Девиантты мінез - құлықты жасөспірімдерді зерттеудің ғылыми теориялық негіздері

Мазмұны.

Кіріспе

I.
Девиантты мінез . құлықты жасөспірімдерді зерттеудің ғылыми теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Девиантты мінез .құлықты жасөспірімдердің қазіргі әдебиеттерде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Жасөспірімдердің әлеуметтену процесі ... ... ... ... ... ... ..
1.3. Жасөспірімдердің девиантты мінез. құлықты болуының әлеуметтік.тұрмыстық себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

II.
Девиантты мінез . құлықты тәрбиелеудің тәжірибесі, жүргізілу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1.
Девиантты мінез . құлықтың алдын . алу барысындағы мектеп тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Тұлғалық сапалардың қалыптасу кезіндегі жасөспірімдердің бойындағы девиантты мінез . құлықтың алдын . алу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе.

Зерттеу тақырыбымыздың өзектілігі.
Еліміздің нарықтық қатынастар кезеңінде болашақта бүкіл әлемдік өркениет аренасында өз орны бар мемлекет деңгейінде дамуы халқымыздың ұлттық менталитетінің болмысына әсіресе жаңа жас ұрпақтың сындарлы тәлім-тәрбиесіне тікелей байланысты.
Дегенмен бүгінгі таңда ұлттық болмысымызға кереғар,келеңсіз құбылыстардың жастар арасында кең етек алуы жас ұрпаққа қажетті заман талабына сай тәлім-тәрбие жүйесін жаңартуға, ұстаздардың сонымен қатар ата-аналардың алдына аса маңызды міндеттер қояды.
Бұл міндетке халқымыздың ғасырлар бойғы ұрпақ өсірудегі ұлттық тәрбие дәстүрлер тәжірибесі негізінде адамгершілік қадір қасиеттері тағылымды, рухани дүниесі бай, мінез-құлық мәдениеті еліміздің болашағы үшін қызмет етуге дайын азаматты қалыптастыру арқылы жетуге болады.
Бұл мәселеге байланысты ел басымыз Н.Назарбаев: “Жаңа жағдайға сай біздің бәрімізді алаңдататын мәселе-білімді,кәсіби даярлығы бар адам тәрбиелеу ғана емес, қоғамдық өмірдің барлық саласында ұлттық және дүниежүзілік құндылықтарды қабылдауға қабілетті рухани және әлеуметтік адамгершілік мүмкіндігі мол тұлғаны қалыптастыру болып табылады” деп атап көрсетті [1].
Осыған байланысты бұл күндері жалпы білім беретін мектептердегі тәрбие ісінің мазмұны Отандық және әлемдік өркениетті елдердегі психология, педагогика және физиология ғылымдарының жетістіктерін пайдалана отырып жетілдірудің қажеттігі туындауда. Бұл бір жағынан, екінші жағынан, бүгінгі өскелең ұрпақтың бойындағы рухани құндылықтардың өнегелік нұсқаларын бір-біріне кіріктіре отырып игеруге бағыттай білу балалар тәрбиесінің мазмұнын, құрылысын және нысандарын одан ары жетілдірудің қажеттілігін туғызып отыр. Үшіншіден әрбір қоғамда болып тұратын формациялық өзгерістер өскелең ұрпақ тәрбиесінің мақсаты мен мазмұнын өзгертуді, тәрбиелік әдістемелік технологияларын жаңартып, толықтырып отыруды талап етеді. Бұл мәселенің шешімін табу, өсіп келе жатқан жеткіншек ұрпақты жан-жақты жетіліп, үйлесімді дамыған адамгершілік қадір-қасиеттері мол жеке тұлға етіп тәрбиелеуде берік тұғырлық негізін қалайды.
Қазіргі кезде елдегі әлеуметтік қайшылықтардың асқынуы кәмелетке толмаған жасөспірімдердің арасында қылмыстық істерге баруына мүмкіндіктер туғызуда. Дөрекілік күйдегі бейресми жастар құрамдары саны өсуде, олардың өзгермелі теріс пиғылдары сана-сезімдері қаталдыққа, озбырлыққа, өтірікшілдікке, жеке басын ойлау бағдарламаларын мінездейді.
Мектептер мен отбасы жағдайларында кейбір жасөспірімдердің талап – тілектерімен келіспеу, ой- пікірлерімен санаспау, жеке – дара ерекшеліктері мен бейім қабілеттерін ескермеулеріне бұлар тарапынан қарсылық туғызса, оларға ұсынылған идеялар мен мұраттардың күйреуі, табиғи түрде шиеленіске апарады.
Рухани жағынан кейбір жасөспірімдердің азуы және соның нәтижесінде өзімшілдік қатынасқа мойын бұрып, оларды енжарлыққа, өзіне және басқаға немқұрайлықпен қарауға, арақ-шарап, темекі, наша тарту және уытты сұйық заттарды иіскеу, қылмыстық істер жасауға дағдылана бастайды.
Екіншіден, жасөспірімге тән қасиет - өзіндік тәуелсіздік, дербестік, басқаға бағынышты болмау. Сол себептен, өзінің күш- қуатын, жеке басының мән – мағынасын түсінуге ұмтылыс жасайды. Оны ұғынуға мүмкіндіктерді мектептегі оқу – тәрбие мен еңбек процесіне қатыстарынан байқалады. Себебі, девиантты мінез – құлықты балалар типтік ерекшеліктеріне байланысты тіршілік қиыншылықтарына кезігіп, оны жеңіп шығуға ішкі жай – күйі жол таба алмай әлеуметтік – педагогикалық тұрғыдан қорғалынбайды.Содан девиантты мінез – құлықты бала ешкімге керегім жоқ деген сезімге беріліп кінәны үлкендерге теліп айналасымен жанжалдасуға, ұрыс – төбелеске бейімделеді. Қажеттіліктің орнын толықтырудың жолы – бос уақытын мақсатсыз пайдалану, мектеп тәртібін ұстамау, заң нормаларын бұзу, қылмыстық істер жасау.
Зерттеу жұмысымыздың өзектілік құндылығы, девиантты мінез – құлықты балаларға қол ұшын беріп, ішкі жан дүниесін түсінуге, ынта – ықыласына, жалпы жеке ерекшеліктеріне орай өмірде өз орнын табуға көмектесу.
Белгілі психологтар (Б.Г.Ананьев, А.Г.Асмолов, А.А.Бодолев, В.В.Давыдов, А.Н.Леонтьев, М.М.Мұқанов, Ж.Н.Намазбаева т.б ) зерттеулерінде жасөспірімдердің әлеуметтік және жеке даралық білімдері мен өмір тәжірибелерінде адамзат қоғамының жетістіктерін, рухани байлықтарын игеріп, мінез - құлқына, дүниетанымына қалыптастырып, күнделікті жүріс – тұрыстарын басқарып отыруға өз биліктері мен бостандықтарының алатын орны айқындалған.
Л.К.Керімовтың еңбегінде қиын оқушыны жеке – дара қайта тәрбиелеу тұжырымдамасын және ондағы педагогтың іс - әрекеттің белгілі жүйесін жасап көрсеткен [2].
Ш.Е.Жаманбалаеваның еңбектерінде девиантты мінез – құлықтың әлеуметтік аспектілері зерттеліп көрсетілген [3].
Ал, Д.Қазымбетова өз еңбектерінде қоғамда неге девиантты мінез – құлық болады деген сұрақты қарастырған. Сонымен қатар девиантты мінез – құлықтың болу себептерін және мүмкін боларлық шешу жолдарын көрсеткен [4].
Девиантты мінез – құлықтың жан – жақты қарастырылғанына қарамастан, бұл мәселенің әлеуметтік – педагогикалық мүмкіндіктері белгіленіп көрсетілмеген.
Демек, бұл мәселенің шешімін табу, әлеуметтік – педагогикалық мүмкіндіктерін белгілеп беру тақырыбымыздың көкейкестілігін дәлелдейді.Сол себепті зерттеу жұмысымыздың тақырыбын “Жалпы білім беретін орта мектептегі девиантты мінез – құлықты жасөспірімдермен әлеуметтік – педагогикалық жұмыстар жүйесі” деп белгіледік.
Мақсаты. Бұл курстық ізденістің негізгі мақсаты жасөспірімдердің мінез -құлқындағы ауытқушылықты педагогикалық талдау, сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы жасөспірімдерің ортасындағы девиантты мінез-құлықтың жалпы күйін, жасөспірімдердің мінез-құлқындағы ауытқушылықтардың дамуындағы факторлар мен бағыттарын сипаттау.
Зерттеу обьектісі. Жалпы білім беретін орта мектептің оқу тәрбие үрдісіндегі жасөспірімдерді тәрбиелеу процесі.
Зерттеудің пәні. Девиантты мінез-құлықты жасөспірімдермен әлеуметтік – педагогикалық жұмыстар жүргізу процесі.
Міндеттері:
- девиантты мінез-құлықты жасөспірімдер туралы зерттелген ғылыми еңбектерді талдау;
-жасөспірімдердің әлеуеттену процесін сипаттау;
-девиантты мінез –құлықты жасөспірімдерді педагогикалық эксперимент арқылы тексеру.
Болжамы: Егер девиантты мінез – құлықты жасөспірімдермен мектепте, отбасында, үнемі ағартушылық, танымдық жұмыстары жүргізілсе девианты мінез – құлықты балалардың тәрбиесіне игі әсер етуге болады, яғни алдын – алу жұмыстары тиімді болса, онда оқушыларда қоғамдағы жат қылықтарға деген өзіндік түсінік қалыптасып, болдырмаудың алдын алуға ынта көрсетеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Н.Ә.Назарбаев. Ауылға айырықша назар аударылады. Ішкі және сыртқы саясаттың 2003 жылғы негізгі бағыттары туралы. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы. – Егемен Қазақстан. – 30 сәуір, 2002 жыл.
2. Керімов Л.К “Қиын жасөспірімдерді жеке – дара қайта тәрбиелеу теориясы мен практикасы” – Алматы, 2003. – 123б
3. Джаманбалаева Ш.Е Социальные проблемы девиантного поведения. Автореферат. – Алматы, 1996. – С. 3 – 23.
4. Казымбетова Д.К Девиантное поведение молодежи как объект социологического исследования. Дис. на соиск. учен. степ. канд. наук. – Алматы, 1999. С.36
5. Қиын балалар көбейіп барады неге? Азат. – 2005. 30 наурыз – 6б.
6. Кле М. Психология подростка. М.Педагогика. 1991.С. 36.
7. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т. 4. Детская психология. – М.1984. – С.256.
8. Балалар құқығы туралы конвенция.1статия.2б
9. Крутецкий В.А Психология подростка. М. 1965.С.41.
10. Выготский Л.С. Т.4. Детская психология. М.1984. С.258.
11. Юричка Ю.И. Юиагностика и социализация личности несовершеннолетного правонарушителя. – Бирск, 94. – 19с.
12. Новые направления в социологической теории. – М: Наука, 78. – С98.
13. Смелзер.Н. Социология. Пер. с анг. – М: Феникс, 1994. – 294с.
14. Джаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток: социологический аспект девиантного поведния. – Алматы, Қазақ Университеті, 2002. – 10с.
15. Девиантное поведение несовершеннолетних как педагогическая проблема. Педагогика.1999.

16. Ә.Жұмабаев. Қиын балалар арасында жүргізілетін педагогикалық жұмыс. Алматы.1977.23б.
17. Первова И.Л. Асоциальное поведение детей и подростков. СПб: издадельство Санг – Петербургского Университета, 1999. с. 60.
18. Ә.Жұмабаев. Қиын балалар арасында жүргізілетін педагогикалық жұмыс. Алматы. 1977. 42б.
19. Платонов К.К. Краткий словарь системы психологических понятий. Уч. Пособие. 2-е изд. Перераб. И доп. – М: Выс. Шк. 1984. с. – 138.
20. Кон И.С. Социология личности . – М. 93. – 367б.
21. Шепанский Я. Элементарные пониятия социологии. – М. 1969. – 51б.
22. Андреева Г.М. Социальная психология. – М. 1988 – 332б.
23. Оқушылардың жеке тұлғасын әлеуметтендіру. Бастауыш мектеп. – 2003. -№2. – 17б.
24. Беличева С. Дети и семьи группы риска как объекты социальной профилактики. М. 1993. С.84 – 91.
25. Кон И. Психология старшеклассника. М: 1988. С116.
26. Тұрғынбаев Ә.Х. Социология. Алматы. “Білім”. 2001.28б.
27. Мудрик А.В. Социальная педагогика. М: Академия 2002. С – 89.
28. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т.4. Детская психология. – М.., 1984. – С.256.
29. Қожақметова К.Ж, Демеуова Н.Е. Жалпы білім беретін мектептердің, кәсіптік мектептердің, лицейлердің, колледждердің оқушылары мен жоғары оқу орындары арасында темекі шегудің, нашақорлықтың, ішімдікке салынудың алдын – алуға арналған көпсатылы білім беру бағдарламасы.Алматы – 2003. 5 – 20б.
30. Керімов Л.К. Қиын оқушылар және оларды қайта тәрбиелеу мәселелері. Алматы. 1991. 21б.
31. Джаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток: социологическии аспект девиантного поведение, - Алматы, “Қазақ университеті”,2002. – С36.
32. Девиантное поведение подростков несовершеннолетных как педагогическая проблема. Педагогика. 1999. №7. С – 38.
33. Ауытқушылығы бар балалардың тәрбиесіндегі әлеуметтік педагогикалық ерекшеліктер.Бастауыш мектеп. 2003.№6. 23б.
34. Социологиялық сөздік. Биекенов К.У, С.И Оспанов, Б.К Смаганбетова, З.Ж Жаназарова, Г.У Әбдікерова: Жалпы редакциялық басқарған К.У Биекенов. Алматы Қазақ Университеті. 2003. 15 – 17 б.
35. Темірғали Ж. Құқықтық насихатты жан – жақты қолдану. – заң газеті. – 3 шілде. 2002ж.
36. Отто Рюле. Хлеб для шести милиардов. – М, “Пргресс”. 1965 – С5.
37. Антекер Г. О сущности свободы. – М, 1962. – С. 18.
38. Ножин Е.А. Борьба идей важная характеристика духовной сферы социалистического общества. Духовная сфера социалистического общества, - М – Мысль. 1987. – С366.
39. Анисимова С.Ф. Духовные ценности: производство и потребление. – М: Мысль. 1988. – С238.
40. Миязова С Загадочная Япония – испытательный полигон для сравнительных криминологических исследований. Криминологическая исследования в мире. – М. 95. С. 185.
41. Уэдо К. Преступность и кримиология в современой Японии. – М. 1989. С. 95.
42. Шнайдер Г. Криминология. – М. 1994. С. 36 – 37.
        
        Мазмұны.
|Кіріспе | |
| | | ... ... ...... ... ... ғылыми | |
| |теориялық негіздері……………………………………. | ... ... ... ... жасөспірімдердің қазіргі әдебиеттерде | |
| |зерттелуі....................................................…. | ... ... ... | ... ... мінез- құлықты болуының | |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ... ... – құлықты тәрбиелеудің тәжірибесі, жүргізілу | |
| |жолдары..........................................................| |
| |. | |
| | | ... ...... ... – алу ... ... | |
| |тәжірибесі.......................................................| |
| |. | ... ... ... ... ... | |
| ... девиантты мінез – құлықтың алдын – алу | |
| ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... тізімі................................... | |
Кіріспе.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік
өркениет аренасында өз орны бар ... ... ... ... менталитетінің болмысына әсіресе жаңа жас ұрпақтың сындарлы тәлім-
тәрбиесіне ... ... ... таңда ұлттық болмысымызға кереғар,келеңсіз
құбылыстардың ... ... кең етек алуы жас ... ... ... сай ... ... жаңартуға, ұстаздардың сонымен қатар ата-
аналардың алдына аса маңызды ... ... ... халқымыздың ғасырлар бойғы ұрпақ өсірудегі ұлттық тәрбие
дәстүрлер тәжірибесі ... ... ... қасиеттері тағылымды,
рухани дүниесі бай, мінез-құлық ... ... ... үшін ... ... азаматты қалыптастыру арқылы жетуге болады.
Бұл мәселеге байланысты ел басымыз Н.Назарбаев: “Жаңа жағдайға сай
біздің ... ... ... даярлығы бар адам
тәрбиелеу ғана емес, қоғамдық ... ... ... ... және
дүниежүзілік құндылықтарды қабылдауға ... ... және ... ... мол ... ... болып табылады” деп атап
көрсетті [1].
Осыған байланысты бұл ... ... ... ... ... ... мазмұны Отандық және әлемдік өркениетті елдердегі психология,
педагогика және физиология ғылымдарының жетістіктерін пайдалана ... ... ... Бұл бір ... ... жағынан, бүгінгі
өскелең ұрпақтың бойындағы рухани құндылықтардың өнегелік нұсқаларын ... ... ... ... бағыттай білу балалар тәрбиесінің мазмұнын,
құрылысын және нысандарын одан ары жетілдірудің қажеттілігін туғызып ... ... ... ... ... формациялық өзгерістер өскелең ұрпақ
тәрбиесінің мақсаты мен ... ... ... әдістемелік
технологияларын жаңартып, толықтырып отыруды талап етеді. Бұл ... ... өсіп келе ... ... ұрпақты жан-жақты жетіліп,
үйлесімді дамыған адамгершілік қадір-қасиеттері мол жеке ... ... ... ... негізін қалайды.
Қазіргі кезде елдегі әлеуметтік қайшылықтардың ... ... ... ... ... істерге баруына мүмкіндіктер
туғызуда. Дөрекілік күйдегі бейресми жастар құрамдары саны өсуде, олардың
өзгермелі ... ... ... қаталдыққа, озбырлыққа,
өтірікшілдікке, жеке басын ойлау ... ... мен ... ... ... ... ...
тілектерімен келіспеу, ой- пікірлерімен санаспау, жеке – дара ерекшеліктері
мен бейім қабілеттерін ... ... ... ... туғызса,
оларға ұсынылған идеялар мен мұраттардың күйреуі, ... ... ... жағынан кейбір жасөспірімдердің азуы және соның нәтижесінде
өзімшілдік қатынасқа мойын бұрып, оларды енжарлыққа, ... және ... ... ... темекі, наша тарту және ... ... ... ... ... ... дағдылана бастайды.
Екіншіден, жасөспірімге тән қасиет - өзіндік тәуелсіздік, дербестік,
басқаға бағынышты ... Сол ... ... күш- ... жеке ...... ... ұмтылыс жасайды. Оны ұғынуға мүмкіндіктерді
мектептегі оқу – тәрбие мен еңбек процесіне қатыстарынан байқалады. ... ...... ... типтік ерекшеліктеріне байланысты
тіршілік қиыншылықтарына кезігіп, оны ... ... ішкі жай – күйі жол ... ...... ... қорғалынбайды.Содан девиантты
мінез – құлықты бала ешкімге ... жоқ ... ... ... ... ... ... жанжалдасуға, ұрыс – төбелеске бейімделеді.
Қажеттіліктің орнын толықтырудың жолы – бос ... ... ... ... ... заң ... ... қылмыстық істер жасау.
Зерттеу жұмысымыздың өзектілік құндылығы, девиантты мінез – ... қол ұшын ... ішкі жан ... түсінуге, ынта – ықыласына,
жалпы жеке ерекшеліктеріне орай өмірде өз орнын табуға көмектесу.
Белгілі ... ... ... ... А.Н.Леонтьев, М.М.Мұқанов, Ж.Н.Намазбаева т.б ) зерттеулерінде
жасөспірімдердің әлеуметтік және жеке ... ... мен ... адамзат қоғамының жетістіктерін, рухани байлықтарын игеріп,
мінез - құлқына, дүниетанымына қалыптастырып, күнделікті жүріс – ... ... өз ... мен ... ... орны айқындалған.
Л.К.Керімовтың еңбегінде қиын оқушыны жеке – дара ... ... және ... ... іс - ... ... ... жасап
көрсеткен [2].
Ш.Е.Жаманбалаеваның еңбектерінде девиантты мінез – құлықтың әлеуметтік
аспектілері зерттеліп ... ... ... өз ... ... неге ... ... – құлық
болады деген сұрақты қарастырған. Сонымен қатар девиантты мінез – құлықтың
болу себептерін және ... ... шешу ... ... [4].
Девиантты мінез – құлықтың жан – жақты қарастырылғанына қарамастан, бұл
мәселенің әлеуметтік – ... ... ... бұл ... ... ... әлеуметтік – педагогикалық
мүмкіндіктерін белгілеп беру ... ... ... ... ... тақырыбын “Жалпы білім беретін орта мектептегі
девиантты мінез – құлықты жасөспірімдермен әлеуметтік – ... ... деп ... Бұл курстық ізденістің негізгі мақсаты жасөспірімдердің
мінез -құлқындағы ... ... ... сонымен қатар
Қазақстан Республикасындағы жасөспірімдерің ортасындағы ... ... ... күйін, жасөспірімдердің мінез-құлқындағы ауытқушылықтардың
дамуындағы факторлар мен ... ... ... Жалпы білім беретін орта мектептің оқу ... ... ... процесі.
Зерттеудің пәні. Девиантты мінез-құлықты жасөспірімдермен әлеуметтік
– педагогикалық жұмыстар жүргізу ... ... ... ... ... зерттелген ғылыми
еңбектерді талдау;
-жасөспірімдердің әлеуеттену процесін сипаттау;
-девиантты мінез –құлықты жасөспірімдерді педагогикалық эксперимент
арқылы тексеру.
Болжамы: Егер ... ...... ... ... ... ... танымдық жұмыстары жүргізілсе девианты мінез
– құлықты балалардың тәрбиесіне игі әсер етуге ... яғни ...... ... болса, онда оқушыларда қоғамдағы жат ... ... ... қалыптасып, болдырмаудың алдын алуға ынта көрсетеді.
I. Девиантты мінез – құлықты жасөспірімдерді ... ... ... ... ... ... қазіргі әдебиеттерде
зерттелуі
Білім берудің жаңа ... сай жас ... ... ... ... ... айырықша маңызға ие екені белгілі. Жас ұрпақ
тәрбиесінде әттеген-айларға кезігіп, кеш ... опық жеп ... ... Олай ... ... ...... жүрісін ұсақ-түйек санап, “кейін ер
жеткенсін өзі –ақ қояды” деп кейбір ата-аналардың жеке ... ... ... бала тәрбесіне мән бермеушілік , оның ертеңгі күнін
ойламаушылық демеске лаж жоқ.
Соңғы кездері осы жастар тәрбиесіндегі ... кең етек ... ... деп қарауға болмайды. Ол өмір шындығы, ... ... Осы ... ... жасөспірімдер арасында
девиантты мінез-құлық көптеп кездеседі.
Девиантты мінез-құлық деп әлеуметтік нормадан ауытқуды ... ... ... ... ... ... жүйесі ретінде анықтайды
[5]. ... ... ... ... ... улы заттарды қолдану
девиантты мінез-құлық формасы болып табылады. Осы ... ... ол ... ... әсер етеді.
Девиантты мінез-құлық әртүрлі формада көрінгеніне қарамастан, олардың
барлығы бір-бірімен тығыз ... ... ішу, наша ... агрессивті
мінез-құлық тағы басқалар бір тұтастықты көрсетеді. Жасөспірімдердің
девиантты мінез-құлқының біреуін ... оның ... ... ... мүмкіндіктерін жоғарылата түседі.
Қандайда бір іс-әрекеттің бағалануы оны ... бір ... іске ... ... ... жиі ... деп ... мінез –құлық психологиялық денсаулық, құқықтық, мәдениеттік
немесе жалпы ... ... ... ... жүйесі.
Девиантты мінез-құлық екі үлкен категорияға бөлінеді. Біріншіден бұл
психологиялық денсаулық нормасынан ауытқу. ... бұл ... ... ... ... ... норманы ... ... ... кезең - ең қиын, әртүрлі бұзақылықтардың пайда ... ... ... ... ... ... ... кезең болып табылады.
Жасөспірімдік кезеңдегі девианттық мінез-құлық жалпы заңдылықтарға
бағынады – жасөспірімдердің девиантты мінез-құлықты болуына ... ... ... әртүрлі топтағы адамдардың әлеуметтік- экономикалық теңсіздігі,
мүмкіншіліктерінің теңсіздігі жасөспірімдер мен жастардың ... әсер ... жас ... ... ... ... алатын өзіндік орны
бар. Бұл ... ... ... ... ... сыни ... ... кезең ол балалықтың бір жасерекшелік ... ... ... ... ... ... ... келіссек бала
ретінде 18-ге толмаған әрбір адамды ... ... ... ... адамның күрделі биологиялық, психологиялық және
социологиялық даму стадиялары тұрады, ... бұл ... ... ... ... бір-біріне сәйкес келе бермейді [8].
Зерттеушілердің көбі психикалық кризиске әкеліп соқтыратын ауыр және
сонымен қатар ... ... ... күш ... жыныстық
жетілуіне және дамудың биологиялық факторына көп көңіл ... ... ... ... тән ... ... ... қырсықтық, долылық, субьективтік уайым әлеміне кіріп кету ... ... ... жетілуге байланысты туындайтын жаңа сезімдер,
ойлар зерттеушілердің ... ... – оның іс ... және қылықтарын
анықтай отырып жасөспірімдердің санасында басымдылық болады [9].
Сонымен адамның ... ... ... ... ... ... отырып жасөспірімдік жасты ұл балалар үшін 13 – 16
жас және қыз балалар үшін ... ... ... ... 12 –15 жас
деп анықтайды.
Жасөспірімдік жас – тұлғалық қалыптасудың кризисті ... ... Ол ... ... ... ... Бұл этап ... өсуімен, жасөспірімнің психофизиологиялық ерекшелігіне әсер ... ... ... ... ... сипатталады. Жаңа
психологиялық және тұлғалық сапалардың қалыптасу ... ...... оқу, өндірістік, шығармашылық, сабақтық тағы ... ... Бұл ... ересектіліктің көріністері, өзіндік сананың дамуы
және ... ... ... ... ... мүмкүндіктері мен
қабілеттеріне деген қызығушылық қалыптасады.
Белгілі психолог Л.С.Выготский жасөспірім жастағы ... (14-18 ... ... ... ... ағзадағы жыныстық жетілу және өзінің ... ... ... және ... ... түсінуімен, бейімделу және белсенділік жүйесі ретінде өмірлік
жоспардың туындауы мәдени процесін қорытындылайды [10].
Г. Шпрангер өзінің мәдени – ... ... ... ... өсу деп ... Бұл ... кризистің болу мазмұны
балалық тәуелділіктен босану болып ... Г. ... ... ... ... жаңа білім – “Менінің” ашылуы, рефлексияның
пайда болуы, өзінің жеке даралығын сезіну.
Р. Кулен ... ... ... ... талқылайды,
ол бұл кезеңді биологиялық және психологиялық кезеңнен гөрі әлеуметтік ... ... деп ... Оның көзқарасы бойынша жасөспірімдік шақта
үш негізгі әлеуметтік – ... ... ... ... ... жеке ... көшу, өзінің өмір жолын таңдау
мәселесіне салмақты түрде қарау, мамандық ... ...... мен құндылықтарды игеру. Р. Куленнің пікірі бойынша, егер бала
өзінің алдына осы ... ... ... онда өмір ... ... балалық кезеңде қалып қояды[12].
Бірдей көзқарастың болмауына қарамастан, бүгінгі ... ... ... 10 –11 және 14 –15 жас ... деп ... 15 ... ... ерте балалық шақ деп ... ... та ... ерте ... ... ... даму ... жасөспірімдік
кезеңге қосады. Оның өзіне де толық толық негіз бар, ... ... ... бұл ... – 15 пен 18 жас аралығы – жасөспірімдік
кезең мен өзіндік ... ... ... ... ... ... ... кезең алғашқы әлеуметтенуде маңызды кезең болып табылады.
Жасөспірімдік кезеңнің соңына қарай тұлға ... ... ... ... мен функцияларды орындауға дайын болады, олар:
1. ... ... ... ... ... орындауға
қабілеттілік және адам функциясы мен қалыпты ... ... ... ... ... ... және адам ... қалыптасуы;
3. негізінен өзінің дүниетанымының қалыптасуы;
4. парасаттылық кемеліне жету;
5. қоғамда және әлеуметтік топтарда бар құндылықтар мен ... ... және ... мен ... ... байланысты шығатын
қарым-қатынас шарттары мен әрекетін орындау қабілеті;
7. қажетті жағдайда арнайы кәсіби дайындықты қажет етпейтін еңбек ролі
мен функцияларын ... ... ... ... (11 –15 жас) негізінен биологиялық жағынан өтпелі
болып табылады, яғни бұл кезең ... ... ... ... ... ... ағза ... жетілуі болып табылады. Әлеуметтік ... ... шақ ... ... ... ... олардың әлеуметтік дәрежесі балалардан ... ... бұл жас өте ... ... ... қайшылықтар себептер қатарымен ерекшеленеді;
жыныстық жетілу, жасөспірім өзін ... ... ал ... оны ... деп ... ... ... нақты бойының өсуі және
физиологиялық өзгерісі бақыланады және осы өзгерістердің негізінде ... ... ... өзіне деген адекватты емес көзқарас, өзі
үшін қорқу пайда ... ... тек ... жағынан ғана емес, сонымен қатар
тәрбиелік жағынан да қиын болып табылады . Дәл осы ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді, яғни
мектептің талаптарына бейімделе алмау. Шарт бойынша “мектепке ...... ... үлкендермен ашық жанжалға түсуімен,
құрдастарымен ... ... ... ... нашар оқуымен
мектептегі тәртіпті бұзуға қатысуымен, оларда ата-аналарымен және ... ... ... ... ... ... ... шақтан есею кезеңіне өту ... ... ... ... ... қатынасын білдіріп, қажеттілік және
тілектерінің өзгеруіне, ішкі ... ... ... ... ... қысқа уақыттың ішінде үлкен өзгерістерге ұшырайды. ... ... ... ... мен ... ... етеді, ортадан
өз орнын алуға тырысады. Өзін кейде біреулердің айтқанымен жүріп жататын,
не үлкендердің көрсетуімен өмір сүретін бар ... ... ... деп ... ... да ... өз ... көрсетуге
тырысады. Әсіресе мұндай көңіл –күй психологтардың көрсетуінше ер балаларда
11 –13 жаста, қыз балаларда 13 –15 жаста ... ... Осы ... мәні ... ... ... Мұндай кезде бала әртістер мен
спорт шеберлерін, кейіпкерлер мен ... ... ... пір тұтады.
Егер жасөспірім кезіндегі еліктеуі орынсыз болса қалмаушылық және ... мына ... ... ... ... кезеңі деп көрсетті.
Жасөспірім кезінде өз беттілікке ұмтылу әсерінен отбасы ықпалынан
құтылуға тырысады. Оның бұл ... ... ... ... ... өзін ... етіп ... әкеледі. Одан келіп
әлеуметке қарсы ... ... ... ... ... ... мінез –құлықты
девиантты мінез –құлық деп атайды [13].
Жасөспірім кезіндегі ... ... ... ... ... дағдарыстан жеңіл өтеді. Ал кейбіреулер үлкен қиындықпен өтеді.
Дағдарыстың жеңіл түрде ... ата ... ... көп ... ... ... сүйіспеншілік сезімінің толық берілуі біден- бір ықпал етеді.
Жасөспірімдер арасында психопотологияның кездесуі ата ... ... ... ... туралы дұрыс түсінігі болмағандықтан қате
көзқарас қалыптасады, артық талап қойады. Ал, бұдан түсінбеушілік пен ... ... ... ... ... типтерінің
ерекшеліктері мен ауытқушылықтарды анықтау отбасылық терапия мен отбасылық
қарым ... ... ... ... арқылы дұрыс жолға салуға
болады. Психологиялық ... ... үшін ... ата–аналарға арналған психологиялық дәрістер оқылуы керек.
Атап айтқанда :
-жасөспірім кезеңінің ерекшелігі;
-жасөспірімнің “мен ” концепциясының құрылуы;
-Жасөспірім кезеңіндегі дағдарыстардың ерекшелігі;
-жасөспірімдердің жыныстық ... және оның ... ... бала ... ... мән беріп
психодиагностикалық әдістемелер жүргізіп, дер кезінде кеңес беріп түзету
жаттығулары арқылы дер кезінде ... беру әр ... ... ... ... ата ... және ... міндеті.
Жас ұрпаққа адамгершілік құндылықтарды игерту арқылы сындарлы тәрбие
беру ... ... және ... ... қамтитын белсенді процесс. Ол процесс, жеткіншек ... ... ... ... ... ... ... барысында , олардың бойында қоршаған орта ықпалымен көрініс
табатын жағымсыз, яғни ... ... ... және ... ... ... ... талап етеді .
Девиантты мінез- құлық бұл ... мен ... ... ... ... әкеп ... құқық бұзушылықтарды үнемі жасауы
, оқудан, ... ... ... ... ... ... оқыту-
тәрбиелеу ұйымдарынан үнемі кетіп қалуы, сондай-ақ олардың ... ... ... белгілері бар, қоғамға қауіпті ... ... ... ... ... ... нышандарынан
арылу арқылы , олардың бойына қоғамымызда қабылданып , орнығып келе жатқан
рухани жаңа құндылық бағдарларды ... ... ... , ең ... ... , азаматтылықты , жоғарғы моральдық және адамгершілік қадір-
қасиеттер мен мұраттарды, өзге ұлт ... ... ... пен
сыйластықты, қоғамдық тәртіп ережелері мен құқықтық нормалардың ... ... ... орта ... ... процесінің
негізгі міндеттерінің бірінен саналады.
Себебі қазіргі өтпелі кезеңде қоғам өмірінің кейбір жақтарын қамтып
отырған әлеуметтік дағдарыс ... ... ... ... ... кедейленуге ұшыраған бұқара көпшілік моральдық тұрғыдан терең
күйзеліс сезімін тудырып, ... ... ... күшке айналдырып
барады.
Жастар арасында бұрын соңды болмаған тәртіп бұзушылық , құмар ойынмен
әуестенушілік, ... ... ... ... ... пен
жезөкшелік етек алуда.
Девиантты мінез – құлық негізінде жалпы қоғамда ... ... ... бұзу жатыр.
Жасөспірімдердің девиантты мінез –құлқындағы негізгі белгілері мен
критериларын ... ... ... көрсетеді.
1.отбасының сәтсіздігі (баланың дамуы мен қалыптасуына әсер ететін
отбасының ішкі қарым –қатынасының ... ... ... күрделендіретін жұмыстағы оқу және
кәсіби мекемелердің жеткіліксіздігі, ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі;
3.жасөспірім тұлғасының тұлғалық компоненттері рухани қызығушылықтары
мен сұраныстарының дамымай қалуы, қоғамдағы жат іс ... ... ... ... ... кері ... анотомо –физиологиялық және
психологиялық даму жағынан құрдастарынан ... ... ... ... ... дамуының артта қалуы тағы басқа.
4.қарым –қатынастағы қолайсыздық ...... ... ... ... үлкендермен қарым –қатынасындағы дөрекілік ,
жан –жалдылық , фромальды емес топпен ... ... ... ... ... ... мінез –құлық ұғымы ... ... ... ... ... ... дамуымен кең
етек алды , онда ол девиантты мінез –құлықты жалпы қоғамда қабылданған
нормалармен ... ... ... ... ... ... бұл көп деңгейде ... ... , яғни бұл ... ... ... тек ... белгі” деп
көрсетті. Дж.Смелзер девиантты мінез –құлықты изоляцияға емделуге, ... және ... ... ... жазалауларына әкелетін топтық нормадан
ауытқу деп санады. В.И.Добреньков және А.Н.Кравченко “қоғамдық көзқараста
мақұлданбайтын әрбір ... ... деп ... ... жайт , шетел әлеуметтанушыларының қолданысы бойынша
девиантты деп ... ... ... ... ... ... ... нормаларды бұзу. Тар мағынада алатын болсақ қылмыстық
кодекске әкелмейтін ... іс - ... ...... сай ... мәденй релятивизм: болып жатқан
іс - әрекет қоғамда қалыпты деп есептелсе, енді ... ... ... ... ... Оған ... ... басқа елдердің
салттарынан көптеген мысалдар келтіруге болады. Егер ... , ... ... ... ... ... рұқсат беріп, мемлекет
тарапынан осындай жұптардың бала асырап алу құқықтарын қамтамасыз ... ... ... және ... да ... ... мұндай
жағдайда қоғамдық моральдық көзқарас бойынша мүмкүн емес болып ... ... ... екі ... ... ... болсп қана
қоймай, сонымен қатар бір ... ... бір ... ... ... ... да болады. Мысалы, осындай топтардың қатарына - ... ... ... ... ... , жастар және
жасөспірімдер, әйелдер ... ... ... ... ... ерте ... ... девианттық мінез –құлық деп
есептемейді, ал ... ата ... ... ... ... ... ... қатынас жасөспірімдік ортада жарамсыз
қылық деп саналады [16].
Сонымен девиантты мінез ... ... ... үш ... қарастыруға болады: біріншіден кең мағынада девиантты мінез ... ... ... ... ... нромадан прогрессивті ауытқу да жатады.
Екіншіден, дәстүр бойынша мінез –қлықты ... ... ... ... іс -әрекет түсініледі. Үшіншіден тар мағынада девиантты мінез
–құлықты құқықтық ... ... іс ... деп түсіндіреді.
Ал , шетелдің әлеуметтік –психологиялық әдебиеттерінде ... ... ... ... ... ... әсер ... көптеген авторлар төмендегідей бөліп көрсетеді :
- агрессивтілік;
- өзін-өзі басқарудың төменділігі;
- әлеуметтік нормаларды түсіну дәрежесінің төмендігі;
- ата-аналардың бақылауының жетіспеушілігі;
- ата-аналардың әсер ... ... ... жазалау; жасөспірімнің отбасымен және ... ... ... ерте ішімдікке салыну , таксикомания , нашақорлық ;
- әлеуметтік қанағатсыздану;
- асоциальды топтарға қосылу.
Көптеген зерттеуші ғалымдардың тұжырымдамаларына ... ... ... ... тән ... ... –ол ... мен
ұстаздарға қыр көрсету, бір нәрсені өзінше жасау, үлкендердің тілін ... ... ... ... ... біртіндеп ішкілікке үйрену, ұрлық
жасау тағы сол сияқты болып табылады. ... жат ... ... ... ... ... ... қылмыс жасауға итермелейді ,
адамгершілік ардан ... бара ... ... ... ... ... қосары сөзсіз.
Балалықтан жасөспірімдік жасқа ... ... ... ... , ... даму ... ... байланысты.
Жасөспірімдік шақта балалардың қызығушылығы арта түседі, әлде бірдеңеге
бейімделгіш келеді, мінезі ерекшеленіп, ... өмір ... көз ... ... ... ... оқудың мәнін, мақсатын түсініп, ұжымдағы ... ... ... да тәрбие жұмысын балалардың жасына, мінезіне қарай жүргіеу
педагогтан, ата-анадан үлкен ұстамдылықты, нағыз ... ... ... ... ... да , ... ... кезінде де ата-ана дұрыс тәрбие
беріп , олардың ұжымшыл ... ... ... ... ... ... жасөспірімнің өзіне ғана ... ... оны ... ... ... ... шеберлігіндей ептілік емес, әлдеқайда сан салалы ... , ... ... ... болу ... етіледі. Ол педагогикалық
ықпалды тікелей де, жанамалай да жасай біліп, өз ... ... ... отырса, шиеленістерді шешерде қашанғы бір қағидалардан жаңылмаймын
демей, сәтті ... ... ... ... ғана ... ... ... ыза келтірер қиын қылығына болмашы жылы сөз де әсер
етеді. Оның қайсарлығына, қиқарлығына күшпен қару жасамай , ... ... ... ... да ... бері қаратады. Ұрысып, ерегістірудің
орнына әдейі мақтау, ... да ... ... ... ... ... ... лаж, қалыптан қатып қалған қағида ... ... ... ... оның ... ... ... боларлық әділ
адамгершілікпен ғана ықпал жасау керек.
А.С.Макаренко айтқандай, ... ... шын мәні ... де баламен
әңгімелесуде емес, оған тікелей ықпал жасауда да емес , оның ... ... ... мінез –құлықтағы балалардың арасындағы жұмыстың шешуші
тұлғасы педагог. Оның кәсіби ... мен ... ... Тәрбиесі
тартымсыз шәкіртті қайта тәрбиелеудің барлық күшінің (мектеп, ... ... ... оны адамгершілік жолға салуға әсер ететіндердің бәрін оны мақсатқа
жұмылдыра білсек қана жеңілге түспек.
Адамдарды қоғам, яғни өзін ... орта ... Бұл ... ... да, ... ... да, көрішісі де тәрбиелейді. Бірақ
ең алдымен балаға отбасы, ата-аналар, өзін қоршаған адамдар , жасы ... мен ... ... ... ... ... етеді. Кейінірек оның
жолдастарының, достарының, ... ... орта мен ... ... ... ... күштірек болып кетуі мүмкүн, бірақ 13-
14 жасқа дейін бала өмірінде ... ... ... рол ... ... ... ... негізделетін моральдық адамгершілік ірге
тасын қалайды.
1.2. Жасөспірімдердің әлеуметтенуі. ... ... жан ... ... олардың бойында қоғамдық талаптар
алдындағы жауапкершілігін, білім алуға, ... ... ... дәстүрге деген құштарлық сезімін ... ... ... ... мектептің оқу –тәрбие процесінің басты міндеті
болып табылады.
“Әлеуметтендіру” ұғымы ... рет ... ... орта шенінде
американдық психология мектебі өкілдерінің еңбектерінде қолданыла бастады.
Сондықтан да ... бұл ... ... ... алдыңғы санатында
американдық психолог ғалымдар А.Бондураның, Д. Доллэрдтің, ... ... және ... ... ... бастады.
Дей тұрғанмен, бұл феноменнің мән –мағынасы мен ... ... ... ... қызығушылық өткен ғасырдың 70-ші жылдары белең
алды. Мұның себебі, ... ... ... ... өмір ... жас, өсіп келе жатқан балауса ұрпақтардың ... ... ... пен немқұрайлық психология пайда бола бастады.
Бейресми топтар көбейіп кетті. Басқару жүйесіне наразылық ... ... ... ... өз ... қол салушылық, нашаға әуестенушілік,
жезөкшелік, қоғамға жат құбылыстар өрістеді.
Қоғамдық өмірдің төрінен орын алып , өсіп келе ... жас ... ... ... осындай әлеуметтік ... ... ... мен ... жас ... ... ... мен
салдарларын бағымдаған ғалымдар оның алдын алудың, жастар арасынан мүлдем
аластатудың, жа ... ... ... ... ... ... ... азамат ретінде қосудың жолдары мен айла амалдарын іздестіре
бастайды. Нәтижесінде өсіп келе ... жас ... ... –тәрбие бере
отырып, оларды әлеуметтендірудің, яғни ... жас ... ... ... ... ... ... ғылыми негізделіп, жан –жақты
қорытылған ондаған тұжырымдамалары пайда болды.
Олардың мазмұнында ... ... ... ... ... ... қатынастар жүйесінен өз орнын тауып, қоғамдық ... ... ... ... ... бір қоғами ортаға тән типінің
қалыптасуының диспозиялық иерархиялық ... ... ... ... тұрғанмен, түлі ғалымдар мазмұнында “әлеуметтендіру” жеке тұлғаны
қоғамдық қатынастар мен талаптар ... ... ... ... ... ... бұл ... философияда “әлеуметтендіру –
ғасырлар бойы жинақтаған ұрпақтан – ұрпаққа ауысып ... ... ... ... ... ... дәстүрлерін жеке
тұлғаның игеруі мен одан әрі ... мен оның ... ... ... ... ... жүйесіне енгізу үрдісі тұрғысынан
қарастырылса, ал ... ... ... ... ... – оның өмір үріп ... қоғамның толыққанды мүшесі ретінде
әлеуметтенуіне мүмкүндік туғызатын белгілі білім, ғылым, нормалар мен
құндылықтарды ... ... ... анықтама беріледі.
Жас ұрпақты әлеуметтендіру мәселелері алғашқы ... ... ... Дж. ... ... общество”
(1961), А. Бондура мен В. ... ... ... и ... (1968) тағы ... ... жатқызуға болады.
Батыс Европалық оқымыстылардан өзгеше ресейлік ғалымдар “әлеумттендіру
” терминінің мазмұнын әлеуметтік тәжірибені меңгерту арқылы жеке тұлғаның
өмірлік ... ... ... ... баса ... ... бірге, жеке тұлғаны әлеуметтендіру тұрғысынан айқындайтын
мақсатты түрдегі тәрбе үрдісін және оның ... ... ... ... өмір ... ... қамтитынын көрсетеді[19].
Бұл мәселеге байланысты ... ... ... индивидке әлеуметтік тәжірибені меңгерту арқылы жеке тұлға
ретінде қалыптастыру ... десе [20] , ... ... үрдісі – бұл индивидтің әлеуметтік ортаға ендірілуі, оның
әлеуметтік ортаға бой ... ”[21]. ... ... Г.М ... бір ... , тұлғаның белгілі бір әлеуметтік ортаға еніп,
онда жинақталған әлеуметтік ... ... ... ... ... белсенді іс -әрекетінің ықпалымен әлеуметтік қарым ... ... ... ... ... ете ... әлеуметтік
ортаға белсенді түрде қосылуы” – деп анықтайды [22].
Жеке тұлғаны әлеуметтендіруді педагогикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... әдісі ” еңбегінде:
әлеуметтендіру үрдісі ұжымның тәрбиелік ... ... ең ... ... әдебиеттерден жиі оқуға болады.
Сонымен, жас ұрпақтың әлеуметтенуі дегеніміз – жас, өсіп келе ... ... ... ... ... және ... барысында өзі өмір
сүріп отырған ... ... ... ... ... ... ... ережелері мен құндылықтарды өз бойына
сіңіріп, әлеуметтік тәжірибені меңгеріп қалыптасуы, өмірге бейімделуі. Жас
ұрпақтың ... бір ... ол өмір ... ... қоғамдағы әр түрлі
сипаттағы факторлар мен әртүрлі өмірлік жағдаяттардың ықпалымен ... ... ... ... ... мақсатты тәлім –тәрбиелік
жұмыстар арқылы адамгершілігі ... ... ... ... ... сан қырлы маман ретінде қалыптасуы жүзеге асырылады.
Жеке тұлғаны әлеуметтендіруді екі ... ... ... ... - ... ... яғни жеке тұлғаның өмір ... ... ... ... ... ... сияқты әртүрлі деңгейде құрылған қоғамға бейімделу.
Екіншісі – адамдардың жан ... ... ... мен
құндылықтар тағы басқа компоненттер жеке ... ішкі жан ... ... нәтижесінде ауысады. Жкек тұлға әлеуметтік ортаға ... өмір сүре ... ... ... ... ... ... тұлғаның қоғамдық тәжірибені үнемі
белсенді түрде меңгеру үрдісі нәтижесінде жеке тұлға болып ... ... ... ... ... , әдеп , ... , шеберліктерді
меңгеріп , оны белгілі бір міндеттерді шешу ... ...... блса ... ... жеке ... ... жеке тұлғаның алған әлеуметтік бағытына оның әлеуметтік құрылымындағы
ерекше орнына байланысты ” деп түсіндіреді[25]. Яғни адам ... ... ... ... жан. ... әлеуметтік өмір туралы әлі
ешқандай түсінік жоқ, онда адамның тек мүмкүндіктері ғана бар. ... ... ол ... ... ... ... –қатынас жасап, қоғамдық
қатынастар жүйесіне енудің нәтижесінде ғана адамдық қасиеттерге айналады.
Сондықтан да ... ... мәні , ... келгенде, барлық қоғамдық
қатынастардың жиынтығы болып табылады деген ... ... адам ... адам ... ... ... адам болып қалыптасуы оның
физиологиялық және психикалық дамуына сәйкес табиғи ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, мәдени құндылықтарды
меңгеру, мектеп пен жанұяда тәрбиелеу, замандастарының ықпалы ... ... ... тигізеді. Адамдардың бұл қалыптасу процесі
әлеуметтендіру деп аталады.
А.В.Мудрик : “әлеуметтендіру екі жақты ... . Бір ... ... ... болып саналатын әлеуметтік топ пен қоғамның әлеуметтік тәжірибесін,
құндылығын, нормаларын меңгерсе, ... ... ... ... ... жүйесін белсенді меңгереді[26].
Тәрбие әлеуметтік үрдістің бір бөлігі ... даму ... ... ... ... негізінде мақсатты бақарады. Әлеуметтік
шығармашылыққа балалардың өзін жеке ... ... ... ... іс-
әрекеттер арқылы жағдай жасау, өзгермелі әлеуметтік-экономикалық жағдайда
қабілеті мен қызығушылығын ... ... ... мен жеке ... үндестігін қамтамасыз ету керек. Яғни, әлеуметтендірудің
педагогикалық аспектісі –жеке ... ... ... ... ... ... педагогикалық ықпалын қарастырады. Бұл
тұрғыдан Т.Н.Мальковскаяның зерттеулерін айтуға болады. Ол әлеуметтендіруді
жас ұрпақты өмірге ... дей ... жеке ... ... ... мен адамдар арасындағы қарым –қатынас ... ... ... ... ... жеке тұлғасын әлеуметтендіруге бағытталған педагогикалық
жұмыстың негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ... ... дайындау. Осы мақсаттан шығатыны балалар ұйымы
жұмысында балалардың жеке тұлғасын, әлеуметтендіру ерекшелігін айқындауға
болады.
1. мемлекеттік әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... ... қатынастарға сілтейді;
2. балалардың жеке тұлғалық ... ... ... ... ала ... олардың әлеуметтік қатынастарға
өз еркімен қатынасуы әлеуметтендіруді ... ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибені меңгеруі олардың
үлкендермен қарым – қатынасы мен ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей балалар ұйымдарының өзіндік әлеуметтік орны болуы
керек. Ұйымдардың болашақ мақсаты - өз ... ... ... балалар қызығушылығымен жұмыс жасау.
1.3. Девиантты мінез – құлықтың пайда ... ... ... себептері .
Біз ХХІ ғасырда ғылыми – техникалық прогресс пен ... өмір ... ... ... ... ... көп ілгері жылжыды.
Сонымен қатар бүгінгі күнгі біздің планетамызда тұратын адамдардың
басына көптеген девиантты мінез – ... ... ... ... ... ... тұр. ... саяси - әлеуметтік және экономикалық ахуалдың
өзгеруі халықтың әлеуметтік қалыптасуының бұзылуына әкеп соқтырады .
Әсіресе ... ...... ... ... кең ... көп ойландырады . Адамдардың көпшілігі мысалы, ... ... ... бірақ олардың көпшілігі, тіпті медицина қызыметкері арасында
да, темекінің шын мәнінде қауіпті екеніне мән бермейді .
Қоғамдағы жат ... ... ... ... ... ... ... кезеңнен – ақ басталады. Мұны әлеуметтанушылардың,
дәрігерлердің, ... ... ... отыр.
Жасөспірімдер мен жастардың жат қылықтарға әуестенуінің негізгі
себебі: білімінің ... ... ... ... , ... , ... ... қоғамдық пайдалы іске деген ниеттің
жоқ болуы .
Балалардың ішімдікке салынуының басты себебі – тәрбиенің ... ... ... мен ... бос уақытын қалай өткізетініне ата – аналар тарапынан
бақылаудың жоқтығы , ортаның ... деп те ... ... ... ... ... ... – құлықты жасөспірімдердің
пайда болу себептерін үш ... ...... ... мен ... ... ұйытқы болған
;
2.жүйке психикалық жай – күйлерінің нашарлауынан туындаған ;
3.құқықты ұстамаған қылмыскер , қатігез, ... , ... ... әсер ... .
Л.В.Занков , М.С.Певзнер , В.Ф.Шмидт баланы девиантты мінез – ... ... ... : ... ... және көше жолдастары,
яғни қоршаған ... ... , ... ... ... мүмеүндіктер: оның алдын
алу, оқу – тәрбие жағдайында қоғамдық ... ... оңды ... алып , ... ... өзіндік сенімін арттырып, өзін - өзі
тәрбиелеуге тарту немесе қылмыстық әрекеттер дәрежесіне орай арнаулы ... ... ... ... ... саны ... ... көбейіп бара жатқан девиантты мінез
– құлықты жасөспірімдер қайдан пайда ... ... ... да осы
сұрақ . Дүние есігін жаңа ашқан сәбилер о ... ... ... ... ... бөлінбейді . Бұл қалай? Бұған жауапты алыстан
іздеудің қажеті бола ... . ... ... , мұны ... ата – ... - өзі ... дұрыс .
Қоғамда өмір сүрудің алғашқы әліппесін қоршаған ортадағы ... ... ... ... ... ... . ... “Ұяда не
көрсең ұшқанда соны ілерсің” деген мәтелі тегіннен – тегін айтылмаса ... ... ... бола ... зерттеу нәтижелері
де көрсетіп отыр .Ол өмірде әке – шеше мейірімі , қамқорлығы ... ... ... өсуі , не ... оның нағыз достары да болмауы мүмкүн. Содан
да нашар ... ... ... , төбелес жанжалға үйірсек болып ,
бұзақыларға қосылуы ықтимал .
Осы орайда нақты деректерге жүгінер ... , ... ... ... , ... ата – ананың көбеюі девиантты мінез – құлықты жасөспірімдер
санының арта түсуіне әкеліп отырғаны анық .
Девиантты мінез – ... ... ... ... үш ... ... ... белгілі. Олар: әке – шешесінің теріс ... ата – ... ... үй ... ... ... ауыр ... – отбасында
өнебойы болып тұратын ұрыс, ... ... орай ... ... атап ... оңай , түзеру қиын .
Сонымен девиантты мінез – құлықты ... ... ... төрт ... бөлеміз.
Бірінші топқа жататын девиантты мінез – құлықты жасөспірімдердің мінез –
құлқында дөрекілік, қатігездік, ... ...... ... әдет – ... ... қалыптаспағанымен, олар іштей өз жүріс ... мен іс - ... баға бере ... Бірақ өз мінез – құлқын
түзтуге талаптанады.
Екінші топқа жататындар адамгершілік қадір – ... ... ... ... ... жат сыңаймен сипатталады. Бұлар
қатігездік қылықтарымен ... ... ... ...... жасау,
темекі мен наша тарту, уытты сұйық ... ... ... ... ... топқа тәртібі нашарлаған, құқық тәртібін бұзушы ... ... бұл ... әлі ... ... өз ...... мүмкіндік – қабілеті бар, тек педагог тарапынан басқаруды ... ... - өз ...... ... ... өзін - ... бейімділіктері жоқ жасөспірімдердің шағын тобы жатады. Қоғамға
жат мінез – құлықтары ... ... олар ... ... ... бере ... кәмелетке жасы толмаған қылмыскерлер. Бұл
топқа қатігездік, зорлық – зомбылық көрсетумен қатар ұрлық, тонау, ... наша ... ... ... ... ... ... топқа жұйке ауруларына (невроз, неврастения, кісіні ... ... ... ... балаларды жатқызамыз. Мұндай жасөспірімдерге
педагогтар мен дәрігерлер тарапынан дербес қарым – қатынас, ілтипат, сый –
құрмет, жылы лебіз ... Енді ... ...... ... ... себепші объективті және субъективті ... ... ... жасөспірімдердің қалыптасуына әлеуметтік орта мен
күнделікті жағдай себеп болады деп ... ... ... ... ... ... ... – қатынас,
қоғамдық сана, тап және ұлттар қатынасы т.б). Жеке ... ... ... ... жастардың әлеуметтік белгілерді сақтап,
құқық тәртібін бұзуға жол бермейді. Ал, ... заң ... ... ... ... сақтамауы, үлкен – кішіні сыйламауы
сияқты қылықтар ... ... ... жора – ... ... ... ортада ғана қалыптасады. Өйткені баланың ... ... ... жора – ... мен ата – ... арасында жасалады.
Нақтылай айтқанда жасөспірімдердің бойында девиантты мінез – құлықтың
пайда болуына бірден – бір себеп болатын және ... ... ... тәрбиесі. Оның бастылары біріншіден, баланың күнделікті жүріс ... ... оның ... арақ – ... ішу, дау – жанжал, ұрыс –
керіс туғызу. ... ... көзі – ... ... тамақтандыру,
мұң – мұқтажын қамтамасыз ету деп санау. ... ... ... ... ... оқушының жан – дүниесіне көңіл
аудармау, отбасындағы ажырасу және жаңа ... ... мүше ... енуі де
түрткі болады. Төртінші себеп – ата – ... бір ... ... мән – ... түсінгенімен, оларды күнделікті өмірде нық
ұстамай, екі жүзділік көрсетіп, сөз бен ... ... ... ... ... ... ... сақтауды міндеттегенімен өздері бұған
немқұрайды қарайды. Кейбір ата – аналар олардың туған – ... ... ... заң нормаларын сақтамаса, кейбіреулері ала жіптен аттап
қылмыстық әрекеттермен айналысады. ... ... ... ... ... ортаның салт – санасын қабылдайды.
Бесінші себеп – кейбір ата – аналар ... ... ала ... ... ... пиғылдар орын алып, адамдарды ақыл –
парасатына қарай емес, “байлығына”, ... ... сый ... ... ... ... ... балалардың ұрлық, тонау, жәбірлік,
зорлық – зомбылық жасауға бейім екенін байқауға болады.
Алтыншы себеп – балаларын шектен тыс ... ... ... жақсы
көру, тұрмыстық еңбекке қатыстырмай “ақ саусақтылыққа” дағдыландыру,
алдарындағы ... ... ... еңбек, әдет дағдыларын
қалыптастырмау. Өмірге икемсіз балалар қоғамға жат ... ... ... ... ... бастайды.
Отбасында кеткен кемшіліктер мектепте одан да бетер шиеленісе түседі.
Себебі мектепте де балалардың жеке ... ... ... ... ... ... мен ... мінез – құлықты жасөспірімдердің
қарым – қатынасы көбінесе “ақыл” айту, ұрысу, ар – ... тию ... жат ... сипатталады.
Ата – ананың баламен ... ...... ... және ... ... әсер ететін теледидар арнасынан сапасыз хабарлардың
көрсетілуі. Осының әсерінен ... ... ... және ... мен ... қылықты жүріс – ... ... ... ... шке ... ... ... көрген зорлық – зомбылық, төбелес, шабуыл, ату, өлтіру ... ойын ... ... ... ... ... психолог К.Бютнердің айтуы бойынша осындай ойындар, видеолар,
теледидарлар девиантты мінез – құлықтың ... ... ... ... ...... өзін - өзі ... деңгейі төмен балалар бейім
келетіндігіне байланысты, балалардың өз ортасынан бөлініп, шеттеп жүруіне
де себеп болады. Өз ортасында өзін ... ... ... баланың мектепке
деген қызығушылығы төмендеп, өз қызығушылығын қанағаттандыру ... ... ... ... теріс қылықтарды бойына ... ... ... ... ... ата – ана да әсер етеді. Егер
ата – ана балаларының қызығушылығын ... онда ол ... ... ... ... ... ... мақсаты
қанағаттанбаған жағдайда іштей пайда болған ашу ... ... ... жек ... кектену сияқты жағымсыз эмоционалды қалыпқа
айналады.
Сол ... ... ... ... ... ... жезөкшелікпен айналысуы және ... ... ... ... көрсетілуі балаларды жас кезінен еліктіріп,
оларды құрбы – құрдастарынан бөліп, осындай жүріс – ... ... ... ... ... жол ашады. Сондықтан бала санасының дұрыс
қалыптасып, психикасының дамуын жетілдіру үшін бала санасын улайтын мұндай
хабарлардың көрсетілуіне әлеуметтік, ... ... ... қойылуы
керек [29].
Баланың мектептегі өмірі белгілі бір ... және ... ... ол мектептен тыс ортада жасырын қарама – қайшылықта және ... ... ... және үйде ... ... ... ... болады,
бақылаумен ұйымдастырылады. Ал, көшеде бала өзін бақылаудан ... ... ... ... да ... шағын мектептен
тыс уақытын қалай өткізетінін ... алып ... ... ... ... ... оның жеке басын қалыптастыратын және
дамытатын кіші ортаның бірі ретінде қарастырамыз. Бұл тұрған ... ... ... өзімен таныс адамдармен қарым – қатынас жасап ... ... да ... ... ... ... ... сыныптан бастап жүргізу керек. Бұл орайда олардың бос уақытын дұрыс
өткізуіне, ... іс - ... ... ... және ... ... қадағалау орынды болып саналады
Мектеп бұл жағдайда ата – ... ... ... жұмысын бір салаға
салып, реттеп, онда бала тәрбиесінің нәтижелі өтуіне мүмкүндіктер ... ... ... ... қойған міндет талаптарын тиімді жолмен
шешіп және оның жан – ... ... ... ... ету ... педагог – психолог мамандықтарымен қоса әлеуметтік ... да ... ... - өзінің негізгі жұмыс бағыттарын оқушының сабақтан
бос уақытын ... ... ата – ... ... ... ... ... қызықты жұмыстар жүргізе алады. Оқушылардың сабақтан бос уақыттағы
іс - әрекеті әлеуметтік педагогтің үлесіне тиеді.
Әлеуметтік жұмыспен айналысатын ... ... ... ... ... ... ... Олар психологиялық, ұйымдастырушылық
дағдысы, адамдармен сөйлесе алу ... ... ... ... ... ... жұмыс істей білушілігі. Сонымен
қатар, әлеуметтік педагогтің сапалық ерекшеліктерінің, ... және ... ... жоғары деңгейде болуы қажет.
Әлеуметтік педагогтің жұмыс объектілері оқушылар мен ата – ... ... ... ... әр ... ... адамдар, клубтар, топтар,
секциялар және қоғамдық бірлестіктер. Мұндай ортада барлығы өздерін еркін
ұстайды, ... ... ... да бұл ... жұмыс істеп,
оқушылардың бос уақытындағы тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру қиын да ... ... қиын да ... ... ... ... жұмысы ауқымды, бағыттары да әр алуан. Оған негізінен төмендегі
бағыт – ... ... ... ... топта, қоғамдық бірлестікте және мектептен тыс білім
мекемелерінде тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру;
- жеке ... ... және ... ... ата ... жағдайын, қызығушылықтарын, талап – тілектерін, қиындықтарын,
кездейсоқ жағдайларын, тәртіп ... ... ... және ... ... көрсету;
- салауатты өмір салтын насихаттау, оқушылардың еркіндігіне, денсаулығына
қамқорлық жасау, қауіпсіз өмір сүруге ... жасы ... ... ... бос уақыттарында дарын қабілетінің дамуына, ақыл – ой және ... ... ... ... ... жеке ... ... мен тәртібін отбасымен бірлікте шешу;
- оқушылардың жеке басына тән ... ... ... ... бар ... ... ойластыру және оларға қажетті
мүмкүндіктерді жасау.
Сонымен қатар әлеуметтік педагог ... ... ... ... рол атқарады. Ол көпшілік қоғамдық ұйымдар мен мектептің дара
байланыстарын қамтамасыз етеді.
Қазіргі ... ... ... және көпшішіліктің өзара
байланысын жақсартатын әлеуметтік ... ... ... кеңейту
керектігі өте айқын сезілуде. Мұндай категориядағы кәсіби білікті маманды
дайындау және қайта даярлауға ерекше көңіл аудару ... – ақ. Міне ... бала ... ... ... және ... ... арасындағы
байланысты жақсартатын мамандар саны көбейіп, ... ... Мұны ... етіп ... ... – құлықты тудыратын қандайда бір себепті іздестіру
мағынасыз деп қорытынды ... ... ... ... ... мағына
беретін криминогенді фактор туралы айту керек.
Девиантты мінез – ... ... ... мемлекеттік міндет және оның
тиімді дамуы педагогтар, психологтар, заңгерлер, дәрігерлер, әлеуметтік
жұмыскерлер, журналистердің ... ... ... іске ... Бұл ... бірінен соң бірі және кезең бойынша жүргізілуі тиіс. ... ... ... іс – шара ... және логикалық түрде болу және
бұрын жүргізілген емдеу жұмысы қоғам өміріндегі нақты бір ... ... ... ... ... келесі тапсырмаларды қарастырады:
- жалпы мемлекеттік деңгейде әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... тұрғылықты микро ортаның, мектептің, өндірістік ұжымның
көркеюіне бағытталуы керек;
- индивидуалды тәрбиелік – профилактикалық жұмыс девиантты мінез – ... және ...... бағытталуы тиіс[32).
Құқық бұзудағы профилактикалық әдіс – бұл тұлғаны рухани – құқықтық
жағынан қалыптастыруға және ... ... ... ... қайта тәрбиелеу мақсатына бағытталған әрекет түрі(33].
Девиантты жасөспірімдер үшін ... ... ... ... ... ұйымдастыруға болады, себебі ұжым криминогендік бағыттың бұзылуына,
ішкі жан дүниенің өзгеруіне, барлық әлеуметтік ... ... ... әр кезеңде де мінез – құлқындағы ауытқушылықтарды түзету
және кемшіліктерден арылту үшін тұлғаны ... және ... ... ... кездегі профилактика тек қана ескертулермен ғана шектелмей, сонымен
қатар жасөспірімдердің бойында рухани идеалдар мен сенімдердің қалыптасуын
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... имандылық
және физикалық жағынан жан – жақты қамтылуы үшін клубтар, орталықтар ашылуы
тиіс. Мұндай білімнің жалпылану тәжірибесі және оны ... ... ... ... ... және ... ... үшін
тиімді болар еді, сонымен қатар қажетсіз әрекеттерден арылуға көмектеседі.
Дәл осындай ... ... ... керек емеспін” деген санадан ... ... ... және ... ... ... арылу үшін басты
орында жаңа адамды тәрбиелеудегі қоғамдық қатынасты ... тұру ... - алу ... тек көмекші роль атқаруы мүмкін және сонымен қатар
нақты ... ... Ең ... – бұл ... ... мен ... ... қатар мекемелер мен ұжымдардың
әлеуметтік даму жоспарының бір бөлігі болып табылатын ... ... ... ... жан – жақты таралған жұмыс түрі. Мінез – құлықтың
нормадан ауытқушылығы көңіл аударарлық ... ... ең ... ... ... қалыптасатын шағын ортасында яғни отбасында, мектепте, жоғарғы
оқу орнында, еңбек ұжымында қарастырылуы қажет. Қоғамдағы күрделі процестер
жасөспірімдердің қоғамдағы өз ... ... ... даму ... ... ... ... ішінен өзіне, өзінің жағдайына,
нақты әлеуметтік жағдайатарға көңілі толмау психологиялық күйзелістерді
тудырады және өздері ... осы ... ... жолын табуға итермелейді.
Көбі өздерінің көңілі қалаған әрекетпен емес, мәжбүр етілген әрекеттермен
айналысады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... Онда олар сатып алу және қайта сату, ұрлау сияқты әрекеттермен
айналысады және ешқайысысы ешқандай ... ... ... ... болсақ онда оларда күрделі тұлғалық ... ... ... қосылуын көрсететін агрессивтілік
байқалады. Көңіл – ... ... ... ... ... еріктің дамымағандығы – бұл ... ... ... мен ... ...... әсер ететін негізгі
белгілер.
Жасөспірімдердің девиантты мінез – құлқы аяқ асты ... ... ... дамиды. Яғни қоғам девиантты мінез – құлықты баламен ол ең алғаш
қадамды жасаған кезде, яғни ол ең бірінші ... ... ... ... ... Девиантты мінез – құлықтың белгілі диагностикалық көрсеткіші
ретінде зерттеушілер қайта ... ... ... ... ... көрсетеді:
- өмірлік жоспарға дұрыс бағытының және кәсіби ынтасының жоқтығы;
- оқу әрекетіне деген ...... ... және немқұрайлылық;
- педагогикалық әсерлерге адекватты емес қарым – қатынас;
- қоршаған ортаның ... ... ... сәйкес және критикалық
бағалай алу қабілетінің ... ... ... ... ... анализ жасаудың жоқтығы;
- жағымсыз әсерге деген бейімділік, қиындықтардың алдындағы әлсіздігі;
- сыртқы мәдениет әрекетінің ... ... ... іс ... ... да жат әрекеттерге деген қызығушылығы (ішімдікке, нашақорлыққа,
темекіге т.б). Осы ... ... ... ... мінез – құлықты болуына бірден – бір себеп болады.
Таблица 1. Оқушылардың педагогикалық кері ... ... |ата – ... ... және мәдени деңгейінің төмендігі; |
|топ|отбасындағы қолайсыздық (ұрыс – керіс, анайылық, ата – аналардың |
| ... ... ... |
| ... ... өмірі мен әрекетінің нақты ұйымдастырылмауы, |
| |тұрмыста ... ... |
| ... ... ... бірлігінің бұзылуы; |
| ... ... ...... дұрыс еместігі (бала тұлғасын басу, |
| |физикалық жазалау, шектен тыс еркелету, шектен тыс ... ... |
| ... білім алуға баланы дайындауда оған оқуға көмектесу |
| ... ... ... ... ... ... ... оның ... ... шарттарын дұрыс |
|топ|білмеуі; |
| ... ... ... ата – ... ... ... |– педагогикалық жұмыстың жеткіліксіздігі; |
| ... ...... ауытқушылықтардың алдын – алу және рухани |
| |дамытудағы жеке дара жұмыстардың әлсіздігі; |
| ... ...... мен іс - ... стимул болатын әдістердің|
| |игерілмеуі; |
| ... ... ...... ескерілмеуі; |
| ... ... ...... ... ... қарым – |
| |қатынастарын қалыптастырудың дұрыс басқарылмауы; |
| ... ...... ... жұмыс жасаудағы отбасы, |
| |балабақша және мектептің өзара байланысының жүйесіздігі. ... ... ... ... ... ... ... қоршаған |
|- |ортаны қабылдаудағы әлсіздік): ... |
| ... ... |
| ...... мен ... – қатынасындағы білім, білік және дағдылардың|
| |жетіспеушілігі; |
| |іс - ... ... ... ... ... ... бірінші тарауға қорытынды жасайық.
1.Девиацияны қоғамда тұрақты ресми түрде құрылған және ... ... ... ... адамдар әрекетінің топтық
формасы ретіндегі әлеуметтік көрініс деп қарастыру керек.
2.Әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... критериларын бөліп көрсетуге болады:
- нәтижесінде қайта әлеуметтену болатын қоғамдық ... пен ... ... пен қоғам арасындағы байланыстың әлсіреуі;
- қоғамдағы әлеуметтік – экономикалықжағдайдың кедейленушілікке, отбасылық
байланыстың ... ... да ...... ... әкеп ... ... тигізетін қатерінің деңгейіне, әлеуметтік топтар
мен жеке адамдардың қызығушылықтарын, ... ... ... ... ... ... девиантты мінез – құлықтың келесі түрлерін бөліп
көрсетуге болады:
- тек қана өзінің тұлғасына ғана әсер ететін және ... ... ... нормаға сәйкес келмейтін ...... түрі ... ... ... ...... яғни тұлғаның әлеуметтік
топтарға кері әсері (алкоголизм, нашақорлық, суицид); ... ... ... мінез – құлық (қылмыс жасаушылық және басқада құқық бұзушылықтар).
II. Девиантты мінез – құлықты тәрбиелеудің тәжірибесі, жүргізілу жолдары
2.1. ... ...... ... – алу ... мектеп
тәжірибесі.
Жас ұрпаққа адамгершілік құндылықтарды игерту арқылы сындарлы тәрбие
беру – ... ... және ... ... ... күрделі процесс. Ол процесс, жеткіншек ұрпақтың
бойына сапалы ... ...... ... бағытталған
тәрбиелік іс - әрекеттер барысында, олардың бойында қоршаған орта ықпалымен
көрініс табатын жағымсыз, яғни ... ...... ... ... ... ... – салдарын анықтап алуды талап етеді.
Девиантты мінез – құлық – бұл ... мен ... ... ... ... әкеп соғатын құқық бұзушылықтарды үнемі жасауы,
оқудан, жұмыстан қасақана ... ... ... ... ... ... ... үнемі кетіп қалуы, сондай – ақ ... ... ... ... ... бар, ... қауіпті әрекеттер
жасауы.
Демек жасөспірімдердің бойын девиантты мінез – құлық нышандарынан арылту
арқылы, олардың бойына орнығып келе ... ... жаңа ... соның ішінде әсіресе, ең ... ... ... ... және ... қадір – қасиеттер мен
мұраттарды, қоғамдық тәртіп ережелері мен құқықтық нормалардың талаптарын
мүлтіксіз орындаушылықты ... орта ... оқу – ... ... ... ... саналады.
Себебі қазіргі кезеңде қоғам өмірінің кейбір жақтарын қамтып отырған
әлеуметтік дағдарыс (күнкөріс ... ... , ... ... ... ... ... көпшілік), жасөспірімдер бойында моралдық
тұрғыдан ... ... ... ... оларды кәдімгідей бүлдіруші күшке
айналдырып барады.
Жастар арасында ... ... ... ... ... , құмар ойындармен
әуестенушілік, нашақорлық, ... ... ... ... ... кең етек ... ... ішкі істер министрлігінің жергілікті
бөлімшелері ... ... ... ... ... қарасақ,
кәмклетке толмағандар тарапынан соңғы ... ... ... пен ... өте ... ... әр ... сипатта екенін байқауға болады.
2005 жылы Республика бойынша 135151 қылмыс ... оның 6563 - ... ... ... лицей оқушылары болып отыр.
Көптеген мысалдарға жүгінсек жасы кәмелетке толмағандар тарапынан
жасалатын қылмыстардың көп ... ... ... ... спирттік
ішімдіктеріне салынуы және есірткіге әуестіктері блып отыр.
Жасөспірімдердің жан дүниесі ... ... ... ... іс ... ақпарат құралдардан (теледидар, түрлі – түсті ресми жорналдар
т.б) көргендерінің ... тез ... ... көреді. Міне, сондықтан да
лас ақпарат көздері мен телехабарларда ... ... ... ... жағымсыз мәліметтер жастардың нәзік көңіліне жан дүниесіне
қатігездік пен жүгенсіздік ... ... ... ... ... ... тұрпайылыққа” айналдыруда. Кешегі күні, кеңес дәуірінде
жалпы одақ ... ... ... ... пен ... ... аудан мен ауыл
шеңберінде болған кез – келген қылмыстық әрекет ... ... ... тәрбиелік маңызы бар ашу – ... ... ... ... өткір қоғамдық пікірден қаймыққан құқық қорғау ... әлгі ... тез ... ... жан – жақты іздестіру
жұмыстарын жандандырып жіберетін.
Ал, бұл күндері ... ауыр ... ... ол ... ... баспасөз бетінде қоғамдық, жалпы – халықтық деңгейде
талқыланбайды. ... ... ... бір ... ... ... да, қоғамдық, әсіресе, айқай – шулы әрекеттерімен
түнгі тыныштықты ... үшін ... жиі – жиі ... ... ... ... ... бейресми топтардың жөн – жосықсыз ... ... ... ... ... олар ... белгілі бір қоғамдық пікірді
қалыптастырып жататын. Яғни жағымсыз ... үйір ... ...... ... ретінде қалыптасу мәселелері көпшілікті қатты
ойландыратын. Көп болып олардың жаман жолға ... ... ... тәртіптен ауытқушылық ... жат ... ... ... ... сезімге жат, жаман пиғыл, жаман ниет
адамдар ... жиі ... ... ... айналуда. Қылмыс – бұл
“қылмыскердің мемлекеттік немесе қоғамдық құрылысқа, қандай да ... , ... жеке ... саяси, еңбек, мүліктік және басқа
құқықтары мен бостандықтарына қиянат ... ... ... іс ... ... – ақ ... ... көзделген құқықтық тәртіпке қиянат
жасайтын қоғамға қауіпті іс - ... Осы ... алып ...... ... әрекеті, яғни еркін әрекеті, алға ... іс ... ... үшін ... бір ... ... оны іске
асыратын құрал сайман әзірлеп, жоспар түзіп, қиянатты іс – қимыл жасауы.
Жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ... ... жастары өте төмен, тіпті жас
балалардың қылмыстық істерге ... ... ... ... ... қылмыс жасаушылардың жасы жасарып келе жатыр. Қыз балалардың да
қылмыс ... күрт өсіп ... ... ... ... ... ... 13% ке жетті.Қ.Р. Оңтүстік Қазақстан облысы тәртіп
сақтау басқармасының ... ... ... ... ... ... немесе оларға еліктеуші жасөспірімдер арасында ... ... ... ... салыстырмалы талдаулар сияқты тәсілдер
арқылы ... ... ... ... ... ... ... заң бұзушы жасөспірімдер 1,5% ұрлықты апиын
шегіп алып жасаған. Жасалған барлық ұрлықтың 2/3 ... ... ... ... ... ... жас ... 39,6 % бір рет ұрлық
жасап жауапқа тартылса, қалғандары, яғни 1/3 – і ... ... ... ... үлгерген.Егер бір аптада 3 – 4 ... ... оның ... ... болып шығады.Ал, бір айда 8 – 9 ... ... ... жасөспірімдер үлесіне тиесілі болып келеді, ал 3 айда 10 ұрлық жасалса
оның 20,7% жасөспірімдер үлесінде.Жасөспірімдерден ... ... ... 40% дене ... ... ... шымыр содырлар болып
келсе, 20% қылмыстық заңды жақсы игергендер, 17% қару ... ... ... ... жасарда оның орындалу жоспарын дұрыс құруға ұста болып келеді.
Жоғарыда айтылған тәртіп сақтау ... ... ... ... ... ... ... әрекеттердің ішкі түрткілік механизмін
анықтау мақсатында арнайы ... ... ... ... ... көп ... дискотека, клубтар, кафе – барларда
таратылған.Сауалнамаға 345 респонденттен жауап алынған. Олардың 38 ... 62% ер ... ... 31% ... ... 25% мектепті
бітіргендер, бірақ не оқымайды, не жұмыс істемейді, 10% колледж ... ... оқу ... ... ... әр жерде оақытша жұмыс
істейтін жастар, оралмандар.Сауалнаманың ... ... ... ... ...... пікірлер көп.Сауалнамаға
жауап қайтарғандардың ақшаның қайдан келетініне мән бермей, әйтеуір ... ... – 44% ... ... ... адамгершілікті өз
пікірлеріне, аз да болса арқау еткендер, “өзіңе ыңғайсыз жағдайды ... ... ... 41% ... үшінші орынды “әркім өз қалауынша өмір
сүруге тиіс” – ... ... ... ... 39 % дауыс жинақтаған. “Бідің
заманымызда күшің болмаса, ешнәрсеге қол жеткізу ... ... ... қол күші ... төртінші орынды қанағат тұтқан(33%), ішімдік
ішу өмірдің ең қызығы деп санайтындар бесінші орында ... (28 % ). ... ... ... 17% ... білу және ... өз ... үшін қажет деген пікір ұстанып, сезімін білдірген. 31 % ... ... ... ал 47% ... пен заң талаптарын
орындауға ... ... ... ... ... ... ... пеністеген залалды істері үшін жауап беруі керектігін
түсінетіндері де шамалы ... ... 44 % ... кодекс баптарынан
аз – маз хабардармыз десе, 38% ешнәрсе білмейміз деп ... ... ... ... ... ... бергендердің 39% кез – келген
қылмыстық істі жасауға ... ... ... 21% ... қылықтардан
бас тарту керек деп есептейді, ал қалған 35% қылмыстық әрекеттерге ... ... , ... немесе организмге залалды заттар қолдандың ба?
– деген сұраққа жауап бергендердің 35% жоқ” деп жауап берсе, ... ... 60% ... ... қайтарылған жауаптардан байқап отырғанымыздай
ішімдік ішуге немесе есірткі шегуге үйір жасөспірімдер қылмыс жасауға бір
табан ... да ... ... ... ... ... келесі бір
маңызды фактор ... өз ...... ... ... ... әзір ... Сауалнама сұрағына жауап бергендердің
33% - ң пікіріне ... ... ... күш ... ... ... мүмкүн емес болса, сұралғандардың 14% адамгершілік жасау әлсіздік
белгісі деп санайды. Мысалы, сұралғандардың ішінен ... ... болу ... ... ... ?” - ... сұраққа 42% жақсы төбелеса алу керек
десе, 53% өз артықшылығымен, ал 20% ... ... ... Өз
намысына тигендерге күшпен жауап қайтаруға сұралғандардың 45% дайын ... ... ... ... ... ... 16% ... әрекет жасайды, бірақ
айтқанды түсінбесе, күш қолдануға мәжбүр боламын деген жауаптар берген.
Жасаған қылмысына орай ... ... ... ... ... болып келеді: 14 – жастағылар - 11% , 15
жастағылар - 7%, 16 – 17 ... - 42% , ... 14 ... ... топтасып жасайды.
Зерттеуге қатысқан жас респонденттердің пікірінше жалаң еліктеушілік
жасөспірімдердің 29,4% есірткі ... ... ... ... ... ... ... наркомандар туралы
материалдар мен хабарлардың көп берілуіне қызығушылықтан туындайтындығын
жас респонденттердің 15,3% мойындаса, 22,5% ... ... үшін ... 25% азғындаған топтарға ілесіп, думанды күн ... ... ... үйір ... ... 17% - аулада үйір
болған, 8% ... ... ... Ең ... ... үшін ... үйірлік өмірлік мәнге айналып үлгерген. ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
Алынған мәліметтер жасөспірімдер арасында кеңінен тараған қылмыстық
істердің, жасалған ... , ...... ... ... ... ... пайда болуы мен ... ... ... ... ... бұл ... жасөспірімдер тәлім – тәрбиесі мен
олардың қоршаған өмірдегі әлеуметтік ... ... ... ... ... Бұл мәселенің өзектілігі, оны ... ... 1997 ... ... Н.Ә.Назарбаевтің “Қазақстан 2030 барлық
қазақстандықтардың өсіп - өркендеуі, қауіпсіздігі және әл – ... атты ... ... жастар, соның ішінде ... өсіп ... жас ... ... ... салауатты өмір салтын насихаттайтын
пәрменді іс – ... ... ... деп ... және бұл іс –
шаралардың:
- нашақорлық пен наркобизнеске қарсы күрес;
- темекі мен ішімдікті тұтынуды қысқарту;
- әйел мен ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыру ұсынылған.
Бұл мәліметтер Қазақстанның әр аймағында мектеп оқушылары арасында орын
алып отырған ... ... мен ... мінез – ... ... ... тәрбие іс – шаралары мен тәлімдік
насихатты істердің, қоғамдық талаптарға сай, ұлттық және жалпыадамзаттық
адамгершілік құндылықтарды ... ... ... ... ... ... ... болуын талап етеді.
Жоғарыда талданған статистикалық зерттеу мәліметінің қорытындысы,
біздің алдағы мектеп оқушыларымен ... ... ... ... әдіс – ... ... алуымызға мүмкүндік
туғызды.
Эксперимент барысында төмендегідей әдіс – тәсілдер қолданылды:
1. оқушының тақырып мазмұны бойынша өз ... және ... ... пайымдау қабілеттілігін жетілдіруге бағытталған әдістер;
2. оқушылардың логикалық жүйелі ойлауына ... ... ... ... ... сәйкес қажетті құндылық нысандарын
таңдауға, талдауға үйрететін әдістер;
3. адамгершілік ... ... ... тәлім тәрбиелік нысандардың
мәнін, маңызын меңгертуге бағытталған және әлеуметтендіру мәселелрін
қамтитын ... ... ... ... тыс ... ... ... байланысқа құрылған іс – шараларды эксперименттік жұмыстар
барысында қолдану көзделді.
Жүргізілген зерттеу жұмыстары “Оқушылар арасында девиантты мінез ... ... туу ... жәе даму ... атты тақырып
аясында мақсатты түрде дайындалған 8 сұрақты қамтитын сауалнама арқылы
жүргізілді.
Зерттеу тәжірибеміздің мақсатының бірі ... ... ... ең ... ... таңда оқушылар арасында орын алған
жағымсыз әдеттер сарапқа салынды. Сонымен ... ... ... ... ... оны шешуге деген көзқарастарын білу,
олардың адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... біз Қ.А.Яссауи атындағы 123 мектептің тәрбие
жұмысының мазмұнын анықтау мақсаты қойылды.
Мектептегі сауалнамалық зерттеу нәтижелері төмендегідей:
“Оқушылардың ... ... ... ... ... көбейіп
кетуінің басты себебі неде?” – деген сауалнаманың сұрағына оқушылардың:
30 % күнкөріс, ... ... ... ... ... ... ... қайтарса, 25 % отбасындағы әртүрлі күрделі
проблемаларға жөн сілтеген, 28% басқаларға ... ... ... ... ал 17% өмір қиыншылығынан деп көрсеткен.
“Осы керітартпа әдеттердің ... ... ... мен ... ... ... кері әсері болады ма?” –
деген сұраққа 88% “иә, ... ... деп ... ... 12% ... кері ... болуы мүмкүн” деген пікір білдірген.
Жасөспірімдер мен балалар арасындағы ішімдікке әуестікті жою ... ... ... ... деп ойлайсыз? – деген сұраққа сұралғандардың
65% алкогольдік ішімдіктерді өндіруге және сатуға ... салу ... ; ... жою ... емес ; 10 % ... ... керек ; 10% жауап беруге
қиналамын дегн жауаптар қайтарған.
Осы сұраққа жауапты өз ... ... ... ... ... ... қылмысқа, жан – жақты
азғындап кетуге итермелейді.Сондықтан алкоголь ішімдіктерді өндіруді
азайту, көп мөлшерде саудалауға ... салу және оны ... ... салынушылықты тек негативті тұрғыдан сынап, баспасөзде
үнемі жариялап отыру қажет. Сонда ғана бұл ... ... ... ... – деп ... ... ... нашаға әуестенушілік жиі байқалады ма? – деген
сауалнама сұрағына төмендегідей жауаптар қайтарылған. Сұралғандардың 25%
“иә, жиі ... 50% ... көп ... бермейді”, 25% “мүлдем
байқамаймыз” деп нақтылап жауап қайтарған. Ал, осы оқушылар арасында ... ... орын алып ... ... ... ... қалай жүргізген
дұрыс болар еді? деген сауалға ... 65% ... ... және ... ... ... ... деп жауап берсе, 25%
тек құқықтық жолмен жүргізілгені дұрыс ... ал 10% ... ... арқылы күресуге болады деген жауаптар қайтарған. Ал
біздің пікірімізше бұл ... оған ... ... ... ... ... ... жойған дұрыс сияқты.
Бүгінгі таңда, қоғамда орын алып ... ... ... ... ... - өзі қол ... өзін - өзі өлтіру фактілері
жиі кездесуде. Баө-з ... ... ... ... ... жіптің
күрмеуге келмеуі, жоқшылық, кедейшілік, жұмыссыздық, ... ... отыр деп ... ... Бұл жайында оқушы жастар мен сұралған
ұстаздар мен ... де өз ... ... ... ... біз мысал ретінде келтірген проблемамен бұл мәселені
байланыстыра ... тек 10% ғана ... ... ... деген ой
айтқан. Әрине қазіргі таңда өзіне - өзі қол ... өзін - ... ... ... ... көп. ... ... елдерде әртүрлі
тіршілік, тұрмыс ауыртпалықтарына, қиындыққа шыдай алмай өзіне - өзі қол
жұмсайтындар баршылық. Дегенмен, бұл кеселдің ... ... ... ... ... жастар арасында жиі ұшырасатындығы жанға батады.
“Қыздардың темекі ... ... ... әдет ... ... – деген сауалға сұралғандардың барлығы (100% ) “иә, санаймыз” деп
жауап қайтарған.
Жас қыздар арасында жезөкшеліктің көбеюін ... ... ... ... ... 55% ... пен ... айыпты деген,
ал қалған 10% қаражат табудың оңай жолы деп ... ... ... ... етек жаюы ... дерт ... ... сабаққа қатысуға, оқуға, өнерге енжарлығын жағымсыз
мінез – құлық санатына жатқызасыз ба? – деген сауалға ... “иә, ... ; 43% ... жатқыза алмаймыз” деген қысқа жауаптар
қайтарған.
Сонымен, жүргізілген ... ... ... талдай
салыстырмалы түрде негіздей отырып мынадай қорытынды жасауға ... ... ... ... ... нәтижелерінен көріп
отырғанымыздай моральдық және адамгершілік қадір – қасиеттерді аяққа
таптап, ... ... ... мен ... ... ... ... жасөспірім оқушылар тарапынан жасалып ... ... ... ... орын алып ... экономикалық
тұрақсыздық пен әлеуметтік дағдарыстың жемісі.
2. Алынған мәліметтер жасөспірімдердің арасындағы қылмыстың ... ... ... ... ... мектептерде адамгершілік құндылықтар
негізінде этникалық, құқықтық тәрбие ... баса ... ... ал іс – ... 11 – 12 жастан бастап мақсатты ... ... ... Осы жас арасында балалардың өмірге
шынайы көзқарастары қалыптаса бастайды. Бұл мақсатта ... ... ... ... жұмыстарымен барлық мемлекеттік және
мемлекеттік емес білім, тәрбие, тәртіп ... ... ... ... шарт.
3. Сонымен қатар ірі елді мекендерде, әсіресе ауылда ... ... ... тыс ... жазғы демалыс кезінде уақытша
еңбекпен қамту ... де өз ... ... ... Бұл
проблеманы шешудің бір жолы , бізің ойымызша балаларды жұмыспен
қамтимын деген шаруашылық ... ... ... ... ... болып табылады.
4. Жалпы өсіп келе жатқан жеткіншек ұрпақтың қайсібір ерік – ... ... ... – күйі мен сана – сезіміне кері ықпал етіп,
оларды жағымсыз қылықтар ... ... ... көп. ... мен ... ... ... – құлқының қалыптасуына
қаншалықты дәрежеде ықпал ететінін, қоғамдық ... ... ... айқындау әлеуметтік тұрғыда зерттеуді талап ... ... біз осы ... ... мен қылықтардың
жасөспірімдер арасында кең ... ... ... Ал, енді ... ... теріс қылық жасаушылықтарын батырлыққа , ... ... ... жағымсыз қылықтарды көптеп жасауларына
ықпалдары ... ... ... ... көздері, мемлекеттік мес
газет – жорналдар, тобырлық ... ... ... лас
бейнефильмдер мен қылмыстық мазмұндағы кинофильмдеркөрсетіп,
тек жарнама жасау ... ... ... тәуелсіз телеарналар.
Жас ұрпақтың адамгершілік тәрбиесіне ұлттық болмысымызғатән тәлім ... ... ... ... жасайтын балалардың танымдық
ерекшеліктрін ескерген ... ... ... ... ... көздерінен орын алуы тиіс деп санаймыз.
Сонымен қатар зерттеуіміздің мақсат міндеттерін ... ала ... ... іс – ... ... “Қоғамдағы жат қылықтардан арылту” атты
тақырыпта өткізілген тәрбие сағатының мазмұнын мысалға алуды жөн көрдік.
Тәрбие сағатының мақсаты: оқушыға ... ...... ... ... жат ... адам ... мен қоғам жағдайына тигізетін кері әсері
туралы мәліметтердің негізін аша отырып, жасөспірімдерді жат ... ... ... ... ... маңызын тереңдете игерту.
Оқушы бойындағы адамгершілік қадір – қасиеттер оны қоршаған ортада:
отдасында, мектепте, ... ... ... ... ... ішінде
ұстаздарымен, сыныптас құрбыларымен қарым – қатынаста, әр жасқа өткен
сайын, түрлі ... ... ... ... сол ... ... , ... қасиеттердің ара жігін аша отырып оқушылардың тұлғалық ... ... ...... ... қоғамдық өркениеттілік
талаптарымен ұштастырылған ... ... ... ... ... ... тәрбие нысандарын,
жлдарын анықтау, эксперименттік жұмыстарымыздың түрлі іс – ... ... ... ... ... қиындық туғызған мәселелері, аралық тексеру
нәтижелерін талқылап, қорытындыларды жинақтап отырдық. Тәжірибелік іс ... ... ... ... ... мақсатында,
экспериментпен қамтылған сыныптардың оқушыларымен ... ... ...... ... ...... өткізіліп тұрды.
Бұл іс–шаралар барысы төмендегідей мазмұндағы мәселелерді анықтау ... ... ... ...... тәртібінің жағымды, жағымсыз белгілерін,
олардың ... өз ... ... ... ... себептері мен
ықпал ететін факторларын анықтай білу деңгейлерін;
- еліміздің өркениетті дамуын қамтамасыз етуде, ... ... ... ... ... басты талаптарын түсіне білу мектеп
өмірімен байланыстыра пайымдау деңгейлерін;
- ұлттық рухани, мәдени, адамгершілк ... ... ... ... ... ықыластылығын;
- “Девиантты мінез – құлық” түсінігінің мәні негізінде ... ... ... ... ... салада (экономикалық, мәдени –
ғылыми, діни, саяси, еңбек ... т.б.) ...... қажеттігін түсіне білу сапасын тексеру.
Көпшілік оқушылар жауаптарының мәнінен, тәжірибе жұмысы негізінде,
оқушылармен ... ... ... іс – ... мақсатты
жоспарлануы, ондағы мазмұнның белгілі мәндегі тәрбие ... ... ... ... ... ... ... игеруі тиіс
тәлімдік білім мәселелерінің айқындалуы, олардың экспериментке дейінгі
тәрбиелік білім деңгейлерінің өскенін аңғардық
Шағын топпен ... ... ... бұл ...... оқушыларға сұрақтар мәніне қарай ойлана, ... ... ... жауап беруге жетеледік.Олар тарапынан кейбір ... ... ... ... ... ... ... сезімдердің ашық көрініс
тапқанын байқадық . Бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмысын өткізуде, оқушыларға тікелей мазмұнды, мәнді
ғана қабылдату немесе ... ... ... ... ... білумен
шектелмей, олардың сол мазмұн – мәнінің құрылу себеп – салдарын, олардың
ішкі логикалық ... ... ... аса ... бөлу керектігін
түсіндіруге мүмкүндік береді.
2.2. Тұлғалық сапалардың қалыптасу кезіндегі жасөспірімдердің бойындағы
девиантты ...... ... – алу ... тұтасымен алғанда Қазақстанда күннен – күнге жасарып келе
жатыр. Сондықтан ... жат ...... күресу мәселесі
жас мемлекетіміздің алдында ... ... ... болып табылады.
Зерттеушілердің мақсаты – қоғамды уландырып жүрген осы ... ... ... ... оның себептерін бөліп көрсету.
Өткен ғасырдың көптеген ойшылдары қылмыскердің қара түнек бойынан жақсы
бір қасиеттерін табуға тырысқан, сонда ол ... адам ... еді ... ... ... ... діни – этикалық мүмкүндіктерін жаңа
идеяларды мәдени түрде қабылдау және ... ... ... мәдени сезімдердің орнын руханилық пен
шынайылық идеалдары толықтырады[34].
Яғни девианттылық бұл ... келе ... ... бір ... ... ... да түп – тамырымен жойып тастай ... ... оның ... ... ... ... ... және қалыпты деңгейде ұстап
тұрудың нақты тапсырмаларын анықтап алуымыз керек. Яғни ...... ... ... ... бұзушылықпен күресудің
заңдары мен құқықтар бекітілген жалпы мемлекеттік программа ... ... ... ...... ... тұлғасын қалыптастыруда
жүргізілетін жұмыстар жүйесінің екі ... ... ... ... материалдық жағдайды қамтамасыз ету ;
2.Жасөспірімдерді тәрбиелеу
Бұл екі ... ... ... ... ... ... кең көлемде
қарастырайық.
Отто Рюле “аштық тек адамның ағзасына ғана әсер етіп қоймайды, ... оның ... ... да әсер етеді. Аштықтың нәтижесінде
физикалық және моральдық ... ... адам ... ... ... Материалдық жағынан қамтамасыз етілмеу адамдарды ессіздендіреді,
ұят деген сезімнің жоғалуына итермелейді, ар мен ... ... ... ... ғалым Гербарт Антекер: “Кедей ... ... ... ... ... ... ... – деген[36].
Сонымен жоқшылық адамдағы адами қасиеттердің жоғалуына әкеп соғады.
Сондықтан материалдық ... ... ... ... ... ... рухани
белгілерді де бөліп алып тастауға болмайды. Көптеген ... ... ... ... ең бір ... олар ... ... қойып және кездескен қиындықтарды жеңіп оған жетуді ұмытқан.
Шынында да экономикалық және руханилық ... ... ... жөн. ... ... – құлықты жасөспірімдердің мәселесіне бұл
екеуін бөліп қолданған жағдайда күрделі натижеге алып келуі мүмкін. Ал ... ... ... ... – құлықты және қатерді ынталандыру
әлеуметтендірумен басқарылатын процесс қарастырылады.
Жасөспірімдерді ... ... ... ... іс - ... ... бертін өзін - өзі ұстау жүйесі өңделеді. ... ... ... жақын адамдарын ренжітіп алғандағы, жақсы көретін
адамына қиянат жасағандағы ұят сезімі сияқты, табиғатта ... ... ... ... ... ... ... сондай күйзеліс сезімінде
болатындай етіп тәрбиелеу ... тек оқу ... ғана ... ... қатар басқа
мекемелерде де тұлғаны ұжымда тәрбиелеу мәселелеріне көп көңіл ... ... жат ... өзі мүше ... ... ... ... ары таза адамдардың арасынан девиантты мінез – ... ... ... ... ... Ал ... жақсы үлгілердің
күші көп болса онда тәрбие тиімдірек болады.
Сорокин ... ... и ... ... и награда” деген
еңбектерінде дәлелдемелерге сүйене отырып ... ... ... ... ... қажетті емес шаблондары бір уақыттың ішінде көп ... ... ... және кең көлемде таралады. Басқалай қарастырғанда әлеуметтік
қажетті акті өзінің интенсивтілігімен дамиды. ... ... ... көп жағдайда қайталанады және тұрақтырақ болады. ... ... ... шаблондардың ауысуының жылдамдығының өсуіне байланысты
әлеуметтік жағымсыз шаблондар ... ... ... . ... байланысты жат әрекеттерді жоюдың күшті импульстарын жасауға
мүмкүндік болмай қалады. Уақыт өте келе бұл ... ... ... ... ... ... та кетуі мүмкүн . Осы жоғарыда айтылғандарды талқылай
келе қоғамдағы негативті көріністерді толығымен жою ... емес ... . ... – кім ... ... қасиеттерді жоюға мақсат қойса ,
осының өзі алға ... ... ... ... . Дәл осы жағымсыз жақтар
күресуді тудыра отырып , тарихта қалатын ... ... [38] ... ... ...... ... руханилық және құндылық
бағыттары түзелмейінше өмір сүреді. Әрбір ... ... ... ... сол адамның юарлық құндылықтарды қаншалықты игергендігіне
байланысты. Діни идеалдың ... ... ... ... ... қалыптасуына байланысты қазіргі ұрпақ бойында
сенімсіздік қалыптасты. Ол ... ... және осы ... ... ... ... емес және ... бейімділіктер еркін дамуда
.
Неге кейбір мемлекетте девиантты мінез – құлықтың деңгейі жоғары
дәрежеде, ал ... ... оның ... ... ... ... сұрақ туындайды. Біріншіге Қазақстан, Россия т.б мемлекеттер жатады.
Ал екіншіге – мысалы, Швейцария, Япония т. б ... ... . ... ... ... мемлекеттер қалыптасу жолында басқаларын қарағанда
әлеумметтік теңсіздікті жеңе білді . Олар бұл ... ... ... ... ... тәжірибелеін қарастырып көрейік , себебі бұл
мемлекеттерде девиантты мінез – құлықты жасөспірімдерг әсер ету жүйесі өте
қызықты. Қызықты ... олар ... ...... ... ... жолдарын идеалды дәрежеге дейін жеткізді десе де ... . ... ...... әсер ету ... бір элементі
олардапрокурорларға егер де девиантты мінез – ... ... іс ... - ақ әсер ... ... күйді сезсе онда оларға
басқандай шаралар қолдануға мүмкүндік берілген .
Судиялар мұндай жағдайда ... жаза ... ... ... бас ... айырудың ең төменгі жылдарын
тағайындайды. Ең көп таралған жазалардың бірі штраф төлеу ... ... ... ...... іс - ... ... жүйеде әсер етудің
келесі фундоменталды факторлар арқылы анықталды :
- ... ... , ... ... ...... ережелерін қатал
ұстануға деген дайындықтары ;
- некедегі адамдардың ажырасу деңгейінің төмендігі ;
- мемлекетте жұмыссыздық деңгейі аз , ... ... ... ... ... ... статустары қамтамасыз етілген [40) ].
Ал Швейцарияға келетін болсақ, онда ғалымдардың зерттеулері көрсеткендей
жастар ... ... ...... төмен болуының себептеріне
төмендегілер жатады :
- көмек көрсетудің орталықтануы және оның ... ... ;
- ... ... ... ... кәсіптік еңбекпен көп айналыспайды,
осыдан мемлекетте ... ... ... деңгейі төмендейді ;
- мектептік тәрбие жан – жақты қамтамасыз ... ... ... ... ... ... мұғалім онда үлкен әлеуметтік статусқа
ие .
Сонымен қатар бұл жерге қосатын нәрсе ... ... ... көп емес [41] ... осы жоғарыда аталғандармен девиантты мінез – құлықтың төмендеуінің
сапалы факторларын Қазақстандағы құқық бұзушылыққа ... ... , онда ... ... ... көруге болады .
Жұмыссыздардың жартысынан көбін әйелдер мен жастар құрайды , сонымен қатар
республикамызда жұмыссыздық күннен – күнге ... келе ... ... және ... да көптеген факторлар жасөспірімдер
арасындағы девиантты мінез – құлықтың өсуіне жанама әсерлерін тигізеді .
Девиантты ...... ... арылту үшін ата – аналар мен
педагогтар мынадай үш бағытты ескерген жөн:
1. Отбасындағы бала тәрбиесіне өзгертулер ... ата – ... ... психологииялық білімділік деңгейін. өзара
қарым – қатынас мәдениетін ... ... ... ... ... ата – анаға баланың бойындағы кері сапаларды жоюға және жағымдыларын
тәрбиелеуге көмектесу, жеке кеңес беру;
- бала үшін ... ... ... ... ... қараусыз
қалуын жою;
- баланың саналы әрекетін (ойын, еңбек, шығармашылық, ... ... оның ... ...... ... ... тәрбие және білім беру жұмыстарын жан – жақты ету.
- педагогикалық процестегі оқытушы мен ата – ... ... ... ... мен білім беру жұмыстарының іске асырылуы;
- оқушылар арасындағы ... ...... ... ... өзін эмоционалды жақсы ұстауы үшін жағымды психологиялық ортаны
қалыптастыру.
3. Баланың тұлғалық өсуіне көмектесу.
- балаға қажетті психологиялық көмек көрсету;
- ... ... ...... ... кемшіліктерді
жою үшін индивидуалды жұмыстар жүргізу;
- балалардың жағымды қызығушылықтары мен білімділіктерін ескере отырып,
белсенді әрекетке ... ... ... бағдарламасын меңгерудегі жетістіктерін ұйымдастыру;
- жетістіктер мотивациясын қалыптастырудағы жұмыстар.
Заңды өрескіл бұзып, қылмыс жасаушы ... дер ... ... оның тағы да ... ... , теріс жолға өзгелерді де тартуы
мүмкүн. Сонда не істеу керек? Барлық жағдайда ... ... ... ... ... пе? Жоқ. ... ... қылмысты жазалау арқылы
тоқтатуға болмайды. Жазалау – мәжбүр етудің бір түрі ... : ... ... ... ... - деп ... ол, -
жазылмайтын жерінде педагогтың жазаламай қалуға қақысы жоқ . Жазалау – ... шара ғана емес , ... ... ... те. ... да басқа шаралар
тәрізді табиғи қарапайым және логикалық орынды шара ретінде қолданылуы
тиіс”.
Асылы девиантты ...... ... ... ... ... аса ... қараған дұрыс . Олардың ақыл - кеңестің қай
түріне де құлағы үйреніп қалғанын және ... оны ... ... ... ... ... ... есте ұстаған дұрыс. Сондықтан бұл салада жан –
жақты ұйымдастырылған тәрбие қажет . ... ...... ... үшін ... да тату ұжым ... . ... ұжымда “қиын” бала өте қысқа мерзім ішінде жарасымды әлеуметтік
байланысын қайта құрады”, - деген емес пе еді А.С.Макаренко ... ... ... мен девиантты мінез – құлықты оқушылардың
арасындағы қарым – ... ... ... – ең ... шарт ... қандай “бұзылған” баламен де тіл тауып сөйлесе алады . ...... ... қоршаған ортамен байланысын кеңейту , оны
мектептің ... ... ...... ... ең тиімді жолы .
Сондықтан әрбір девиантты мінез – құлықты жасөспірімге қоғамдық ... ... ... ... жүйесіндегі девиантты мінез – құлықтың алдын алу жұмысы
... ... ... құндылықтарды игерту негізінде , олардың
тұлғалық болмысының , санасы мен мінез – ... ... , ... ... сай мақсатты және жүйелі түрде қалыптасуын қамтамасыз
ететін педагогикалық, психологиялық процесс .
Мектеп тәрбие жүйесіндегі адамгершілік ... ... ... ... :
1. оқушылар бойында адамгершілік сананы қалыптастыруды ;
2. адамгершілік сезімді тәрбиелеу және дамыту ;
3. адамгершілік ...... ... мен ... ... бұл
саладағы тәрбие жұмысының басты бағытын негізгі міндеттері ... . ... ... ... бұл ... ... жас
және психикалық даму ... ... ... , ... ,
мазмұндық , сабақта төмендегідей танымдық , ... , ... шешу ... жүзеге асырылуы тиіс деген педагогикалық
нұсқауларды ұсынады . Олар :
- жеке ... ... ... ену ... ... ... , ... өмірмен жан – жақты байланыста болатынын және
оған тәуелділігін , сондықтан қоғамдық мүдделерге ... ...... ... ... ;
- адамгершілік мұраттармен, қоғамдық талаптармен, заңдылықтармен және
олардың ақылға қонымдылығымен ;
- адамгершілік білімдерді адамгершілік сезімдерге ... ... ... ... ... ;
- ... адамгершілік сезімдер мен адамгершілік сапаларды қалыптастыруды
;
- ұлттық және жалпыадамзаттық адамгершілік құндылықтарды игерту және ... ... білу ... қалыптастыруды ұсынады ([42] .
Мектеп өмірінде оқушыларды қоғамдық пайдалы еңбек ... ... ... ... сыныптан тыс үйірме жұмыстарын
тарту, сол арқылы жинақталған білімді еңбек ... ... іс – ... ... ауыл ... ... асырылмауы ,
баланың өзіндік бос уақытын ... ... әкеп ... ... ... эстетикалық, дүниетанымдық еңбектерінің мәні мен ... ... ... ... ... ... нұқсан
келтіреді. Нәтижесінде олардың бейресми топтарға қосылуына, бірігіп жат
мінез – құлыққа , ... ... ... ... мінез – құлықтан арылтуда тек қана бақылау – шек қоюмен ғана
мәселені түп ... жою ... ... ... ... пен
ішімдіктен және т.с.с жат қылықтардан ... ... ... осы ... мен ... өмір ... арасындағы өзіне керектісін саналы
таңдауға ... беру ... . ... ... ... ... ... біліктіліктің қалыптасуын, өзінің бос уақытын тиімді пайдалануын ,
салауатты өмір салтын ... ,осы ... ... ... ... ... ... қажет .
Әлеуметтік психологтар девиантты мінез – құлықты жасөспірімдердің
тәрбиелік ... ... ... ... оның ... ... ... сүйене
білу керек деген. С.Л.Рубинштейн өз еңбектерінде “Кімде – кім ... ... ... оның ... ... ... іздестіру
керек, тым болмағанда потенциялды ... Ең ... ... ... біліктілігін қажетті нәрсеге қарай бағыттау,
өзі таңдауға , шешім қабылдауға , өзі үшін ... ... , өзі ... - өзі ... ... ...... .
Орта мектептер мен мектептен тыс мекемелерде жат ... ... ... – алу ... ... ... және ... мазмұнда іс –
шаралар (дәрістер, сынып сағаты, нарколог мамандармен кездесу т.б ) ... ... ... ... ... ... ... баланың жас
ерекшеліктері ескерілмей, тек қорқыныш ұялататын ақпараттар ғана орын
алған. Бұл ... ... ... қарайтын жасөспірімдер үшін
ерекше роль атқарады, қауіпті ... ... ... ... жөн. Егер ... ... туралы жалпылай айтсақ,
мұндай тәсілдің тиімділігі жеткіліксіз, себебі баланың жасерекшелігіне сай,
орта мектеп сатысында үлкендердің беделін түсіруге ... ... ... ... және ... кері ... ... Әсіресе, балаларды
кінәлай айтылған ескертулерге, сын мен орынсыз сақтандыруға ерекше ... жат ... ... ... ... бар. Олар ... ләззат алу үшін емес, өз ... ... ... ... алдында беделінің басымдылығын, олардан едәуір ... және ... де ... еместігін көрсету үшін қолданып көргісі
келеді. Олар үшін өз ... ... ...... ... ... мүше
болу мақсатында олар қауіпті іске өз ... ... тіге ... ... – жоғары сынып оқушылары есірткіні, ішімдікті,
темекіні жаңа әсер ... ... ішкі ... беймәлім жақтарын зерттеп
білуге ұмтылу үшін қолданады. Осы жат ... ...... барысында
туындайтын қиындықтардан құтылу, ауырғанды басу, сонымен қатар, ... ... ... ... ... – қатынас кедергілерін жеңу үшін ... біз ... жат ... ... мүмкүн себептерді
дұрыстап қарастырсақ, жат қылықтарға жасөспірімдердің жақындауы ... ... ... өз ... ... ашу – ыза ... қарым – қатынас дағдысының, ыңғайлы өмір сүру ортасының
болмауы, өзін жұмсай ... және дара ... ... ... ... ... ... алуы, іс - әрекеттерде табысқа
жететін, ... және ... ... ... қатысты және
үлкендер қолдауына ие, жасөспірімдердің сеніміне лайық – ... ... ... ... ... бола алады, бұл жат қылықтардың ... ... ... гөрі ... ... ... жат ... тәуелді болудың алдын – алу үшін ең
алдымен балалар мен ... ішкі және өз ... ... мен ... шығуға көмкетесетін өмірлік ... ... жөн. ... мен жасөспірімдерде салмақты,
дұрыс шешім қабылдау дағдысын қалыптастыру, қарым – қатынас ... өз ... кез – ... ... ... ... ... ұстануды дамыту қажет.
Сонымен, білім беру ұйымдары алдына мынадай мақсат қояды – ... ... ... дайын жса адамның өмірлік ұстанымдарын қалыптастыру
үшін қажетті жағдай ... ... жүйе ... Бұл жүйе ... ... ... ішу, темекі шегу және басқа да жат ... ... ... ...... ... ... тәрбиелеуде
жауапкершілікті дамытуды басшылыққа алады.
Баланың тәрбиеленуі, білім алуы тек қана ... ... ... ... ... ... Ол бала ... өмір сүреді және бала жаңа өмір
жағдайына дайын болуы қажет ... ... ... ... ... әлеуметтік көмек көрсету өзіне көптеген бағыттарды
қосады . Біздің ойымызша оның ... ... ... ... ... ... жұмыс әлеуметтік көмектің объектісі ретінде ;
- ... ... ... көрсету (оған ата – аналарды , мектептен тыс
мекемелердегі тәрбиеленушілерді, ... беру ... ... т.б ... ) ;
- ... ... талабына сай балалардың өмір сүру ортасын қалыптастыру ;
Балалар мен ... ... мен ...... ... арылту үшін төмендегідей жұмыстар жасалу керек :
-жасөспірімдердің бос уақыттарын ... ... жеке дара ... мен өзін - өзі ... ... ;
-әлеуметтік және психологиялық қорғалуы ;
-оқушылардың өздерінің құқықтары мен міндеттерін білуі ;
-маскүнемдікке, ... ... ... ... ... ... тарапынан қатал жаза қолдану ;
Осы жағдайдан шығудың ең ... жолы ... алу ... ... және ... да ... беру ... әлеуметтік педагог пен
психологтарды көптеп араластыру . Шынында да ата – ... және ... ... ... ... ... ... жұмысты үнемі балалармен жұмыс
істеп жүрген , мінез – құлқын түсіне алатын адам ғана жұмыс жасай алады.
Сонымен ... ... ... ...... алдын алу үшін оқу
процесінде ақпараттандырылуы қажет:
1. қандайда болмасын ағартушылық жұмыстары мектепте жұмыс істейтін ... ... ... ғана ... ... ;
2. ... ... бастауыш сыныптан бастап, оқу бітіргенге дейін
жүргізілуі тиіс. Осы ... ... ... ... ... ... және экономикалық жағдайына әсер ететін)
девиантты мінез – құлық туралы нақты және толық ақпарат берілуі керек .
3. ... ... ... ... ... ... ... , жасы және сеніміне ) ;
4. ата – аналар мен басқа да бала ... ... ... ие ... осы ... ... ... және ақпараттандырумен айналысуы керек.
Қорытынды.
Жасөспірімдердің девиантты мінез – құлқының ... ... ... ... және ... ... т.б жатады.
Осы мәселенің мүмкүн боларлық шешу ... ... ... яғни девиантты мінез – құлықтың негізгі себептері әлеуметтік
теңсіздік болып табылады. Девиантты мінез – ... өсу ... ... ... ... ... ... алдына көптеген міндеттер қояды. Біздің көзқарасымыз ... ... ... – алу жұмыстарының мақсаты балалардың
тиімді әлеуметтенуіне және ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуына көмектесу. Сонымен қатар зерттеу
кезінде біз
жасөспірімдердің әлеуметтенуі әлеуметтік тәрбиенің тиімділігіне байланысты
деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... қажет.
Өзінің эгоистік қызығушылықтарын бірінші орынға қойатын жасөспірімдерге
мәжбүрлеу шаралары ... онда ... ... ... бала өмірін
қайта қалпына келтіруге көмектесуі мүмкін емес.
Бірақ сонымен қатар отбасының материалдық жағдайын қарастыра ... ... де ... жоққа шығаруға болмайды. Біздің ойымызша
қазіргі жасөспірімдердің арасындағы күрделі мәселелердің ... ... ... ... қойып және барлық қиындықтарды жеңіп оған ... ... ... экономикалық және рухани факторларды бір – бірімен
байланыстыра қарастырыу қажет. Болмаса ... ...... бір ... күрделі қиындықтарға әкелуі мүмкін. Сонымен девиантты мінез –
құлытң феноменін жан – ... ... осы ... үш негізгі бағытта
зерттеудің қажеттілігіне әкеледі;
1. девиантты мінез – құлықтың болу себептері;
2. ... ...... алдын – алу мәселелері;
3. девиантты мінез – құлықпен күресудің ...... және ... жұмыстары барысында девиантты мінез – құлықты
жасөспірімдердің адамгершілік құндылықтарды сіңіру және оның алдын – ... ... ... ұсынамыз:
1) мектеп ұжымы жас ұрпақты адамгершілік ... ... ... ... – тәрбиелік шараларды іс жүзіне ... ... ... ... және жалпы ... ... ... ... дарыту заңдылығының
қазіргі кезде үлкен мәнге ие екенін есте ... ... ... ... ... ретінде қалыптастыру үшін олардың бойына
өздерінің адамдық бітім болмыстарының, ... ... ... ... тәжірибенің өнегелік үлгілерінің, рухани
құндылықтар мен рәсімдердің, салт – дәстүрлер мен жөн – ... ... өмір бойы ... ... ... ... ... күш салынуы керек;
3) адамгершілік тәрбиесін ... ... ... ... ... ... ... өсіп келе жатқан жеткіншек ... ... бар ... ... ... ... ... және ортаның, ақпарат құралдарының, қоғамдық
тәртіп сақтау ... ... ... ... мен ... ... жүргізген жөн;
4) осы қарастырылып отырған мәселеден шығудың тиімді жолы алдын – ... орта ... және ... ... беру ... ... пен ... көптеп орналастыру;
5) оқушылармен ағартушылық жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан педагогтарды әлеуметтік және экономикалық жағынан
қатамасыз ету;
7) ... ... ... - өзі ... ... орталық ашу(онда
девиантты мінез – құлықты жасөспірімдерге жан – жақты ... ... ... ... ... қажет).
Сонымен қатар оқушы ... ... ... ... ... ... бағалап, олрадың осындай жағымсыз
қылықтарды көптеп жасауларына ... ... ... ... ақпарат
көздері, мемлекеттік емес газет-жорналдар, ... ... ... лас ... ... тек ... жасау арқылы байып
отырған теледидарлар.
Жас ұрпақтың адамгершілік тәрбиесіне, ұлттық болмысымызға тән тәлім-
тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... арнайы көркем эстетикалық сапалы бағдарламалардың
ақпарат көздерінен орын алуы тиіс деп санаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... назар аударылады. Ішкі және сыртқы
саясаттың 2003 жылғы негізгі бағыттары туралы. Президенттің Қазақстан
халқына жолдауы. – Егемен Қазақстан. – 30 сәуір, 2002 ... ... Л.К ... ... жеке – дара қайта тәрбиелеу теориясы
мен практикасы” – Алматы, 2003. – 123б
3. Джаманбалаева Ш.Е ... ... ... ...... 1996. – С. 3 – ... ... Д.К Девиантное поведение молодежи как объект
социологического исследования. Дис. на соиск. учен. степ. канд. ... ... 1999. ... Қиын балалар көбейіп барады неге? Азат. – 2005. 30 ...... Кле М. ... ... М.Педагогика. 1991.С. 36.
7. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т. 4. Детская психология. – М.1984.
– С.256.
8. Балалар құқығы ... ... ... В.А Психология подростка. М. 1965.С.41.
10. Выготский Л.С. Т.4. ... ... М.1984. ... ... Ю.И. Юиагностика и социализация личности несовершеннолетного
правонарушителя. – Бирск, 94. – 19с.
12. Новые направления в социологической теории. – М: ... 78. – ... ... ... Пер. с анг. – М: ... 1994. – ... Джаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток: социологический аспект
девиантного поведния. – Алматы, Қазақ Университеті, 2002. – ... ... ... ... как педагогическая проблема.
Педагогика.1999.
16. Ә.Жұмабаев. Қиын балалар арасында жүргізілетін педагогикалық жұмыс.
Алматы.1977.23б.
17. Первова И.Л. Асоциальное поведение детей и подростков. ... Санг – ... ... 1999. с. ... ... Қиын ... арасында жүргізілетін педагогикалық жұмыс.
Алматы. 1977. 42б.
19. Платонов К.К. ... ... ... ... ... ... 2-е изд. Перераб. И доп. – М: Выс. Шк. 1984. с. – ... Кон И.С. ... ... . – М. 93. – ... ... Я. Элементарные пониятия социологии. – М. 1969. – ... ... Г.М. ... ... – М. 1988 – ... Оқушылардың жеке тұлғасын әлеуметтендіру. Бастауыш мектеп. – 2003.
-№2. – 17б.
24. Беличева С. Дети и ... ... ... как объекты социальной
профилактики. М. 1993. С.84 – ... Кон И. ... ... М: 1988. С116.
26. Тұрғынбаев Ә.Х. Социология. Алматы. “Білім”. ... ... А.В. ... ... М: ... 2002. С – 89.
28. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т.4. Детская психология. – М..,
1984. – С.256.
29. Қожақметова К.Ж, Демеуова Н.Е. ... ... ... ... ... ... колледждердің оқушылары мен
жоғары оқу орындары арасында темекі шегудің, нашақорлықтың, ішімдікке
салынудың алдын – алуға арналған көпсатылы білім беру
бағдарламасы.Алматы – 2003. 5 – ... ... Л.К. Қиын ... және ... ... ... мәселелері.
Алматы. 1991. 21б.
31. Джаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток: социологическии аспект
девиантного поведение, - Алматы, “Қазақ университеті”,2002. – ... ... ... ... несовершеннолетных как педагогическая
проблема. Педагогика. 1999. №7. С – 38.
33. Ауытқушылығы бар балалардың тәрбиесіндегі әлеуметтік педагогикалық
ерекшеліктер.Бастауыш мектеп. 2003.№6. 23б.
34. ... ... ... К.У, С.И ... Б.К ... ... Г.У Әбдікерова: Жалпы редакциялық басқарған К.У Биекенов.
Алматы Қазақ Университеті. 2003. 15 – 17 ... ... Ж. ... ... жан – жақты қолдану. – заң газеті. – ... ... Отто ... Хлеб для шести милиардов. – М, “Пргресс”. 1965 – С5.
37. Антекер Г. О сущности ... – М, 1962. – С. ... ... Е.А. Борьба идей важная характеристика духовной сферы
социалистического общества. Духовная сфера социалистического общества,
- М – Мысль. 1987. – С366.
39. ... С.Ф. ... ... ... и ...... 1988. – С238.
40. Миязова С Загадочная Япония – испытательный полигон для сравнительных
криминологических исследований. Криминологическая исследования в ... М. 95. С. ... Уэдо К. ... и кримиология в современой Японии. – М. 1989. ... ... Г. ... – М. 1994. С. 36 – 37.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Девиантты мінез – құлықты тәрбиелеудің тәжірибесі, әлеуметтік жұмыста әдістер мен технологияның жүргізілу жолдары46 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Жастардың ауытқитын мінез-құлық стереотиптерінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері мен себептері37 бет
Жасөспірімдердің ауытқушы мінез-құлық мәселесінің теориялық аспектілері10 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыскерлігі - әлеуметтік мәселе ретінде56 бет
Қазақстандық қоғамдағы жастардың саяси құқықтық мәдениетін қалыптастыру6 бет
Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқы.64 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2.санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь