Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы

Қазақтың этноргафиялық суреттерінде кескінделген адам (батыр) бейнесі негізінен өте қарапайым түрде, яғни бет әлпеті өңсіз, бос болып, ал кеудесі мен қол.аяқтары жай сызықтармен, кейбірінде тік бұрыштармен; өте сирек көріністерде: кеудесі . қазақтың антропоморвты мүсініне ұқсас болса, ал аяғы . қонышы кең, биік өкшелі, киіз байпақты саптама етік түрінде қалыптан тыс ұлғайтылып берілген. Бет.әлпеті өңсіз, бос болып келетін сурттердің басында конус іспетті «қаптама» булыға, күн немесе т.б. культті бейнелер болуы мүмкін. Иықтары домаланып келген трапеция пішінді кеудесі астындағы тұғырымен бірге бүтін ұлу тастардан қашалып жасалса, кейбірінің тұғырларының қапталдарына әртүрлі суреттер, көп бұрышты сынықтар немесе бейнесіз мүсндер салынады. Олардың кейбірі тік сызықтардың қосылуы арқылы «күн», «ұшқан құс», «жебе» т.б. тәрізді жеке батырлардың немесе белгілі бір рудың таңбасына айналады. Мұндай белгілі.таңбалар мүсндердің иықтарында да кездеседі. Денесінің алды.артына қылыш, айбалта, шиті мылтық, жебелі садақ пен жебелері бар қорамса сияқты қару.жарақ түрлері салынады. Ислам дінінің таралуына дейінгі салынған мүсіндердің кейбірінің су толатын ойықтар болады. Бұл исламға дейінгі бастауы бар мұслмандық . мистикалық түсінік бойынша оған толған сулы өлген адам жанының териоморвты образы . құстар ішіуі тиіс. Бұл жерде айта кететін бір жағдай, анлропоморвты бейнелердің бет.әлпетінің өңсіз, бос болуы мұслмандық бейнелеу өнерінің жалпы бағыттарымен байланысты /9;9/ Исламның гнеселогиялық нормалары бойынша «шын бет.әлпеті» қарапайым пенделердің тануы мүмкін емес деген ұғым бар.
Қолымызда бар деректерге сүйенсек ,батыр . тек соғыста ерлік көрсеткен тұлға ғана емес, ол . соғыс өнерін кәсіпке айналдырып, бүкіл өмірін соғыста өткізетін және кәсібі бүкіл әулетіне жалғасып отыратын; хандық билікпен тығыз байланыста болып ,мемлекеттік істерге араласып отыратын; өзіндік мәдениетті мен өнері, идиалогиясы мен моральдық нормалары, салт.дәстүрі, наным.сенімдері мен ырым.жоралары бар көшпелі қоғамның ерекше жігі.
Енді біз батырларға берілген осы анықтамаға қысқаша тоқталып өтейік.
Батыр.кәсіпқой әскери адам. Әскери кәсіп.батырлардың негізгі кәсібі. Сондықтан бұл қоғамдық жік өкілдері қартайғанша қаруын қолынан тастамай, бар өмірін соғыста өткізетін. Соғыста қаза болу батырлар үшін қасиетті өлім болып саналады. Оған Ақтамберді жыраудың:
“Бар арманым, айтайын,
Батырларша жорықта
        
        ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫНЫҢ НАНЫМ - СЕНІМДЕРІ МЕН МОРАЛЬДЫҚ ЭТИКАСЫ
С.Г.Есенов
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к., Каримов М.К.
Семей қаласы, М.О.Әуезов атындағы Семей университеті.
Қазақтың этноргафиялық суреттерінде ... адам ... ... өте ... ... яғни бет ... өңсіз, бос болып, ал кеудесі
мен қол-аяқтары жай сызықтармен, кейбірінде тік бұрыштармен; өте ... ... - ... антропоморвты мүсініне ұқсас ... ... - ... кең, биік ... киіз ... ... етік түрінде қалыптан
тыс ұлғайтылып берілген. Бет-әлпеті өңсіз, бос ... ... ... ... ... ... булыға, күн немесе т.б. культті бейнелер
болуы мүмкін. Иықтары домаланып келген трапеция ... ... ... ... ... ұлу тастардан қашалып жасалса, кейбірінің
тұғырларының қапталдарына әртүрлі суреттер, көп ... ... ... мүсндер салынады. Олардың кейбірі тік сызықтардың ... ... ... ... ... т.б. тәрізді жеке батырлардың немесе белгілі бір
рудың ... ... ... ... ... ... ... Денесінің алды-артына қылыш, айбалта, шиті мылтық, жебелі садақ
пен жебелері бар қорамса ... ... ... ... ... дінінің
таралуына дейінгі салынған мүсіндердің кейбірінің су ... ... Бұл ... ... бастауы бар мұслмандық - мистикалық түсінік
бойынша оған ... сулы ... адам ... ... ... - ... тиіс. Бұл жерде айта кететін бір ... ... ... ... бос ... мұслмандық бейнелеу өнерінің ... ... /9;9/ ... гнеселогиялық нормалары бойынша «шын
бет-әлпеті» қарапайым пенделердің тануы мүмкін емес деген ұғым ... бар ... ... ... - тек соғыста ерлік
көрсеткен тұлға ғана емес, ол - ... ... ... ... ... ... өткізетін және кәсібі бүкіл әулетіне жалғасып отыратын;
хандық билікпен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... мен өнері, идиалогиясы мен ... ... ... мен ... бар ... ... ... біз батырларға берілген осы ... ... ... ... ... ... кәсіп-батырлардың негізгі
кәсібі. ... бұл ... жік ... ... ... тастамай, бар өмірін соғыста өткізетін. Соғыста қаза болу
батырлар үшін ... өлім ... ... Оған ... ... арманым, айтайын,
Батырларша жорықта
Өлмедім оқтан, қайтейін” /3; 68/, -
деген толғауы мен кешегі жоңғар ... ... ... ... ... ... «Қой ... қоғасын маған бұйрықсыз болып, жамандардай
төсекте сұлап жатып, қағындыдан өлдім-ау», - деп ... ... ... /1; ... бола ... ... - батырлар үшін ата кәсіп саналып, көп жағдайда әкеден
балаға мұра ... ... ... туған бала жастайынан әскери
кәсіпппен айналысып ел үшін соғысқа аттануы міндетті.
Әскери әулеттен ... ... ... ерлік жолын көбіне
соғыста өлген ... ... ... ... Өйтекні әке кегін қумау батыр
үшін өліммен бірдей. Бұл ... айта ... бір ... ... ... ... батырлар: «...Мен өлсем арманым жоқ, артымда үш ұл, бір
қызым бар. Сен өлсең артаңда дәнеңең жөқ, тұяқсыз ... елге ... ... бала көр, ... кек ... тұяқ қалсын», - деген үзіндіден /4;
183/ көріп отырғанымыздай, айқастағы қасыласының ... ... қуар ... ... ... отырған.
Батырлар хандық билікпен де тығыз байланысты, яғни хан жанындағы
әскерикеңес мүшелері, түрлі дауазым иелері ... ... ішкі ... ... ... ... қатынастарға қатынасып, әртүәлі
қызметтерді атқарған.
Мысалы елшілік ... ... ... өз ... ... ... ... Бірде олар қарсыласын өздерінің күші туралы өтірік
ақпаратпен қорқытса, енді бірде оқыс қимылдап, айқайлап, өздерін ... ... ... ... ... тырысқан /6; 60/.
Жыраулар өнері батырлар идеологиясымен тікелей байланысты. өйтекні,
жыаулар - батырлар ... ... яғни ... барлығы баырлар әулетінен
шыққан және кезінде батыр ... ... Оған ... ... ... ... әскер басы Жиенбет жырауды, Темір бидің батыры
Шалкиізді, жорыққа қатысқан батыр - ... ... ... ... /2;
27, 51, 30/.
Аңшылық батырлардың негізгі ... ... да ... ... ... айналысқан. Атап айтсақ л жағдайлар:
- жұтан малдары қырылған от-басы мен ауылдарын асырау үшін;
- мал-жандарына зиян келтірген ... ... ... ... ... ... ... әскери дайындығын жлғалтпау және оны одан
әрі жетілдіру үшін ... ... ... ... ... мен өзіндік
ерекшеліктері де болған. Қандай да бір үлкен істі ... ... ... ... ... ... түсерде, алғашқы
жорықтарына аттанарда әулие ақсақалдардан, ... ... не ... бата алып шықса, ал жоықта, айқаста, жол жүргенде сыйынатын,
қолдайтын ... ... ... ... ... пірлердің ішінде көне ... ... да, ... дінінен енгендері де бар. Олардың кебіреулері мифтік
қаһармандар болса, ал енді ... аты ... ... ... ... ... ең ... аталатыны Иран, Тұран батырларының пірі - атақты
мифологиялық батырлар - Рүстем мен Дастан болса, ал ... - Баба ... ... ... - ... Чингиз-наме» кітабында ол (Баба Туклас) Өзбек
хан кезінде қазақтың ру-тайпаларын ислам дініне ... төрт ... ... /11; 106, 156/, қазақ-ноғай батырлық жырларында Баба Түкті Шашты Әзиз
әулие болып, ... ... ... адам ретінде айтылады /8; 46/.
Көшпелі халықтардың батырлары пір ... ... ... дейінгі
көне рухтадың бірі - Ғайып ерен, қырық шілтен.
Көне наным бойынша ... ... ... ... ... ... ... аталатын қырық нөкері бар адамдарға көмектесіп жүретін рух.
Ислам дінінің ... ... ... ... ... де ... Қазақ батырлары сыйнған сондай әулиелердің бірі ислам ... көп ... ... ... атақты батыры, төртінші Халиф
болған - Ғали (Әли, Хазірет Әлі).
Жорықта, жолда жүргендіктен ... ... ... ... да ... ... баба ... ислам дініне әулие саналып, кейін мұсылман
әулиелерінің ... ... ... келе ... діни ... бойынша әр батырдың
айқаста, жорықта, түрлі қиын ... ... ... ... болған.
Аруақ - адамның ата-бабаларының қасиеті, киелі рухтары, ал кие - аруақтың
өасиеті, басқаларға ... ... ... немесе жақсылығы /5;350/.
Батырлардың киесі жайшылықта көзге көрінбейді. Ол тек айқаста, соғыста
ғана көрініп, жауды жеңуге ... ... ... болуы оның
күштілігінің белгісі. Оған ата ... ... - ... ... ... ... ... туралы аңызды мысалға келтіруге болады.
Қазақ халқының аруақтары, оның киесі ... діни ... ... көне ... ... Алғашқы рулық қауымдарды әр ру-тайпалар өздерін
белгілі бір аңнан, құстан жаралғанбыз деп ... ... тегі ... ... Алғашқы қауым заманындағы адамдардың бұл көне діни
нанымын, «тотемизм» деп, ал, ... тегі ... ... деп ... /10; 51-82/. Көне ... өздерін көк бөрінің
ұрпағымыз деуі және т.б. мысалдар осы көне тотемдік нанымдардың дәлелі.
Кез-келген халықтың ... ... ... ... да
қалаптасқан жауынгерлік этикасы мен моральдық нормалары болған және ... ... ... ... Атап айтар болсақ:
- үлкен айқастар әрқашан жекпе-жекпен басталады; жекпе-жекке қатысу
батырлардың басты міндеттерінің бірі; ... шын ... ... осы ... айқастарда жеңіске жетуден басталады; сол жекпе-жек
алдында батырлар бір- бірінің аты-жөнін сұрап, өздерін таныстыруға ... ... мен ... ... ... ... айтатын, сондай-
ақ қарсыласына психологиялық шабуыл жасап, жауының мысын басатын:
- ертегілерде, батырлар жырларында жиі кездесетін «атыспақ керек пе,
шабыспақ керек пе?» - ... сөз ... бар. ... біз ... жекпе
- жек айқаста қарсыласттарына қару таңдауға мүмкішілік бергенін, бес
қаруды түгел меңгергендігін және ... ... ... ... ... ... халықтардың батырлары жасы үлкен, жолы үлкен
адамдарға ... ... ... ... ... ... адамдарды өлтірмеген;
- батырлар жорыққа шыққанда жауды қапыда шаппаған. Керісінше оған
хабар ... ... ... мұрсат беріп, кездесетін жерін, уақытын
белгіліеген. Бұдан біз батырлардың ... ... өз ... қарумен
қорғауға алғандығын және бір-бірінің қадір-қасиетін, ар-намысын қадірлей
білгеніндігін көреміз.
Пайдаланылған әдебиеттр:
1. ... хан. ... ... ... Ай заман-ай, заман-ай (Бес ғасыр жырлайды). Алматы, 1991. 1 т.
3. Ақтамберді жырау // Ай заман-ай, заман-ай (Бес ғасыр жырлайды).
Алматы, 1991, 1 ... ... ... ... // ... ... 4 ... Қазақ тілінің түсндірме сөздігі. Алматы, 1985. 1 т.
6. Липец Р.С. Образы батыра и его коня в ... ... ... ... Р.М. ... ... ... у казахов. Алматы, 1992.
8. Парапария // Батырлар жыры. Алматы, 1980. 5 т.
9. Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақ петроглифтері. Алматы, ... ... С.А. ... ... ... М., ... Утемиш-хаджи. Чигиз-наме. Алма-Ата, 1992.
Тіркелу үлгісі
1. Тегі, аты, әкеснің аты: Есенов Сырым Гадилбекович.
2. Ғылыми дәрежесі: ІҮ– курс ... ... ... ... ... ... ... жайы: Инд. 480050, ҚР, Семей қ., Абай к сі - 107.
5. Байланыс телефоны: (8 32 22) 34 53 80, ... 64 ... ... 3222) ... E – mail: ... ... тақырыбы: «Қазақ батырларының наным - сенімдарі мен моральдық
этикасы»
9. Секция: «Этномәдениеттану»
10. Арнайы техникалық жабдықтар: «Видеопроектор»
11. Брондалған номер: ( иә/жоқ )

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Ақшаұлы Бөгенбай2 бет
Аңырақай шайқасы18 бет
Аңырақай шайқасының маңызы8 бет
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Батырлар жыры5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь