы бірте-бірте ұлғайып, билік жүргізуші, үстемдік етуші, яғни патша шыққан тайпаның символы болған. Бертін келе сол билік етуші тайпаға бағынышты болып қалған тайпаларды да көршілері түрік деп атап кеткен.
Түрік қағандығының әлеуметтік, саяси және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алып, үлкен роль ойнағаны тарихтан жақсы мәлім. Түріктердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын қаған болды. Оның билік жүргізген кезінде көптеген көрші елдер Түрік өкіметіне бағынды. Қағандықтың ортасы Орхон өзенінің жоғарғы сағасында болды. Бумынның інісі Істемі қаған 6-ғасырдың орта кезінде Орта Азиядағы эфталиттер мемлекетін күйрете жеңді. Түрік қағандығының территориясы бұрынғыдан да ұлғайып, әскери қуаты арта түсті.
Бірақ бұл ұзаққа созылған жоқ. Түрік аристократиясы жаулап алған өлкелерді әрқайсысы жеке-жеке бөліп алып, дербес басқаруға тырысты. Осыдан саяси дағдарыс туып, билікке таласқан өзара қырқыс соғыстар басталды. Ақыры Түрік қағандығы бір-бірімен жауласқан екі қағандыққа бөлініп кетті: Шығыс (Орталық Азия) және Батыс (Орта Азия, Жетісу, Шығыс Түркістан) Түрік қағанаты.
Батыс Түрік қағандығы яки қағанаты Түрік қағандығының негізінде 603 жылы құрылған ертедегі феодалдық мемлекет. Ол қағанаттың территориясы Жетісу мен Шығыс Түркістанды, Тянь-Шаньнің батыс беткейі мен Орта Азияны алып жатыр. Қағанаттың орталығы Шу өзеніндегі Суяб қаласы еді. Қағанаттың бірінші басшысы қаған, жоғарғы әмірші және ірі әскер басы болды.
Батыс Түрік қағанатының негізін қалаған Бумын қағанның інісі Істемі қаған болды. Түріктер 558 жылы аварларды батысқа ығыстырып, Еділ мен Жайық бойын өзіне қаратып алды. Білге қаған мен оның інісі Күлтегін осы ұлан-ғайыр қағанаттың тәуелсіздігін Тан империясынан қорғау үшін күрескен. Кезінде Батыс Түрік қағандығын құраған түрлі тайпалар кейіннен қазақ халқының құрамына еніп кеткені мәлім.
Батыс Түрік қағандығынан кейін Жетісу өңірінде құрылған феодалдық мемлекет – Түркеш қағанаты (704-766 ж.ж.) болды. Ал бұдан кейін Қарлұқ қағанаты өмірге келді. Ол Жетісу мен Қашғардан бастап, Ферғана мен Сырдың орта ағысына дейінгң өңірге билік жүргізді.
Сырдарияның орта және төменгі ағысында және соған жақын жатқан Батыс Қазақстан жерінде түркі халықтарының арғы аталарының бірі оғыз тайпалық бірлестігі – Оғыз мемлекеті (9-11 ғасырлар) болды. Оғыз мемлекетінің астанасы Сыр бойындағы Янкигент қаласы еді. Бұлар негізінен көшпелі тайпалар саналған, сондай-ақ, отырықшы оғыздар да болды. Олар Сыр өзені алқабындағы Сүткент, Сығанақ, Қарнақ сияқты қалаларда мекен еткен. Кейінірек қыпшақтың қысымына шыдай алмаған оғыздар Шығыс Еуропа мен Кіші Азияға ығысып кетті.
Түрік мұсылмандарының алғашқы феодалдық мемлекеті – Қарахан мемлекеті (940-1212 ж.ж.) болды. Қарахан әулеті батысында Амудария мен Сырдарияның төменгі ағысынан бастап, шығысында Жетісу мен Қашғарға дейінгі өлкеде екі ғасырға дейін билік жүргізді. Астанасы – Баласағұн қаласы. Ұлан-ғайыр аймақты алып жатқан Қарахан мемлекетінде экономикалық-әлеуметтік және мәдени жағынан өрлеу болды.
Батыс Түрік қағанаты ыдырай бастаған кезде олардан қимақтар мен қыпшақтар бөлініп шықты. Қыпшақтар – ерте кезден-ақ Орталық Азияны мекен еткен көне тайпалардың бірі екені мәлім.
Қыпшақ қоғамы ерте феодалдық мемлекет бірлестігі ретінде өмірге келді. Олар Ертіс өзенінен бастап, сонау Дунайға дейінгі ұлан-ғайыр кең алқапты мекен етті. Қазіргі қазақтардың арғы аталарының бірі саналатын қыпшақтарды Еуропада кумандар, ал Ресейде половецтер деп атаған. Сонымен, 6-7 ғасырларда көшпелі және жартылай көшпелі өмір сүрген қаңлылар, қарлұқтар, шігілдер, тухсилер, ягмалар, оғыздар, қимақтар, қыпшақтар т.б. тайпалар бертін келе түркі тілдес халықтардың этникалық құрамына негіз болып қаланды.

Ежелгі қалалары. Археологиялық зерттеулер қазіргі Қазақстан территориясынан 6-10 ғасырлардағы жүздеген тұрақты қоныстар мен қалалардың көне жұрттарын тауып, ежелгі түркі тайпаларының өзіндік материалдық және рухани мәдениеті болғандығын анықтап отыр.
Қазақстан жеріндегі қалалардың тарихи дамуына тән бір құбылыс – мұнда отырықшылық пен көшпенділік өзара тығыз байланысты болған. Дәлірек айтсақ, көшпелі жұрт егіншілік және қолөнер кәсібімен айналысып, отырықшы қала халқының қатарын көбейтсе, сонымен бір мезгілде оырықшы халық қайтадан мал шаруашылығымен айналысып, көшпелі халықтың санын арттырып отырған.
6-10 ғасырлардағы қалалар мен қоныстар негізінен сауда-саттық және қолөне кәсібінің орталығы ретінде қырдағы ел мен отырықшы аймақты өзара байланыстырушы маңызды экономикалық буын ретінде өмірге келген. Қалалар феодалдық ордазамоктар жанынан салынып, бай-шонжарлардың
Пайдаланылған әдебиет:




1. «Көне түріктер тарихы» Келімбетов

2. Қазақстан тарихы, І том.

3. «Көне түріктер» Л.Н. Гумилев

4. Қазақ энциклопедиясы, І том.
        
        Түріктер
«Халықтардың ұлы қоныс аударуы» Қазақстанның, Орта және ... ... ... этникалық жән саяси картасын едәуір дәрежеде
өзгертті. Қазақстан территориясында жергілікті тұрғындардың антропологиялық
типіне монғол типтес элементтердің жайылуының алғашқы ... ... ... ... өлкенің бүкіл территориясында түркі тілдерінің кеңінен
таралуы ғұндардың ... ... ... ... миграциясымен
байланысты болса керек.
Орта Азия мен ... ... ... ... ... қалыптасып, ежелгі феодалдық мемлекеттер құрыла
бастады. Орталық Азиядағы көптеген тайпалық одақтардан ... ... ... ежелгі феодалдық мемлекеттердің бірі – Түрік қағанаты (552-745
ж.ж.) еді. Бұл қағандыққа енген тайпалар ... ... мен ... ... ... «Түрік» деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталды. «Түрік»
этнонимі алғашқы кезде белгілі бір ... ... ... топтан немесе
әскери ақсүйектерден шыққанын білдірген. Кейінірек бұл ... ... ... ... ... ... етуші, яғни патша шыққан
тайпаның символы болған. Бертін келе сол ... ... ... ... ... ... да ... түрік деп атап кеткен.
Түрік қағандығының әлеуметтік, саяси және ... ... ... аса ... орын алып, үлкен роль ойнағаны тарихтан жақсы ... ... ... бірі Бумын қаған болды. Оның билік
жүргізген кезінде көптеген ... ... ... ... ... Қағандықтың
ортасы Орхон өзенінің жоғарғы сағасында болды. Бумынның інісі Істемі қаған
6-ғасырдың орта кезінде Орта Азиядағы эфталиттер мемлекетін ... ... ... ... ... да ұлғайып, әскери қуаты арта
түсті.
Бірақ бұл ұзаққа ... жоқ. ... ... жаулап алған
өлкелерді әрқайсысы жеке-жеке бөліп алып, дербес басқаруға ... ... ... ... ... ... өзара қырқыс соғыстар басталды. Ақыры
Түрік қағандығы бір-бірімен жауласқан екі қағандыққа бөлініп кетті: Шығыс
(Орталық Азия) және ... ... ... Жетісу, Шығыс Түркістан) Түрік
қағанаты.
Батыс Түрік қағандығы яки қағанаты Түрік қағандығының негізінде ... ... ... ... ... Ол қағанаттың территориясы
Жетісу мен Шығыс Түркістанды, Тянь-Шаньнің батыс беткейі мен Орта ... ... ... орталығы Шу өзеніндегі Суяб қаласы еді. Қағанаттың
бірінші басшысы қаған, жоғарғы әмірші және ірі әскер басы ... ... ... негізін қалаған Бумын қағанның інісі ... ... ... 558 жылы ... ... ... Еділ мен Жайық
бойын өзіне қаратып алды. Білге қаған мен оның ... ... осы ... қағанаттың тәуелсіздігін Тан империясынан қорғау үшін күрескен.
Кезінде Батыс Түрік ... ... ... ... кейіннен қазақ
халқының құрамына еніп кеткені мәлім.
Батыс Түрік қағандығынан кейін Жетісу ... ... ...... ... (704-766 ж.ж.) болды. Ал бұдан кейін Қарлұқ
қағанаты өмірге келді. Ол Жетісу мен Қашғардан ... ... мен ... ағысына дейінгң өңірге билік жүргізді.
Сырдарияның орта және төменгі ағысында және ... ... ... ... жерінде түркі халықтарының арғы аталарының бірі оғыз тайпалық
бірлестігі – Оғыз мемлекеті (9-11 ... ... Оғыз ... Сыр бойындағы Янкигент қаласы еді. Бұлар ... ... ... ... ... оғыздар да болды. Олар Сыр ... ... ... ... сияқты қалаларда мекен ... ... ... ... ... ... Шығыс Еуропа мен Кіші
Азияға ығысып кетті.
Түрік мұсылмандарының ... ... ... – Қарахан мемлекеті
(940-1212 ж.ж.) болды. Қарахан әулеті батысында Амудария мен Сырдарияның
төменгі ағысынан ... ... ... мен ... ... өлкеде екі
ғасырға дейін билік жүргізді. ...... ... ... алып ... Қарахан мемлекетінде экономикалық-әлеуметтік және
мәдени жағынан өрлеу болды.
Батыс Түрік ... ... ... ... олардан қимақтар мен
қыпшақтар бөлініп шықты. Қыпшақтар – ерте кезден-ақ Орталық Азияны мекен
еткен көне ... бірі ... ... ... ерте ... ... бірлестігі ретінде өмірге
келді. Олар Ертіс өзенінен бастап, сонау Дунайға дейінгі ұлан-ғайыр кең
алқапты ... ... ... қазақтардың арғы аталарының бірі саналатын
қыпшақтарды Еуропада кумандар, ал Ресейде половецтер деп ... ... 6-
7 ... ... және ... көшпелі өмір сүрген қаңлылар, қарлұқтар,
шігілдер, тухсилер, ягмалар, оғыздар, қимақтар, ... т.б. ... келе ... ... ... этникалық құрамына негіз болып
қаланды.
Ежелгі қалалары. Археологиялық ... ... ... 6-10 ... жүздеген тұрақты қоныстар мен қалалардың
көне жұрттарын тауып, ... ... ... өзіндік материалдық және
рухани мәдениеті болғандығын анықтап отыр.
Қазақстан жеріндегі қалалардың тарихи дамуына тән бір ...... пен ... ... ... ... ... Дәлірек айтсақ,
көшпелі жұрт егіншілік және ... ... ... ... ... ... көбейтсе, сонымен бір мезгілде оырықшы халық қайтадан ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы қалалар мен қоныстар негізінен ... ... ... орталығы ретінде қырдағы ел мен отырықшы ... ... ... ... буын ... ... ... Қалалар
феодалдық ордазамоктар жанынан салынып, ... ... ... ... ... керуен-сарайлар ретінде де қалалар
салынған. «Ұлы Жібек жолының» бойындағы Суяб пен Тараз қалалары ... ... ... Қазақстанның экономикалық-саяси және мәдени
орталықтарының бірі ... ... ... Мұнда әлемдегі аса бай
кітапханалардың бірі болды. Бұл қала орта ғасырда ғана емес, ... есте ... ... ... ... белгілі болды. Арабтар Отырарды кезінде ... те ... ... ... ... ... 8-9 ... болды.
Тараз қаласы 7-ғасырда Ұлы Жібек жолындағы аса ірі ... ... ... ... елшісі Земархтың түріктерге барғаны
туралы есебінде Тараз қаласы ... ... аса ірі ... бірі ... ... ... Ол 1629 жылы ... жылнамасында «ақ өзендегі қала»
атымен алғаш рет аталады. Махмұд Қашғари былай ... ... ақ ... ол – ... Испиджабтан шыққан керуен Құмкент, Баба-Ата, Созақ
қалалары арқылы, Орталық Қазақстанның ұлан-ғайыр далаларына ... ... ... ... ... ... бет ... болған.
Қалалардың қаулап өсуіне байланысты 6-9 ғасырларда архитектура мен
қосалқы ... жаңа ... ... ... келе 10-12 ... ... кірпіш, гипс, алебастр кеңінен қолданылып, глазурь
бояуымен және ою-өрнекпен үйді безендіру кең өріс ... ... ... ... етіп ... ... ... территориясында архитектура,
сәулетшілік өнері, қолөнер мейлінше дамыды. Бұған Тараз маңындағы ... ... және 11-12 ... ... ... ... т.б.
дәлел. Бұлар сәулет өнерінің ғажайып ескерткіштері болып табылады.
Айша-Бибі күмбезі – 11-12 ... ... ... ескерткіш.
Тараз қаласынан 18 шақырым жердегі Головачевка ... ... ... салдырған кімдер екені жайлы атадан балаға қалған аңыз болмаса,
тарихи ... ... жоқ. ... ... ... ... қалпында жеткен.
Құрылысының бастапқы жобасы мынадай: жалпы ауданы 7,23 м х 7,23 ... 86 см ... бар. ... беті ... ... Әшекейлі
қабырғаларының қалыңдығы 80 см. Бұл ескерткіштен қазақ халқының атадан
балаға мұра болып келе ... ... ... түрлерінің бәрін ұшыратамыз.
Бұдан бұрынғы замандарда ою-өрнек әшекейлі кірпіштерден өріліп жасалса,
Айша-Бибі ... ол ... ... ... құрылысынан Темір
дәуіріндегі архитектурада үлкен орын алған портал-пештақ (кіреберіс қақпа)
нұсқасының көмескі жобасын көреміз. ... ... ... ... мен ... ... – оны ... шеберлердің Иран мәдениетімен,
архитектурасымен таныс екендігін ... ... ... ... бір ... – төрт жағы ... шаршы болып
келетін қасиет осы күмбез құрылысынан да байқалады. Айша-Бибі күмбезінің
құрылыс жүйесіндегі бір ...... ішкі беті ... беті күйдірілген құйма балшықтан қаланған, ... пен ... ... арасын әк қосылған балшықпен жымдастырып, арша ағашымен
ұстатқан. Ағаштар жер сілкінгенде қабырғаларын ... ... ... ... ... 4 ... – аркалардың көлденең қысым ... үшін ... ... ... ... ... ... барлығы –
готика стилінен бұрынғы тәжірибе. Бұл – скифтер ... ... ... қол ... енген, содан бері қолданылып келе жатқан дәстүр. Оюдың
ішкі түрлері де қазақтың ... бай ... ... Бізге жеткен
қазіргі жұрнағында оюдың 20 түрі ғана сақталған. Қашаумен ... ... ... ... ... өзара байланыс тапқан. Оюдың байырғы осы
түрі – қазақ халқының ... ... ата ... ... ... 11-
12 ғасырларда халық қолөнерінің өркендеген кезеңін және көне ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ
халқының бүгінгі өнеріне де әсемдік беріп, оны байыта түсуде.
Бабаша Хатун мавзолейі – 10-11 ... ... ... ... ... 18 км ... ... күмбезінің жанында.
Мавзолей тұтас қызыл кірпіштен салынған. Бабаша Хатун ... ... ... тік ... ... ... (6,80 х 6,78 ... 1,37 м биіктіктегі арқа иығынан ... ... ... ... Оның ... (3,8 м ... ішкі ... 16 қырлы
күмбез қалауы басталады. Мұндай қобылы күмбездер ... ... ... ... ... (Кесене, Жұбанана ескерткіштері).
Мавзолейдің 12 қырлы, конус формалы сыртқы күмбезі ... 86 см ... ... ... ... ... бірі орнаған қос күмбез
ескерткіштің ұзақ уақыт сақталуына себепкер болған. ... ... ... ... өзі тас ... үстіне салынып, тақталардан
су ағарлар жасалуы сол тұстағы құрылыс өнері дәрежесінің жоғары болғандығын
көрсетеді.
Бабаша Хатун мавзолейінде архитектуралық ... ... ... жолдармен ұтымды пайдаланылған. Фасад қабырғаларының бетіне текшелер
(ниша) салынып, оларды өрнекті қима ... ... ызба ... ... ...... детальдарды ұтымды пайдалана білгендікті
байқатады. Қос босағадағы осындай өрнекті текше үстінен күн ... оның ... ... әсем ... Бұл өзі ... табынған
дәуірде өмір сүрген сәулетшінің қиялынан туған өрнек болса керек. ... ... ... анық ...... ... деген сөз.
Бұл жазулар грек архитектурасындағы «метоп», «триглиф» ордерлеріне ... ... ... ... жағынан одан өзгеше. Кірпішті
өрнектеп қалай білген сәулетші сына тастармен өріп қалау әдісіне ... ... ... ... ... келе жатқан ою-өрнектердің
түрлерін бойына сақтап, ... ... ... қос ... ... көз ... ... Хатун мавзолейінің қазақ
сәулет өнерінің тарихы үшін маңызы зор.
Наным-сенімдері, діни ұғымдары. Ежелгі түріктер негізінен қос ... ... (оны ... деп те ... және ... ... сыйынатын болғаны
тарихтан жақсы мәлім.
Қарапайым түріктер өздерінің қағандарын сол Көк-Тәңірінің ... ... отыр деп ... ... ... түріктер табынатын үшінші
күш болған. Ол – ... от ... ... ... әйел ... Ұмай.
Ежелгі түріктер жерді, дүние кеңістігін төртбұрышты («төрт булуң»)
деп ойлаған. Бұл төртбұрыш – «ілгеру» (күн ... ... (күн ... (күн ... немесе оңтүстік), «йырайа» (түн ... ... деп ... ... Оғыз ... ... ... Көкжал бөрі, яғни
арлан қасқыр қағанның сан мың ... ... жол ... жүреді. Түріктер
арлан қасқырды киелі аң санап, оған арнап құрбандық ... ... ... ежелгі түріктер иен даланы, орман-тоғайды, тау-тасты
т.б. күні-түні түрлі ... ... ... деп ... ... адамдарға
деген қаһарын қайтарып отыру үшін жұрт сол рухтарғар тасаттық садақа беріп
отырды.
Жалпы, зороастризм ілімі бойынша, әлемдегі нәрсенің бәрі ... ... екі ... ... Олар – ... ... әлемі, бірі-сәулелі дүние, екіншісі-қараңғылық патшалығы.
Бұл екі күштің арасында үздіксіз күрес жүріп жатады.
Түріктер отты ... ... ... оны пір ... Зұлымдық,
қараңғылық, жамандық әкелетін рухтарды отпен тазалап, аластайтын діни ғұрып
болған. Түрік қағанына келген Византия елшісі Зимархтың ... ... ... ... қалайша отпен аластағанын атақты тарихшы ... ... ... ... ... ... ... адамды шаман рәсімі бойынша жерлеген. Дәлірек
айтсақ, биіктеу жерге киіз үй тігіп, өлікті алдымен сол үйге ... ... ... ... ... ... ... адамның жақындары жылап-
сықтап, бетін тілгілеп, шашын жұлып, өлік жатқан үйді жеті рет ... ... ... арасында ислам дінін зорлап тарату 8-ғасырда
басталған. Ал соған қарамастан қазақ жерін мекендеген тайпалар мен ... ... ... Отты құдай тұтып, табиғат құбылыстарына сыйыну 10-12
ғасырларда да кеңінен орын алып келді. Көшпелі түріктер ... ... ... ... түрде насихаттап жатса да, халықтың едәуір бөлігі
шамандық дінді ұстанды. Бұл кезде қыпшақтар ата-баба ... ... ... ... еді. ... ... ... жұлдыздарғар
табынады, аспан әлеміне ... және ... ... бейім
тұрады» - деп жазды араб саяхатшысы Абул Фида.
Ислам дінінің ... ... жері Орта Азия мен ... ... ... ... 10-12 ғасырларда мұсылман дінінің суфизм
немесе сопылық деп ... ... ... ... еді.
Орхон-Енисей ескерткіштерінің зерттелуі. Енисей өзені аңғарынан құпия
жазу бар құлыптастар немесе ескерткіштер табылғаны туралы ... ... ... ... ... ... жүрген швед офицері
Страленберг пен немістің ... ... ... т.б. ... ... жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.
Скандинавия халықтарының тілінде «рунь» яғни «руна» ... сөз ... ... ашылмаған», «құпия» деген мағына береді. Табберт-
Страленберг өзі тапқан құлыптастардағы бұрын-сонды ... ... ... ... ... хат жазуды өз елінің тілінде «Руна» жазуы деп
атаған ... ... ... ... ... 1889 жылы Монғолияға
арнайы экспедиция ұйымдастырды. Оны белгілі орыс саяхатшысы әрі ғалымы ... ... ... ... ... ... «құпия» жазуы бар үлкен-
үлкен екі ескерткіш тапты. Осы ... ... ... сырын
ашу үшін В.В. Радлов 1891 жылы ... ... ... ... ... кезде Финляндия архиологиялық қоғамы да Енесей өзені бойына,
Минусинс қаласына екі ... ... ... ... ... ... 1892 жылы ... пен Гельсингфорста орыс жзәне фин
ғалымдар жасаған экспедицмяларының ... ... ... есептері
баспасөзде жарияланды. Ғалымдар ескерткіштердегі жазуларды суретке түсіріп,
атлас жасаған еді.
Алайда, бұл руна ... ... ... ... ... ... ... ешкім оқи алмады. Ол туралы әр түрлі болжам айтыла
бастады. Бұл жазудың түп-тамыры ежелгі грек ... ... ... оны ... ... жазуы, фин жазуы, скиф-славян жазуы деп жорамал
жазудың сырын ғылыми негізде аша алмады.
Ақыры 1893 жылы ... 25-і күні ... ... ... ... ... ... ғылыми әлемді дүр сілкіндірген
мәлімдеме жасады. Ғалым ... мен ... ... ... табылған
ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын ... ... ол бұл ... түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді.
Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері «Тәңірі» және «Түрік» деген сөздер екен.
Дәл осы ... ... ... та өз ... ... ... он ... жуық әрпін анықтап алған еді. Арадан көп уақыт ... ... ... ... табылған үлкен тастардағы текстіні
толық оқып, сосын оны аударма жасап шықты. ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Түрік қағананытың 17-
ші қағаны Білге қаған мен оның інісі, ... ... ... ... ... орасан зор құлпытастарға қашап жазған ұзақ жыр жолдары
еді.
Сөйтіп, руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен ... ... ... Осыған орай, руна жазуының өзін бертін келе ... деп атап ... Ал бұл ... тілі мен сипатына қарай бағалап, оны
көне түркі жазуы деп атай береді.
Орхон-Енисей жазба ескерткішін оқу, ... ... ... ... ... текстін дайындау ісіне В.В.Радлов, В.В.Томсон, Ю.Нимед, Х.Н.Оркун,
т.б. орыс және шет ел ... ... мол үлес ... ... тілі мен ... ... әсіресе, Күлтегін, Білге
қаған және Тоныкөк ескерткішіне көбірек назар аударды. Бұларды ... ... орыс ... ... түркі тілдеріне тәржіма ... бұл ...... тектес ежелгі ру-тайпалардың рухани
өмірін бейнелеген көркем әдебиет туындылары болып табылады. Осы аталған ... ... ... ... ... ... зерттеуде совет
ғалымы И.В.Стеблева еңбегінің аса жемісті болғанын атап ... ... ... рет көне түркі тіліндегі жырлардың поэтикасын, өлең құрылысын,
ұйқасын, ырғақ пен шумағын, ... пен ... т.б. ... ... бұл ... ... айтылған түрлі болжам-пікірлерді белгілі
бір ғылыми жүйеге келтірді. Әсірес, оның ... ... сөз ... ... ... әдеби-эстетикалық байыптаулары, көріктеу құралдары,
тарихи шындық пен көркем шындық жайында ... ... ... ... ... ... ғылымына жаңадан қосылған сүбелі үлес болды.
Орхон жазбалары және тарихи ... ... ... ... табылған
бұл ескерткіштер текстінде Түрік қағанатының құрылуы мен ... ... мен ... ... ... бірқатар тарихи деректер бар. Сол ... руна ... ... өз ... ... ... ... тасқа қашап жазылған бұл жәдігерліктер жылнама шежіре емес.
Автор сол кездің аса маңызды ... ... ... ... ... ... етіп қойған емес. Мұны сол дәуірдің тарихи шындығы мен ескерткіштер
текстін өзара ... ... ... ... ... да ... ССР ... жаңа басылымында Орхон
ескерткіштерін тарихи дегеннен гөрі эпикалық дәстүр деп ... ... ... әрі сол ... ... ... ... құрылуына байланысты оқиғалар
баяндалып, Білге қаған мен ... ... ... Көркемдік
тәсілдердің алуан түрінің, тұрақты сөз тіркестері мен тұжырымды ... ... ... ... ... ... ... оның
оның стилін құлыптыра түседі деп көрметіледі.
Демек, Білге қаған мен ... ... ... ... жазу 6-8 ... ... ... солардың алғашқы
әдебиет үлгілері «шешендік өнердің және ... ... ... ... ... өткен ауызша ... ... ... ... ... ... табылады.
Ал, жылнама-шежірелерде бұл кездегі оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... болатын. Түрік
тайпаларының көсемдерінің бірі Бумын жужан қағанатына вассалдықтан құтылу
үшін оған қарсы соғыс ашпақ болды. Түріктер ... ... ... ... ... ханы Анахуанға «қызыңды маған әйелдікке бер» деп талап қояды.
Бұл жужан ханның намысына ... ... бұл дала ... бойынша, ханның
қызын алу – ханмен теңесу, терезесі тең болу ... сөз еді. ... ... «Менің қайдағы бір темір құюшым мұндай ұсыныс жасауға қалай ғана
дәтің барды» деп ... ... ... ... керегі де сол еді. Түріктер
552 жылы қыс кезінде соғысқа аттанып, ... ... етіп ... кейін Бумын ел-ханы, қаған титулын алды, бірақ 552 ... ... ... ... ... соң ... ... таққа отырды. Ол да Орхон ... ... ... рет ... Қара-Ескенің мұрагері де інісі болады.
Ол қаған тағына Мұқан ... ... ... ... ... қаған билік
жүргізген кезде (553-572 ж.ж.) Түрік қағанатының ... ... ... жер ... кезең болатын. Түрік қағанатының территориясын
шығысында Корея бұғазынан бастап, батысында Каспий ... ... алып ... Сол ... түрік елі Иран, Қытай, Византия т.б. ... ... ... ... ... Иолығ тегін Түрік қағанатының шежіресін
тарихшы ретінде мақтап жазғысы келсе, қағанаттың атақ-даңқы мейлінше ... ... ... ... еді. ... мақсаты – түрік халқының
бұрынғы дәстүрін өз замандастарына идеал етіп көрсету болып ... ... ... гүлденген дәуірін Бумын қағанның есімімен байланыстырады.
Одан кейін билік жүргізген аса даңқты қағандардың бірі (Қара-Ескені, Мұқан
қағанды т.б.) ... ... ... Бірден Күлтегіннің әке-шешесі Елтеріс
қаған мен шешесі Елбілгені әңгімелеп кетеді. Өйткені Иолығ тегіннің мақсаты
түрік қағандарының есімдерін, жасаған ... ... ... ... ... ... шежіре жазу емес, түрік елін бір кездегідей ауыз
бірлікке, ата-баба ... ... ... ... тарихи шындық мүлдем басқаша еді. Қапаған соғыста қаза ... ... ... ... кім ... деген мәселе тұрды. Ежелгі түрік заңы
бойынша, ... ... ... ұлы Магилян (Білге) отыруы керек еді.
Бірақ, Қапаған қаған бұл тәртіпті өзгертіп, көзінің ... ... ... үлкен ұлы Бегюді тағайындайды да, оған «Кіші қаған» титулын береді.
Елтеріс қағанның балалары Магилян мен ... ... ... ... ... ... қаза тапты деген хабарды естіген бойда-ақ Күлтегін
әскери төңкеріс жасады: өзі күзетіп тұрған ... ... ... ... баласын, яғни тақ мұрагерін, басқа да семья мүшелерін, сондай-ақ
қағанның ең жақын адамдарын, кеңесшілерін қан-жоса етіп ... ... ... ... ... жоқ. ... ... ағасы Магилянды
(Білгені) отырғызды да, өзі ... ... іс ... ... ... ... ... ескерткіштерінің авторын қатты қызықтыратын нәрсе –
түркі елінің ішкі және сыртқы жағдайын емес, «Іші ассыз, ... ... ... ... ... ... қалайша дәулетті, бақытты екенін
оқушысына көркем сөз арқылы жеткізу болып ... ... ... ... ... ... өзі өмір
сүрген дәуірдегі бірқатар тарихи оқиғаларды әдейі ... ... ... ... ... 701-702 ... жорықтарын Қапаған
қаған басқарғаны жылнама шежірелерден жақсы мәлім. Ал ... бұл ... ... ... етіп Күлтегінді көрсетеді. Ал
Білге қаған ескерткішінде бұл жорықты Білге қаған басқарған болып ... ... 706 жылы Чача ... ... соғысты Қапаған қаған
басқарған.
Тарихи оқиғаларды бұлайша бұрмалап көрсету Орхон ... ... ... ...... ... мақсаты тарихи шындықты шежіреші
ретінде көрсету емес, сол дәуірге тән қас батырдың ... ... ... табылады.
Сонымен, көне түркілердің ежелгі шынайы тарихын оның Орхон
текстіндегі бейнелі ... ... ... ... ... және
Тоныкөк ескерткіштері жылнама шежіре емес, сол дәуірдің ... тән ... ... ... ... ... түйін жасаймыз.
Ұлы ғұламалар
Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 ж.ж) – дүниежүзілік мәдениет ... ... ... ... ұстазы атанған данышпан философ,
энциклопедист-ғалым, әдебиетші, ақын.
Ол Арыс ... ... құя ... сағасында ежелгі Отырар
қаласында туылған. Ежелгі ... ... ... ... кезінде
негізінен Қыпшақ, Қаңлы, Қоңырат тайпалары мекен еткен тарихтан жақсы
мәлім. Отырар бір жағы мал ... ... ... ... ... түрлі ... ... ... буын ... қала болған. Бұл шахарды арабтар Фараб ... Сол ... ұлы ... ... деп атанған.
Ұлы ғалымның толық аты: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн ... ...... ... ... ... сөзі екі ... аңғартады, бірінші, әл-
Фарабидің түркі тектес ру-тайпалардан шыққанын білдіреді. Екіншіден, оның
ата-бабасы дәулетті, ... ... ... ... ... ... қыпшақтар арасында атақтылар ғана дәстүр бойынша «тархан» деп
аталатын болған.
Ежелден-ақ ... ... ... еткен түркі тектес тайпалардың
барлығы дерлік бертін келе ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Алайда, «әл-Фарабиді қазақ етіп ... ... ... ... ... ... ғылым-өнреге мейлінше құштар болып өскен әл-
Фараби алғашқы білімін туған жері Отырарда ... ... ... Ол өсе
келе өз заманының аса ... ... мен ... ... ... ... Каир т.б. ... болды. Сол қалаларда оқыды, еңбек
етті. Шығыстың осы шаһарларында ол өз ... ең ... ... сөз ... ... ... ... алады.
әл-Фараби өзінің түркі тілімен қатар, араб, парсы, ... ... ... де ... ... ретінде әл-Фараби атсалыспаған, зерттеу жүргізбеген
ғылым ... жоқ ... ... Ол ... ... ... ... музыка, тіл білімі, әдебиет т.б. ғылым салалары
юойынша қыруар көп ... ... ... Ұлы ... ... дәл ... Мәселен, неміс ғалымы Ш.Штейшнейдер 117 еңбек десе, түрік ғалымы
А.Атеш 160, ал ... ... ... 200 ... бар деп ... Ұлы ... ... еңбекттерінен 40 шақтысы біздің ұрпаққа
жетті.
Фарабидің ... мәні ... ... ... інжу-
маржаны», «Философияны оқу үшін алдымен не білу керек?», ... ... ... ... ... зерттеулер оның есімін
әлемге философ ретінде танытты.
әл-Фарабидің философия, логика, тіл білімі, музыка т.б. ... ... ... ... оқып-білудің өзі ұлы ғалымның әдебиет
теориясы мәселесіне арналған трактаттарын тереңінен түсінуге ... ... ... ... сол ... ... ... өздерінің ой-
пікірлерін жазып қалдырған. Ұлы ойшыл Әбу Әли ибн Сина ... ... ... Захируддин әл-Байхакий (1169 жылы қайтыс ... ибн ... ... Ибн Әби ... ... сияқты
атақты ғалымдар өз шығармаларында ұлы философ Әбу Насыр ... ... ... ... кеткен. Белгілі шығыстанушы ғалым А.Ирисов солардың
бірқатарын араб тілінен өзбекшеге ... ... ... Қашғари
(«Диуани Лұғат-ат-түрік»)
Махмұд Қашғари 11 ғасырда өмір сүріп, еңбек ... ... ... үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым, ... ... Ол ... атты ... жазып, өз заманындағы түркі ... ... ... ... ... ... сөздікке ежелгі ауыз әдебиеті
үлгілерінен, өзі өмір сүрген орта ... ... ... ... ... ... тақырыптағы өлең-жырлар, ертегі-аңыздар, қанатты
сөздер, т.б. көркем сөз үлгілерін енгізді.
Сөйтіп, алғашқы қауым адамдарының ... ... ... ... ауыз ... ... ... бізге Махмұд
Қашғаридың еңбегі арқылы жетті.
Махмұд ибн-ул Хұсайын ибн Мұхаммаділ ... орта ... ... бірі болған Баласағұн қаласында туылған. Балалық шағы осы
маңайдағы Үбіл және Әзіл деп аталатын ... ... Ұлы ... деп ... ... ... – оның ... Баласағұнға бір кезде
Қашқардан көшіп келген.
Болашақ ғалым алғашта Баласағұн, Қашқар қалаларында, ал ... келе ... ... ... Мерф және ... ... ... Ол
араб философиясы мен араб-парсы тілдеріндегі шығыстың классикалық
поэзиясымен ... ... Оның ... ... қойып, ұзақ жылдар бойы
зерттеген мәселесі – түркі ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілері, өткендегі тарихы, т.б.
болды. «Диуани Лұғат-ат-түрік» қазіргі түркі ... ... ... ... ... Хас Хажиб Баласағұн 11-ғасырдың аса көрнекті ақыны, данышпан-
ойшылы, энциклопедист ғалымы, белгілі ... ... ... өз ... және ... көп жылдар кейін өмір
сүрген ұрпақтарға орта ғасырдың атақты ғалымы, дәлірек ... ... ... астрономия, тарих, араб-парсы тіл білімі т.б. толып
жатқан ғылым салаларын жете меңгерген ғұлама-ғалым ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихына мәңгілікке
өшпестей етіп жазып қалдырған ... ... ...... ... Бұл ... ... түркі тілдес халықтардың орта ғасырдағы тарихы,
қоғамдық саяси өмірі, ғылымы, әдебиеті мен мәдени ... ... т.б. ... аса ... әрі ... мол ... ... туынды.
Жүсіп Баласағұнның өмірі туралы мәлімет мүлдем аз сақталған. Ол
жөнінде ... ... ... осы ... бірі қара ... ... жазылған алғы сөздерінде бар.
Жүсіп Баласағұн өз өмірі мен ақындық қызметі жайындағы кейбір
деректерді ... ... ... ... 3 ... ... түрде, Үстірт
ғана әңгіме етеді. Осы шығарманы ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... өз дастанын шамамен 54 жасында жазып
бітірген. Демек, ақын 1015-1016 жылдары туылған деп ... Ал ... ол ... ... ... ... сол жылы оны «хандардың ханына» тарту
етті. Бұл тартуға риза ... ... хан ... ұлы хас ... «бас
кеңесшіміз» немесе «ұлы уәзір» деген жоғары атақ берді.
Пайдаланылған ... ... ... ... Келімбетов
2. Қазақстан тарихы, І том.
3. «Көне түріктер» Л.Н. Гумилев
4. Қазақ энциклопедиясы, І ... ... ... ... ... VI-XII ғасырлардағы ежелгі қалалар
ә) Сәулет ескерткіштер
б) Түріктердің наным-сенім, әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері
в) Жазба ескерткіштері, оның зерттелуі
г)Ұлы ғалымдары мен ойшылдары
ІІІ. Қорытынды

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Еуропалық орта ғасыр әдебиеті11 бет
КСРО дәуіріндегі түріктану ғылыми саласы36 бет
Тараз - саудагерлер қаласы3 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет
Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері11 бет
Ұлы географиялық ашылулар3 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь