ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі

"Қазақ әдебиеті тарихының" төртінші томында ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы әдеби процестерге талдау жасалға, ал бесінші томы осы ғасырдығ ІІ жартысына арналады. Сол кезеңдегі әдебиеттің даму ерекшеліктері сарапталып, белгілі сөз зергерлерінің мұралары қазақ әдебиеттану ғылымында зерттеліп келеді. Халық әдебиеті мен жыраулар поэзиясы оның алдындағы құнарлы қабат ретінде алынып, ХІХ ғасыр кезеңіндегі қазақ әдебиетінің жай-күйі және жаңа әдебиеттің өркендеу жолына ұласу заңдылықтары ескеріледі.
Қазақ халқының ХІХ ғасырдағы әдебиетінің шынайы рухы, ұлттың азаттығы мен елдің тәуелсіздігі жолындағы өзекті арқауы, көкейкесті мүддесі патшалық Ресейдің отаршылдығы тұсында да, Советтік саясат жылдарында да жеткілікті деңгейде ашылмай, айтылмай келген еді. Бірқатар ақындардың шығармашылығы кеңестік идеология қалыбымен жаңсақ бағаланып отырды. Бұл кітапта қазақ әдебиетінің ерекше тегеуірінді, рухы асқақ, идеялық-көркемдік шарықтау дәуірі - ХІХ ғасырдағы ішкі жаңғыру заңдылықтары тарихи шындық тұрғысынан сараланып отыр. Көркем әдебиет пен қоғамдық-әлеуметтік құбылыстардың сабақтастығы, сонымен қатар ұлттық әдебиеттің халықтық қасиеті тұңғыш рет ғылыми түрде негізделіп, басты сипаттары мен заңдылықтары дәйектелді. Көптеген ақындардың мұралары қайта қаралды, архивтерде тұмшаланып жатқан деректер назарға алынды, жаңа көзқарас тұрғысынан бағаланды. Тәуелсіздік алғанға дейін әдебиет тарихындағы орны жете сараланбай келген Көтеш Райымбекұлы, Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы сынды бірнеше ірі ақындардың шығармашылығына назар аударылды. Шал Құлекеұлы, Махамбет Өтемісұлынан бастап бірқатар көрнекті тұлғалардың туындылары арнайы талданды.
ХІХ ғасырда қазақ халқының жаңа әдебиеті қалыптаса
        
        ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі
"Қазақ әдебиеті тарихының" төртінші томында ХІХ ... ... ... ... ... жасалға, ал бесінші томы осы ғасырдығ
ІІ жартысына арналады. Сол ... ... даму ... ... сөз ... мұралары қазақ әдебиеттану ғылымында
зерттеліп келеді. Халық әдебиеті мен жыраулар поэзиясы оның ... ... ... ... ХІХ ғасыр кезеңіндегі қазақ әдебиетінің жай-
күйі және жаңа әдебиеттің өркендеу жолына ұласу заңдылықтары ескеріледі.
Қазақ халқының ХІХ ғасырдағы әдебиетінің ... ... ... ... ... ... жолындағы өзекті арқауы, көкейкесті мүддесі патшалық
Ресейдің отаршылдығы тұсында да, Советтік ... ... да ... ... ... келген еді. Бірқатар ақындардың шығармашылығы
кеңестік идеология қалыбымен жаңсақ бағаланып отырды. Бұл ... ... ... ... рухы ... ... шарықтау
дәуірі - ХІХ ғасырдағы ішкі жаңғыру заңдылықтары тарихи шындық тұрғысынан
сараланып отыр. ... ... пен ... ... сонымен қатар ұлттық әдебиеттің халықтық қасиеті тұңғыш ... ... ... ... ... мен ... ... ақындардың мұралары қайта қаралды, архивтерде тұмшаланып жатқан
деректер назарға алынды, жаңа көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ... орны жете ... келген Көтеш
Райымбекұлы, Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы сынды ... ... ... ... ... Шал ... ... бастап бірқатар көрнекті ... ... ... ғасырда қазақ халқының жаңа әдебиеті қалыптаса бастады, әдебиет
жанрлық, көркемдік шеберлік тұрғыдан іштей ... ... ... ... ... ... ... қарай күрделі көркемдік сипат алды.
Әдеби процестің осындай заңдылықтары қазақ ... ... ... ... ... әдебиеті тарихының ең бір құнарлы, дәстүрі ... ... ... ХІХ ... Бұл ... ... ... оқиғаларға да, күрделі де
шиеленісті әлеуметтік тартыстарға да толы болғандығы дүние тарихының
парақтарынан да ... ... ... ... ... қазақ даласына
соқпай өткен жоқ. Қазақ елі бұл кезеңде де ауыр күндерді басынан кешті. Он
сегізінші ғасырдың аласапыран ... ... ... ... ... атанған зарлы заманнан өткен қазақ жұрты, қазақ хандығы тағы ... қилы ... қиын ... аяқ ... Сол дәуірдің оқиғалары мен тарихи
шындығы, негізінен, қазақ әдебиеті шығармаларында ... ... ... қазақтың ұлттық әдебиетін дәуір шындығынан бөліп қарау мүмкін
емес. Бұл кезеңде әдебиет пен халық тарихы біте ... ... ... ... орай ... те жаңа ... деңгейге көтерілді. Қазіргі
әдебиеттануда "жаңа дәуір ... деп ... ... бұл ... ... да ... ... мен себеп-салдарларына орай дәстүрлі
арнадан шығып жаңа сипаттарға ие бола ... ... ... ... дәстүр уақыт талаптарына ... соны ... ... ... ... саяси тақырыптар,
күнделікті қауым тірлігіндегі жақсылы-жаманды көріністер ... ... ... ... ... ... ... отырды.
Тарихи шындық пен көркемдік шындық арасындағы ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... қарау қажеттігі осындай
әу бастан жаратылысы бір көркемдік құбылыстардың ішкі бірлігінен туындайды.
Осы ... ... ... ... ... халқының қоғамдық-
әлеуметтік өмірін біржола басқа арнаға бұрған еді. ХІХ ... ... ... ... ... әдебиетінің де болмысына бетбұрысты
өзгерістер әкелген.
Қазақ даласында ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... пен басқару жүйесіндегі реформалардың ... сол ... ... ... ... да жан-жақты көрініс
тапты. Көкірегі ояу ақын-жырау, сөз ... би, ... ... ... ... ... күңіреністі көзқарастарын толғады. Хандық басқару
жүйесі ыдырағаннан ... ... ... ... ... ... қуатты күшке айналып кетуге ... ... ... ... да, ... ... ... жыр, дастан,
толғауларда буырқанып көрінді. Бұрқ етіп басталып, езіп-жаншылып, қайта бас
көтеріп ... ... ... қозғалыс тарихының ұзақ ... ... ... ... ... мұраты ғана өз жолынан да,
жүрісінен де жаңылған жоқ.
Осы аласапыран кезеңдердегі ... ... ... тереңдеп
талдап тану, ұлттық әдебиеттің жаңа ... ... мен ... ... сабақтастықта зерттеу ел тарихының қастерлі беттерін
ашады. ХІХ ... ... ... ғасырлардағы ұлттық сөз өнерінің өрнегін,
дәстүрін сақтаумен бірге көркемдік құралдарын ... жаңа ... ... ... ... жағынан да, көркемдік бітімі турасында
да, идеялық ... ... де көп ... ... ... ... ... әдеби мұралар жаңа қырынан қарастырылды, бұрын белгісіз
болып келген, әлде арнайы талдауға түрлі ... ... ... мен ... мұралары ғылыми айналымға қосылды. ... ... ... ... ... ... кейін ғана тереңдеп
үңіліп, ашық ... ... ... орай ... ... ... ең бір ... мазмұнға бай
кезеңі - ХІХ ғасыр шығармаларын шартты түрде екі кезеңге бөліп қарауға ... ... ХІХ ... ... ХХ ғасырдың советтік дәуіріне аяқ басқан
алғашқы ширегін қамтитын ұлттық әдебиеттің жаңа дәуір ... ... ... ... ... Бірінші кезең - ХІХ ғасырдың бірінші
жартысындағы әдебиет, екінші кезең - ғасырдың екінші ... ... ... ... ХХ ... ... ... әдебиет деп желіленді.
Ұлттық әдебиеттің бұл үш белесі негізінен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздікті, елдік
әдебиетті көксеп, сол жолда жанын салып ізденіп жұмыс ... ашық ... бел ... ... ... Бір ... бойы ... ұлт-азаттық күресі мен
ұлттық азаттық аңсары ХХ ғасырдың басындағы Алаш ... ... ... ... ... мен ... ... тарихында бұрын-
соңды мұндай азаматтық-саяси бағыты айқын тегеуірінді дәуір болған емес.
Алашорда ... ... ... есіл ... қазақ елінің кейінгі
тағдыры советтік заманға жалғасқандығы мәлім.
Қазақ әдебиеті тарихының төртінші томындағы зерттеулер мен ... ... ... ... (1800-1850 жылдар аралығындағы)
әдебиеттің даму заңдылықтарын қамтиды. "ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы
қазақ әдебиеті" атты шолу ... осы ... ... ... ... ... бағыттары мен көркемдік ерекшеліктерін көрсетуге арналды.
ХVІІІ ғасырдың соңында дүниеге келіп шығармашылық ... ХІХ ... ... мен ХІХ ... ... ... өмір сүріп,
әдеби шығармалар жазған тарихи тұлғалардың өмір жолы мен ... ... ... ... ... аса ... ... қарастырылды.
Сол кезеңдегі әдебиеттің даму тынысының өзіндік ерекшеліктері сипатталып,
негізгі заңдылықтары зерделенді, он бес ірі ... ... ... ... ... қатысты академиялық басылымдарға шығармалары
жете зерттеліп, зерделенген, белгілі бір ғылыми тұжырымды ... ... ... ... Қай ғасырда да қазақ ақын-
жыраулары, көркем сөз ... көп ... да ... Бұл ХІХ ғасыр
әдебиетіне де қатысты жай. Қолжазбалары мұрағат қорларында ... ... ... кітаптарда шығармалары тиіп-қашып
жарияланған, немесе ... ... ... де ... ... ... тіпті көп. Кейбірінің әдеби-көркем мұралары ... ... енді ... ... әлде ... ... мен айтыстары ғана
сақталып қалған. Тәуелсіздік алған жылдардағы егемендік пен еркіндік ... да өз ... ... ... ... әдеби айналымға
қосылды. Сонымен бірге Қазақстанның ... әр ... ... батырларды атап-түстеп, дәріптеу үрдісі басталды. Бұл көбінесе ... ... ... мен ... ... ... ... түрде жүрді. Кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... мүлде тоқтап қалғандықтан, ел ішінде бастау
алған әдеби мұраларды жинап-насихаттау мақсатындағы талаптардың бәрі бірдей
ғылыми ... ... ... ... бере ... ... осындай
себептермен, жеткілікті зерттеліп, белгілі бір ғылыми тұжырым ... ... енді бір ... ... зерттеу кітабына қосудың реті келмеді. Бұл ... ... ... ... ... атқарылатын төл ісі.
Енді бірқатар ақындардың есімдері мен шығармалары аталып, қысқа ... ... ... әдебиетінің даму заңдылықтары (ХІХ ғасыр мен ХХ
ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... мен белгілі әдебиет зерттеуші ... ... ... ... ... төртінші томды жазуға ғылыми жобаның жетекшісі,
филология ... ... ... А.Қ.Егеубаев ("Кіріспе", "ХІХ
ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму ... ... ... ... ... профессор Ж. Ысмағұлов ("Шал ақын
Құлекеұлы"), ҚР ҰҒА академигі, ... ... ... ... ... ... Сағындықұлы"), ҚР ҰҒА ... ... ... ... Қ. ... ҚР ҰҒА академигі, филология
ғылымдарының докторы, профессор С.А. ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор Қ.Жұмалиев
("Шернияз Жарылғасұлы"), филология ... ... ... Ә.
Дербісалин ("Шөже Қаржаубайұлы"), филология ғылымдарының кандидаты
Қ.Сыдиықов ... ... ... ... ... ... ... Ж.Тілепов ("Қобылан Бөрібайұлы"), филология
ғылымдарының докторы, профессор С.Негимов пен филология ... Н. Ахат ... ... филология ғылымдарының докторы,
профессор М. Жармұхамбетов ("Шортанбай Қанайұлы"), ... ... ... М. ... пен ... К.Ахметова,
М.Төлепбергенов ("Ұлбике Жанкелдіқызы"), филология ғылымдарының кандидаты,
доцент ... ... ... ... ... Қ.Раев ("Дулат Бабатайұлы"), Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті
бөлімінің кіші ғылыми қызметкері С. ... ... ... ... ... жұмысында еңбектері ғылыми айналымға тартылды.
Социалистік реализм әдебиеті тұсында жазылса да ғылыми құндылығын
жоғалтпаған, әдебиеттану ... ... орын ... ... ... ... ... кезінде кеңестік идеология тұрғысынан
айтылған байламдарды қайта қарап, тиісті жерінде ғылыми сипатына нұқсан
келмейтіндей етіп ... ... тура ... ... еңбекті
құрастырушылар.
Қазақ әдебиетінің қарастырылып отырған кезеңі туралы бұған дейін жарық
көрген ... мен ... ... ... өте ... ... тарихы" атты тарихи мәні тәлімді академиялық көптомдықтың
(Алматы, 1960) бірінші ... ... ... зерттеу саласындағы
еңбектерге арнайы байсалды талдау жасалған сүбелі тарауларында қазақ
әдебиетінің ... ... ... бері байыптап саралаған зерттеуші
ғалымдар мен олардың кітаптары мен талдауларына кең ... шолу ... баға ... Ол ғылыми мағлұматтар мен кітаптарды түгел тізіп
қайталап жатудың реті жоқ деп ойлаймыз. Әрине, социалистік ... ... ... ... ... ... ... саяси сипаты бар
екендігі анық, әйтсе де қазақ әдебиетінің тарихына ... ... бай ... мен ... ... ... талантты толғамдары
мен терең танымдық көзқарастары ұлттық ... ... ... ... мансұқтау өзектен үзілу. Сөз болып отырған ... ... атты ... ... ... ... ... де
әдебиеттану ғылымының айналымынан түспейтіні, әлі де талай ... ... ... күмәнсіз. Өткен ғасырдың соңғы ширегінде де
әдебиет тарихы, оның ішінде ХІХ-ХХ ғасыр әдебиеті ... мен ... ... ... ... кітаптары жарық көрді. Олардың негізгілері қосымша
бөлімде ұсынылып отырған қысқаша библиографиялық көрсеткіште берілген.
ХІХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... мен библиографиялық ... ... ... және жаңа ... ... ... кіші ғылыми
қызметкерлері Т.Берікболов, С.Қамшыгер, Ж.Керімбек, А.Сейітова, аспиранты
Қ.Мұқашева ... ... ... ... кітабы, жоғарыда айтылғандай ХІХ
ғасырдың екінші жартысындағы ... даму ... ... саралап көрсетуге, сол кезеңде өмір сүрген ақындардың
мұраларын талдап зерделеуге арналған.
Сонымен, он томдық ... ... ... төртінші - бесінші
кітаптары тұтас бір ... ... ... қамтиды. Бұл ғасыр әдебиеті өз
уақытына сай жедел дамыған, жаңғыру үрдісі кең, мазмұны барынша бай әдебиет
болуына орай, әр ... оның ... ... де жан-жақты
зерттеліп отырды. Академиялық зерттеу еңбектерінің ішінде 1961 жылы жарық
көрген ... ... ... үш ... ... ... тұтас бір
кітабы осы ХІХ ғасыр әдебиетінің тарихына арналған еді. Осы кезеңнің әдеби
мұралары ... ... ... ... зерттеушілердің жарыққа шығарған
жинақтарында жарияланды. В.В. Радловтың «Түрік ... ... атты ... (1870 ж.), Я. Лютштің «Қырғыз хрестоматиясы» (1883
ж.), А.Е. Алекторовтың «Қырғыз хрестоматиясы» (1889 ж.), Ы. ... ... (1879 ж.), ... яки қазақ ақындарының басты
жырлары» (1911 ж.), т.б. ... ... ... әдебиетінің ХVІІІ-ХІХ
ғасырлардағы шығармалары баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың бәрі де қазақ
әдебиетінің тарихында елеулі із ... әрі олар ХІХ ... ... ... ... ... ... мен әдебиетшілер осы кезеңдегі әдебиет ... ... әр ... ... ... ... ұсынып отырды. Бұл
орайда С. Сейфуллиннің «Қазақтың ескі ... ... (1931 ж.), ... (1932 ж.), С. ... «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті» (1932 ж.),
«ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихынан очерктер» (1942 ... М. ... М. ... ... ғасырлардағы қазақ
әдебиеті» (1933ж.), т.б. еңбектер күні бүгінге дейін мәнін жоғалтқан жоқ.
Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарында ... ... ... ... ... академиялық көптомдық зерттеу еңбегі әдебиет тарихын, оның ішінде ... ... ... ... ... бір ... болса, одан
кейінгі кезеңдерде де ХІХ ғасыр әдебиеті жайында ... ... ... ... мен ... түрлі деңгейде жарияланып
келді.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет тынысын зерделеуге арналған
бесінші томда бұрынғы зерттеу жұмыстарына да методологиялық ... ... ... көптеген әдеби мұралар жаңа көзқарас тұрғысынан бағаланды.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі ... ... ... ... жаңа ұлттық таным өресінен тануға ұмтылыс басымдықпен
жүргені аян. Сол мақсатта көптеген бұрыннан ... ... ... ... ... ... шындыққа сәйкес талданды. ХІХ
ғасырдағы қазақ әдебиеті мен қазақ ... ... ... ... баса ... ... ... туындайтын көркемдік шындық ... ... ... ... ... Жаңа ... пен ... өзара үндестігі мен көркемдік-эстетикалық бағыттарының аражігі
ескеріліп сөз болды. Ғасырдың ... ... ... ... ... ... мәдени процесс биігіне көтерген Ыбырай Алтынсарин, Шоқан
Уәлиханов, Абай Құнанбаев ... мен ... ... ... ... ... тоқталып өту қажеттігі бүгінгі таңда аса
айқын көрінді. Сондықтан да, ұлттық әдебиеттің ... ... ... бұл ұлы жаңашыл дарындардың дәстүр жалғастығы ХХ ғасырда да
қанат жайды.
Абай мектебі, Абай ... мен ... ХІХ ... ... ... қазақ әдебиетінің алтын арқауына айналды. Осы кезеңде қазақ әдебиеті
жанрлық, түрлік тұрғыдан, мазмұн мен ... ... ... ... ... Әдебиеттің поэтикасы байыды, тәжірибесі молықты. Баспасөз ... ... ... ... мен әдебиет аралығындағы байланыс барынша
айқындық сипат алды. Әдеби байланыс өрістеді. ... ... ... ... ... мен соңына қарай әдебиет жаңа сипаттармен толысып,
ұлттық сананың сара көрінісіне жол ашты. Қазақ әдебиеті тарихының ... ... ... даму ... ... сипаттарына ден қоюмен
ерекшеленеді. Бұның өзі аталдған кезеңнің ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттанудың көрнекті мамандары ат салысты.
Жас әдебиетшілер еңбектерімен қоса, осы дәуір заңдылықтары ... ... ... ірі ... ... мен еңбектері де ұжымдық зерттеу
ісінде өзіндік орнын тапты. Көптеген ақындардың ... мен ... ... ... ... шолу ... ... Он алты көрнекті
ақынға арнайы монографиялық сымбаттамалар әзірленді. Бесінші ... ... ... шолу мақаласын («ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... докторы, профессор, зерттеу жобасының
жетекшісі А.Қ. Егеубаев жазған.
Монографиялық тарауларға ҚР ҰҒА ... ... ... ... З. Ахметов пен ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының
докторы, профессор С.Қасқабасовтың («Абай ... ... ... ... ... «Шәңгерей Бөкеев»), ҚР ҰҒА ... ... ... ... ... ... Қожағұлұлы», «Әнші-ақындар, сал-серілер»), филология ғылымдарының
докторы, ҚР ҰҒА академигі, филология ... ... ... ... ... ... ... Кемелұлы», «Ергөбек
Құттыбайұлы»), профессор Ж. Ысмағұловтың («Ыбырай ... ... ... ... ... профессор Н. Келімбетовтің
(«Шәді Жәңгіров»), филология ғылымдарының докторы А. Нұрқатовтың ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор
М.Жармұхамедұлының («Базар жырау Оңдасұлы», «Қожабай Тоқсанбайұлы», ... ... М. ... мен Т. ... ... ... ... Қ. Сыдиықовтың («Ақтан Керейұлы»),
филология ғылымдарының докторы, ... Б. ... пен ... кандидаты С.Қожағұлұлының («Әсет Найманбаев»), филология
ғылымдарының докторы, профессор У.Қалижанның ... ... ... ... ... ... ... («Мұрат
Мөңкеұлы»), филология ғылымдарының ... ... Ә. ... ... ... ғылымдарының кандидаты
Б.Ердембековтің («Әріп Тәңірбергенов») атты зерттеулері қосылған.
Сондай-ақ томды баспаға ... ... ... ... және жаңа ... әдебиеті бөлімінің кіші ғылыми ... ... А. ... ... Ж. ... мен аға ... ... қатысқан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Р.Л. Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары47 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
ХIХ ғасырдағы қазақ- татар әдеби байланыстары42 бет
ХІХ ғасыр әдебиетінің майталман ақыны Базар Оңдасынұлы.8 бет
ХІХ ғасырдағы шетел әдебиетінің тарихы7 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстары49 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь