Жай сөйлемді оқытудағы тіл дамыту жұмыстары

КІРІСПЕ

1. ЖАЙ СӨЙЛЕМДІ ОҚЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ . ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Жай сөйлемді оқытудың теориялық негіздері

Оқушылардың тіліне тән кемшіліктердің лингвистикалық және технологиялық сипаты

2.ЖАЙ СӨЙЛЕМДІ ОҚЫТУДАҒЫ ТІЛ ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ

Тіл дамытуды жүргізу жолдары

Жай сөйлемді оқытудағы тіл дамытудың эксперименттік жұмысының нәтижесі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуы – елдің саяси-әлеуметтік, экономикалық дербестікке ие бола алғандығының жарқын көрсеткіші. Ендігі міндет осы Тәуелсіздікті сақтап қалуға байланысты қойылады. Оның бір тармағы – қазақ мектебінде қазақ тілін оқыту әдістемесінің жаңалануына жоғары деңгейлерге көтерілуіне тікелей байланысты болмақ. Қазақстан Республикасының Тәуелсіз мемлекет ретіндегі болмысы оның мектепке беріп отырған сұранысынан танылады. Қазіргі кезде мектеп оқушыларының ойлауы мен тілі сапалы дамытылуы басты нысанға айналып отыр.
Қазақстан Республикасының болашақта дамыған елдер қатарынан танылуы үшін, Елбасымыздың «Қазақстан - 2030» бағдарламасындағы нысандар орындалу керектігі белгілі. Бірақ соның барлық бастауы қазіргі мектептерде екендігін ұмытпау керек. Қазақ тілін теориялық деңгейде оқыту барысы оқушыларды теориялық біліммен қаруландырып қана қоймайды, оқушыны өз бетімен ғылыми білім алуға үйрететін ғылыми әдістермен де байытады. Ғылыми ойлау тәртіптерін үйрету арқылы, ойлау мәдениетін қалыптастыру, оның жалғасы болып табылатын ойын сыртқа шығару, яғни сөйлеу мәдениетін қалыптастыру мен дамыту міндеттері де шешіледі.
1. Қазақ тілі пәнін қоғам, мектеп реформасына сай жетілдіру тұжырымдамасы
2. Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы. – Алматы: Дәнекер, 2001 – 7 б.
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы Жетісу – 3012 – 2003
4. Арғынов Х. Қазақ тілі синтаксисі методикасыны негіздері Алматы, 1969 – 72 б.
5. Балақаев м. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі: Алматы, Ана тілі, 1992 – 247 б.
6. Сауранбаев Н. Ана тілін оқыту туралы халық мұғаілімі 1941 №11 6-8 бб.
7. Хасенов Ә. Жай сөйлем синтаксисін оқытудың кейбір мәселелері А., 1967
8. Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгісі – А., 1946
9. Әміров Р.С. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері А., 1977, 40-б.
10. Выготский Л.С. Собрание сочинении. В 6-ти проблемы общей психологии (под ред. В.В.Давыдова) М., 1982 – 504 с.
11. Хрестоматия по психологии Состав Мироненко В.В. (под ред. проф. А.В.Петровского) – М., 1987 – 447 с.
12. Афанасьев Л.О., Лемберг Р.Г. Методы обучения в школе Ученое записки КазПИ А., 1958
13. Педагогика Под редакцией И.А.Кайрова, Н.К.Гончарова, Б.П.Есипова, Л.В.Занкова М., 1956
14. Зайченко П.А. Методы обучения в Советской политической школе Томск – 1956
15. Голант Е.Я. Методы обучения в Советской школе М., - 1957
16. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар А., 1992 4-б.
17. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы – Алматы: Ана тілі, 1992 – 448 б.
18. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары Алматы, 1994 – 285 б.
19. Рахметова С. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту Алматы, - 1996
20. Әлімжанов Д., Маманов И. Қазақ тілін оқыту методикасы А., 1965 81-87 б.
21. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі Синтаксис А., 1966
22. Пейтлин С.Н. Речевые ошибки и их предупреждение – М., 1985
23. Ягодовский В.К. Особенности словаря устной речи учащихся 1-класса М., - 1983
24. Щербак М.К. Словарная работа в 2 классе М., 1958
25. Пути изучения словарного запаса учащихся ІҮ-ҮІІІ классов и совершенствования методики словарной работы на уроках русского языка (под ред. М.Т.Баранов) М., 1969
26. Жинкин Н.И. Психологические основы развития речи В сб. ст. «В защиту живого слова» М., 1966 с 7-13
27. Люссер Ж. Реальность французской культуры М., 1974 с 218
28. Кәтенбаева Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар А., 1991 16 б.
29. Кәтенбаева Б. Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту (Методикалық нұсқау)
30. Лурия А.Р. Язык и сознание М., 1979 с 211
31. Соколов А.И.Внутренняя речь и мышление М., 1968 с 38
32. Қайырбекова А., Барақова Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі – А., 2004 – 176 б.
33. Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту – А., - 1989 – 96 б.
34. Сарыбаев Ш.Х. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері – Алматы, ҚазМОМБ, 1956 – 124 б.
35. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – А., 1999
36. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе – А., 1994
37. Шонанұлы Т. Тіл дамыту Оқулық – А., 1932– 55 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
Педагогика және психология факультеті
Мектепке дейінгі және бастауыш ... ... ... ЖАЙ ... ... ... ЖҰМЫСТАРЫ
Орындаған: З.Тасболатова
Жетекшісі: п. ғ.к., аға оқытушы
К.М. Метербаева
Алматы
2007
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
1. ЖАЙ СӨЙЛЕМДІ ОҚЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ – ТЕОРИЯЛЫҚ ... Жай ... ... ... негіздері..............
2. Оқушылардың тіліне тән кемшіліктердің лингвистикалық және
технологиялық ... ... ЖАЙ ... ... ТІЛ ... ... Тіл ... жүргізу жолдары ..................................
2. Жай сөйлемді оқытудағы тіл дамытудың эксперименттік жұмысының
нәтижесі ......................................................
Қорытынды
..........................................................................
...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
..........................................
Зерттеудің ... ... ... мемлекеттік мәртебе алуы –
елдің саяси-әлеуметтік, экономикалық дербестікке ие бола ... ... ... ... осы Тәуелсіздікті сақтап қалуға байланысты
қойылады. Оның бір тармағы – қазақ ... ... ... ... ... ... деңгейлерге көтерілуіне тікелей байланысты
болмақ. Қазақстан Республикасының Тәуелсіз мемлекет ретіндегі болмысы ... ... ... ... танылады. Қазіргі кезде ... ... мен тілі ... ... ... ... ... отыр.
Қазақстан Республикасының болашақта дамыған елдер қатарынан танылуы
үшін, Елбасымыздың «Қазақстан - 2030» ... ... ... ... ... ... ... бастауы қазіргі мектептерде екендігін
ұмытпау керек. Қазақ тілін теориялық деңгейде оқыту барысы ... ... ... қана ... оқушыны өз бетімен ғылыми
білім алуға үйрететін ғылыми әдістермен де ... ... ... ... ... ойлау мәдениетін қалыптастыру, оның жалғасы
болып табылатын ойын сыртқа шығару, яғни ... ... ... ... міндеттері де шешіледі.
Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің алдына
қазақ тілінің оқытылуымен байланысты ... ... ... ... ... тілдің коммуникация құралы ретінде қоғамда алатын орнын танытумен
байланысты ... ... тіл, ... ... әр ұлт ... экономика
саласындағы егемендігі, сөз жүзінде емес, іс жүзінде танылуға тиіс,» -
делінген. «Қазақ тілі ... ... ... ... сай ... ... Республикасының Тіл туралы Заңы және ... ... да ... ... қоғамдағы әлеуметтік рөлін өз дәрежесінде
танып, оның коммуникация құралы ... ... ... ... ... отыр.
Белгілі әдіскер – ғалымдар Х.Арғынов[4], ... [6], ... ... Р. ... ... тілінің жай сөйлем синтаксисін теориялық тұрғыдан ... ... ... қабілеті мен тілін дүниетанымын дамытудың жолдарын
қарастырған.
Баланың тілді меңгеруі жайлы ғылыми ... ... ... ... ... [10], А.Л. ... [11], ... [11] т.б. жас
кезінде баланың танымдық, қабылдағыштық қабілеттерінің ерекше болатындығына
байланысты ... тез ... ... негізде дәлелдеп берді.
Көрнекті педагогтер Р.Г.Лемберг [12], И.А.Қайыров, Н.К.Гончаров,
Б.П.Есипов, Л.В.Занков [13], ... [15] тағы ... ... ... пікірлерімен таныса отырып, ... ... жай ... ... ... әдістерін қарастырдық:
байқау әдісі, түсіндіру әісі, әңгімелесу әдісі, кітапты пайдалану әдісі,
грамматикалық талдау.
Ана тілінің баға ... ... мен ... ... ... ... ... негізін қалаған М.Жұмабаев тілсіз ұлт, ... ұлт ... ұлт ... ... алмақ емес, ондай ұлт құрымақ.
Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – ... ... Ұлт ... ... ... құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат ... ... Бір ... ... сол ... ... ... тұрмысы, мінезі
айнадай ашық көрініп тұратындығын көрсете келе, ана тілін ұмытқан халықтың
толыққанды ел болып өркендеп, ... жаюы ... ... дәлелдеген.
Ірі қоғам қайраткері, үлкен талант иесі, қазақ ... ... ... ... [17] өз ана тіліндегі сөз ақыл-ой дамуының асыл қазынасы,
- дей келе, ... ... ... ... ... ... өз ана ... жүргізілу керектігін ерекше атап көрсеткен.
Қазақ халқының тұңғыш ағартушы-педагогы Ы.Алтынсарин [18] оқушыларды
оқыту мен ... ... тіл ... ... ... сөз ... әрі қарай
байыту, ол әбден ойланған жүйені талап ететінін көрсеткен.
Республикамызда бастауыш сынып ... ... ... ... ... С.Рахметова [19] зерттеу нәтижелері негізінде ... ... ... ... ... ... ... Республикасында қазақ тілін оқыту мәселесі бойынша тарихи-
әдстемелік, ғылыми-теориялық арнайы зерттеулер жүргізген ғалымдар Х.Арғынов
[43], Д.Әлімжанов, И.Маманов [20], ... [7], ... ... т.б. ... ... ғылыми-әдістемелік еңбектер, оқу
құралдар, бағдарламалар жасалынып, құнды тұжырымдар жасалған.
Оқушы тілін ... ... ... ... ... жай ... ... тіл дамыту мәселесінің ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеу
нысанына айналмағандығы ... ... ... ... ... мен оларды бастауыш мектептердің
оқу-тәрбие үрдісінде ... ... ... ... ... сай жай ... ... барысында оқушылардың тілін дамытудың
өзектілігі мен оны пайдаланудың ғылыми-педагогикалық тұрғыда ... ... ... қайшылықтар туындап отыр. Сол себептен
қайшылықтардың шешімін табуда біздің жұмысымыздың ... жай ... тіл ... жұмыстарының ғылыми-теориялық және әдістемелік
жолдарын қарастыру болып табылады. Сондықтан да, ... ... «Жай ... ... тіл дамыту жұмыстары» деп таңдадық.
Зерттеу мақсаты: Тілге қатысты ғылыми-практикалық жаңалықтарға сүйене
отырып, жай сөйлемді ... ... тіл ... жұмысын жүргізудің
мазмұнын, жолдарын, әдіс-тәсілдерін айқындау.
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер жай сөйлемдерді ... ... сай ... жүргізілсе; жай сөйлемді оқытуда оқушылардың тілін
дамыту, олардың жас ... ... ... ... оны
меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері арқылы жүзеге ... жай ... ... ... ... ... онда ... тілін
дамытуға негіз болады.
Зерттеу объектісі: Бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үрдісі.
Зерттеудің ... жай ... ... тіл ... ... ... ... мен
педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау;
- жай сөйлемді оқытудағы тіл дамыту ... ... ... мен
педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау;
- жай сөйлемді оқытудағы тіл дамыту жұмыстарының қазіргі жағдайы мен
педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау;
- тіл ... ... ... әдіс-тәсілдерін саралау, өлшемдері мен
көрсеткіштерін анықтау, моделін құру;
Зерттеу ... ... ... ... ... ... педагогикалық және әдістемелік ... ... ... ... ... беру бағдарламалары мен оқу-әдістемелік
кешендеріне ғылыми тұрғыдан талдау; бастауыш мектептегі ... ... озат ... жинақтау, қорыту; педагогикалық
эксперимент ... оның ... ... ... ... ... нысанасы:
Зерттеу жұмысы Алматы облысы Панфилов ... ... ... ... орта ... ... Экспериментке 40 оқушы оның
ішінде 20 оқушы эксперименттік, 20 оқушы ... ... ... ... ... ... екі ... қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Зерттеу жұмысында оның ... ... ... ... ... кесте, сурет орналасқан.
1. Жай сөйлемді оқытудың ғылыми-теориялық негіздері.
1.1. Жай сөйлемді оқытудың ... ... ... ... да өз ... жеке тіл ... оның негізгі сөздік қоры
мен сөздік құрамы және грамматикалық құрылысы ғана айқындай алады. ... мен ... ... ... қарауына түспей тұрғанда, тек қана тіл
материясы болып есептелінеді. Ал олар ... ... ... ... ... ... ... бола алады. Грамматиканың арқасында тіл
адамның ойын білдіре алады. Міне, грамматиканың күрделі де ... бірі – ... ... тілі ... ... негіздері» /1969/
деген еңбегінде грамматиканың осындай күрделі саласы – синтаксисті ... ... ... ... айтылады:
1. Оқушылардың ойлау қабілеті мен тілін, дүниетанымын дамыту;
2. Қазақ тілі ... ... ... ... ... да терең, саналы білім беру;
3. Оқушыларға қазақ тілі нормасына сай ойын, өз ... ... ... жаза алатындай дағды беру;
4. Оқушыларды ана тілін сүюге, оның алтын қорын ... ... ... ... ... Дене ... де, ... еңбегін де атқаруға, ғылым мен ... ... ... ... қабілетті, коммунистік сана-сезімді
және білімді адамдар тәрбиелеп, даярлап шығаруға үлес қосу. [4]
Автордың ... ... ... ... ... көзделетін
негізгі мақсаттары туралы айқындаған тұжырымы дұрыс. Бірақ синтаксис ... ... ... зерттеу еңбектеріндегі анықтамаларға сүйенсек [5],
синтаксисті ... ... ... да ... ... еді. ... ... ілім ретінде сөз тіркесінің синтаксисі және
сөйлемнің синтаксисі деп бөлінетінін ... ... ірі сала ... талдасақ, ол жоғарыдағы мақсатты кеңейте түсуге, нақтылай түсуге
ықпал етеді.
Осы мақсаттың негізінде синтаксисті оқытуда ... ... ... ... қосу ... кеңейтуге болады:
1. Тіл – ойлау мәдениетінің, сезім мәдениетінің ... ... ... құру ... мән беру ... Ойды ... ... айқындылығына байланысты сөйлемнің
толыққанды болуын қамтамасыз ететін ең басты компоненттерінің көріну
сауаттылығына ... ... ... ... бір ... төңірегінде
сөйлеу қажет болса, сол тақырыптың білімдік, информациялық ... ... ... сөздерді сауатты пайдалануға, ал ... ... ... ашу керек болса,
контекске лайық образдылық тудыратын формаларды орынды ... ... ... ... оқытыла бастауы 1939-1940 оқу жылынан
басталады, өйткені 1939 жылы ... пен ... ... тілі синтаксисі» атты оқулық дайындалған еді. Ал 1939-1957 жылдар
аралығында жай ... ... ... ... ... ... мен кішігірім кітаптар жарияланды, бірақ көлемді монографиялық
еңбек болған жоқ. ... ... ... жай сөйлем синтаксисін оқыту
жайында Ф.Мұсабаеваның, М.Достановтың, ... ... ... ... ... ... ... жарияланған еңбектің
бірі – «Жай сөйлем және оның түрлерін оқытуға байланысты ... ... ... мектеп оқушыларына ұсынылуға тиісті синтаксистік
жүйе зерттеуші тарапынан ғылыми тұжырым ... ... ... ... ... сай жинақтап беру жеткіліксіз. Х.Арғыновтың
«Жай сөйлем синтаксисінің ... ... (1961), ... ... ... тілін оқыту методикасы» атты еңбектерінде жай ... ... сөз ... ... ... жай ... ... тұрғыдан біраз
зерттелініп, ғылыми жүйеге түскен. Ал әдістемелік тұрғыдан баяндалуы 1940
жылдардан шығатын мақалалар көлемінде ... да, ... ... ... ... 1960 ... ... тілінің жай сөйлем синтаксисі теориялық тұрғыдан Қ.Жұбанов,
Н.Сауранбаев, С.Аманжолов ... ... де ... ... ... ... тіл ... стилистика, тілдегі кейбір
грамматикалық категориялардың синонимдік ... мен ... ... ... қатар, жай сөйлем синтаксисінің
лингвистикалық ... ... ... ... ... жай ... ... бірге ұйымдастырылатын тіл ... ... ... ретінде алынды. Әсіресе, «Тілдің ... ... ... ... формалар мен олардың стильдік
ерекшеліктері» [9] жай сөйлем синтаксисін оқыту ... ... ... ... ... ... грамматикалық амал-тәсілді түрлі тілдік
ситуацияға орай ұтымды жұмсауды үйрететін түрлерін анықтауға ... ... ... ... шіркін бір ауыз сөз ... ... ... (Сен қоян екеш ... ... алмайсың. С.Мұратбеков) жай
сөйлем синтаксисінің ... тағы да ... ... ... бар ... ... ... олардың тілдік сезімін
қалыптастыруды, әрі ... ... ... тіл ... жұмысын
образдылық тудырып сөйлеуге үйрету жұмысын жетілдіруде лингвистикалық
материал бола ... ... ... Бұл ... ... ... экспрессивтік қызметінің көрінуіне себеп болады.
«Ойды білдірудің ең кіші тілдік единицасы – ... ... ... единицалар (сөз тіркесі, сөз т.б.) ойды білдіре алмайды. ... бір ... – ой ... ... сөйлем арқылы көрініп іске асады»
[16].
Адам ойының әр алуандығы ойды айту үшін ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Тілдік единица –
сөйлемнің ойды ... ең көп ... түрі жай ... ... ... ... өту ... негізінде алдымен жай
сөйлемнің табиғатында жүргізгенді дұрыс деп таптық. Көрнекті педагогтар:
Г.Лемберг [12], ... ... ... ... [13],
П.А.Зайченко [14], Е.Я.Голант [15], Н.О.Афанасьев [12] тағы басқалардың
оқыту әдістерін саралаған пікірлерімен таныса ... ... ... ... ... ... екен деген оймен тілімізді оқыту
әдістемесін осы жағынан да ... ... ... тілі
грамматикасының синтаксис саласын оқытуда негізінен мынадай ... ... ... ... ... ... ... әдісі,
кітапты пайдалану әдісі, грамматикалық талдау [20].
Қазақ тілі ... ... ... жай сөйлемді оқытуда тіл
дамыту жұмыстарын ұйымдастырудың әдістемелік негізін ... және ... ... ... Оқушылардың тіліне тән кемшіліктердің лингвистикалық және
психологиялық сипаты.
Жинақталған материалдардың негізінде оқушылардың тіліне тән ... ... ... ... анықтауда жай сөйлемді ... ... тіл ... жұмысының мазмұнын белгілеу үшін қажет.
Оқушылардың тілін егжей-тегжейлі ... ... ... ... мен ... ... ... анықтау мәселесіне қазақ тілін оқыту
методикасында әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... өте күрделі методикалық проблема. Тілдегі
қателерді жіктеу тілдік бақылаудың ... ... ... ... метдикасында даулы болса да оқушылар тіліндегі қателерді
топтау жөнінде принципьтер мен терминдер туралы айтылп жүр ... ... ... ... ... ... ... жұмысының
мазмұнын анықтау үшін бізге ең алдымен балалардың тілін зерттеп, оын алған
кемшіліктер мен олардың қандай себептерге ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары оқушылардың өз оларын
ауызша және жазбаша жеткізуде ... ... ... ... ... олардың не себепті жіберілетінін анықтауға
мүмкіндік береді.
Жалпы тілді оқыту методикасында әртүрлі мақсатта болса да, ... мен ... ... ... ... ... ... Н.И.Рыбников мектепке дейінгі балалардың сөздік қорын ... [23], ... [24] ... ... ... ... Н.Н.Пойов [25], ІҮ-ҮІІІ класс оқушыларының сөздік
қорын зерттеген. Әрине, бұлардың зерттеу мақсатары да ... ... ... жалпы заңдылықтарын анықтаса, психологтар баланың психологиялық
дамуын байқау ... ао ... ... ... ... ... жасау үшін пайдаланады. Қазақ тілі әдістемесінде ... ... ... ... ... ... ... қорына
байланысты кемшіліктердіғң сипатын анықтау үшін, яғни баланың ... ... аз ... сұраққа жауап беру үшін арнайы негізгі мақсатта жүйелі
түрде зерттеу жұмысы болған жоқ. Осы ... ... ... ... ... оқту барысында оқушылардың тілін дамыту әдістемесінің
мазмұнын анықтаудың алғы шарттарының бірі ... ... ... деп
тауып, бұл міндеттің шешілуін мынадай екі бағытта қарастырдық:
1. Оқушының сөздік қорын зерттеу;
2. ... ... бар ... жұмсау қабілетін зерттеу.
Тіл үшін оған коммуникацияның барлық аспектісінде ... ... ... ... ... ... мен ... бар материалды
сауатты жұмсауға үйрету – қазақ тілі ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмысының толыққанды мазмұнын белгілеуде
бірін-бірі толықтырып тұратын ... Ал ... ... ... жан-жақты зерттелінген сөздік қор туралы ... ... ... ... ... қорының деңгейін анықтау,
екінші кезекте оқушыға тілдегі грамматикалық амал-тәсілдерді дұрыс, ... ... ... үшін ... тіліндегі статистикалық қателердің
сипатын анықтау керек. Баланың сөздік қорын зерттеудің нәтижесінде біз тек
сөздік ... үшін ғана ... алып ... сонымен қатар, лексика,
морфология, орфография, ... ... ... ... ... үшін жаттығулар жүйесін анықтау мүмкндігіне ие ... ... ... ... ... легі көп ... оқушының сөздік қорының жұтаң
болуының сыры неде деген сұраққа жауап беруге көмектесетіндігін байқадық.
Жай сөйлемді оқыту барысында 4 сынып оқушыларының ... ... ... ... ... міндеттерінің бірі болды. Сөздік қорды ашу үшін
(баланың сөздік қоры жеткілікті ... ме, жоқ әлде ... ба, ... ... ... ... ашу үшін) оқушыларғы нақты тақырыптар
ұсынылды.
Алдымен, тақырып таңдамас бұрын ... ... ... ... алу қажеттігі туады. Тақырып сол өлшемдердің бар-жоқтығын ... ... ... ... ... болмайтынын ескердік.
Тақырып ұсынбас бұрын оқушылардың сөздік қорының деңгейін ... ... ... Орыс тілінің методисі М.Т.Баранов өзінің
«Пути изучения словарного запаса учащихся ... ... ... ... ... ... на уроках русского языка» деген
мақаласында оқушылардың сөздік қорын байыту методикасы:
а) оқушылардың сөздік қорының деңгейін анықтау;
ә) сөздік қорды ... ... ... ... ... түсіндірудің жолдарын белгілеу;
в) сөздік-семантикалық және сөздік-стилистік жаттығулардың жүйесін
табу;
г) лексика қателер, оларды түзету және болдырмаудың ... ... ... сөздік қорының деңгейін анықтайтын критерийлерді
белгілеу сияқты бөлімдерден тұратынын айта ... ... ... ... анықтайтын критерийлерді белгілеу, енді ғана назарға алып отыр»,-
дейді.
Өзінің тілінде сөйлейтін адамның барлығының сөздік қоры дұрыс, мол ... ... ... ... ... ... мол, ... сөздік қор
дейміз? Біздіңше, мектеп оқушыларының сөздік қорында баланың ұлттық ойлау
ерекшелігін танытатын сөздер, ... ... ... ... ... бұл ... өз ұлтының мәдениетін, өнерін түсіну арқылы жалпы
интеллектісін дамытуға ықпал етеді.
Ал интеллектінің төмендеуі оқушы ... ... ... ... ... ... психологиялық еңбектерде де айтылған [26]. Оқушының
сөздік қорының деңгейін анықтауда маңызды болып саналатын басты ... ... ... ... саяси ағымға, ғылымға, техника мен
мәдениетке қатысты терминдердің болуы. Бұл ... де, ... ... ... тіреледі. Осыған байланысты белгілі француз әдіскері
Ж.Люссер былай деген екен: «Әрине, ... ... ... ... ... ... Бірақ мұғалім ең құнды ережені ұмытпаған
жөн: ол ... ... ... ... үйретудің де қажет еместігі» [27].
Қазақ тіл әдістемесінде оқушылардың сөзік қорын арнайы, ... ... ... түрде зерттеу жұмысы болмағандығын ескере отырып, өзіміз
жоғарыда белгіленген ... ... алып ... ... ... қорының деңгейін және оған (сөздік қорға) ... ... ... ... берді. Сөздік қорды зерттеу
мақсатындағы тақырыпты таңдамас бұрын сынып оқушыларлының жас ерекшелігі ... ... ... ... ... ... атындағы
мектебінің 4 сынып оқушыларына олардың сөздік қорының деңгейін анықтау ...... ... ... ... тақырыпта шығарма жазғыздық.
Мақсат – оқушылардың сөздік қорында қазақ халқының ... ... ... ... ... ұғымдар тіпті термин сөздер бар ма, жоқ па,
жоқ болса, немен байланысы деген сұраққа жауап беру. Жұмыстың ... ... ... барлығы 120 оқушының 12-сі (пайызға шаққанда 71
пайызы) тақырыптың мазмұнын мүлдем ашпағаны, ал ... 18 ... ... ... ... анықталды. Шығарма жұмыстарында Алматы қаласының қазақ
мәдениетінің ордасы екендігін ашатын атаулар, терминдер мүлдем ... ... көп орын ... ... болу үшін С.Ғ. ... ... ... үзінді
келтірейік: «Қазақстанның әсем қалаларының бірі – ... Ол өте ... сұлу қала ... ... үйлер, театрлар, музейлер, саябақтар
өте көп. Алматының ең биік ... бірі – ... ... үйі. Ол ... ... ... ... демалады. Алмаыда гүлденген бау-бақша, мөлдіреген
сулар көп. Алматыда ... ... де өте көп. ... мұз ... да
үнемі адамға толы. Ол ... ... ... ... ... ... отырғандай, оқушының сөздік қорында оның интеллектісін
анықтайтын халықтың өнері мен мәдениеті туралы ... ... ... ... ... ... ... жағынан тану, қабылдау, ... ... ... ... тағы бір мотивпен көрінеді. Атап
айтқанда, бұл кемшілік сөздік қорда эмоциялық бояуы бар, экспрессивті ... ... ... ... ... ... бірі – ... бояуы бар, образды
сөздер оқушының сөздік қорында болуы керек деген ойды ... ала ... ... ... ... ... тілді эстетикалық
жағынан қабылдау және сезіне білу қабілетінің төмендігін мынадай ... ... ... - ... биік ... Бұл қалада миллиондаған халық тұрады.
Қазір Алатаудың ең биік шыңында қар жатыр. Бұл қалада әсем биік-биік үйлер
көп. Олар ... ... Бұл ... көптеген музейлер, парктер, театрлар,
дүкендер көп. Бұл ... мұз ... да бар. Мұз ... ... ... адамдар жиналады. Бұл қалада көптеген айтыстар мен тамашалар болып
тұрады. Бұл қалада ... ... ... ғана ... ... «бұл қалада» деген тіркес 4 рет, «бұл»
сөзі 6 рет, «бұл жерде» деген тіркес 2 рет, «Алматы ... ... сөз 2 ... ... өзі ... ... әсерлілігін жоғалтып, қарабайыр,
оғаш көрінуіне әкеліп соқтырады. Әр ... ... ... ойдың
айқындылығымен, дәлдігімен үйлесіп жататындығын, тілде бардың асылы мен
жасынын, әдебиеттілігін, нормалылылғын ... ... ... адамның тілге
деген эстетикалық сезімінің де күшті болғаны. Тыңдағанда, оқушының тілді
сезінуі, түсінуі, сөз ойды ... ... ... ... жеткізу құралы емес
екендігін сезіну ... ... ... ... ... ... көркем сөздерді пайдалана алмайтындығы байқалады.
Тіл коммуникация құралы ретінде өзінің потенциалын толық таныту үшін
экспрессивтілікті қамтуы ... ... ... тілдегі
образдылық тудыратын формаларды меңгеруі өз ... ... ... ... тудыратан сөздердің де жеткілікті болуы шарт. Ал енді мына бір
екі шығармаға көңіл аударалық. ... ... «Кең ... ... «Мен өз ... жерімді әрқашанда мақтан етемін. Біз ылғи жаз
ортасында ауыл шетінен ... ... және ... ... барамыз.
Барлық адамға өзінің туған жері ыстық. Туған жерден бөлек алыста ... Мен ... ... ... ... оны ... ... Мен мына
өлеңіммен туған жерге деген ыстық сезімімді жеткізгім келеді:
Туған жерім, асқар ... ... ... ... ... ... жерді,
Бір көруге ынтықпын мен».
Бұл шығармада көптеген олқылықтар ... да, ... ... жеріне деген
бала махаббатын, тұнық сезімін образды, эмоциялы жеткізуге ... ... ... тіліміздің бай ресурстарын орынды, жүйелі пайдалануға
баулу – мұғалімнің міндеті. Сонымен, 4 ... ... ... қорын жан-
жақты зерттеу жұмысы олардың сөздік тән мынадай кемшіліктерді анықтауға
мүмкіндік береді:
1. ... ... ... оның ... ... ... ... ұғымдардың жеткіліксіздігі;
2. Тілді тану, оны эстетикалық жағынан қабылдау қабілетінің ... ... бар, ... ... ... қорда болмауы.
Сөздік қорға қатысты анықталған бұл кемшіліктер жай сөйлемді ... ... ... қорын жетілдіру мақсатында ұйымдастыратын
сөздік жұмысының мазмұнын ... ... ... ... Жай ... ... тіл дамыту әдістемесі
2.1. Тіл дамытуды жүргізу жолдары
Тіл қарым-қатынас жасаудың жолы болса, сол ... ... өз ойын ... ... ... – сөйлем. Басқаша айтқанда,
сөйлем- пікір ... ... ... ... ... ... біртұтас бөлшегі [21]. Бұл жерде сөйлемнің жеке компоненттері,
олардың өзара байланысу ... мен ... ... ... айырмашылығы бар үлкен единица екенін ... ... ... ... ... жоқ деп ... ойының әр алуандығы оны айту үшін жұмсалатын сөйлемдердің құрамы
мен түрлерінің әртүрлі болып келуіне ... ... ... бірі – жай ... сөйлем грамматиканың синтаксиси деп аталатын саласының объектісі
ретінде ... Ал орта ... ... ... ... арналған
бағдарламада жай сөйлем синтаксисі жеке курс ... ... ... жай ... түрлері, сөйлем мүшелері, бірыңғай мүше, оқшау ... ... ... ... ... ... синтаксистік
құрылымда ауызекі сөйлеу мен жазу тлдерінде дұрыс қолдануға дағдыландырып,
курс ... ... ... білім беру қамтылады.
Грамматиканың фонетика, лексика, ... ... ... де ... материалында жарыстырыла, тіл фактілерімен сабақтаса
жүріп, іске асырылатын тақырып – тіл дамыту.
Тіл дамыту жұмыстары – оқулықтардағы ... ... ... психологиялық ерекшеліктеріне қарай, ... ... ... ... жұмыстар.
Оқушылардың ой-өрісін кеңейту, дүниетанымын, көзқарасын қалыптастыру, сөзді
мағынасын дұрыс түсініп, орынды ... ... ... ... ... ... ... бәрі де тіл дамыту мәселесіне ... ... тіл ... ... ... тіл ұстарту деген атпен
белгіленеді. Тіл дамыту жұмысын ... ... ... ... ... ... түрлері арқылы іске асыру міндеттелінген.
Методикалық әдебиетте тіл ұстартуға тіл ... және ... ... ... ауызша және жазбаша тіл дамытулар [28] деп анықтама беріледі. Осыған
байланысты айта кету керек, тіл дамытуды тіл ... деп ... оны ... және ... тіл ... деп бөлу ... де, оушының да ұғымына
артық салмақ түсіреді.
Жай сөйлемді оқытумен байланысты тіл ... ... ... ... – жай сөйлемнің объектілерін оқыту тұсында оқушының сөздік
қрын жетілдіру және оны өз ойын ... ... ... ... ... ... бере ... үйрету.
Мақсаттың бұлай қойылуы оқушылардың тіліндегі тілдік фактілердің
негізінде талданған кешіліктердің сипатын ескере отырып, ... жою ... ... туып ... тілі сабақтарында тіл дамыту ... ... төрт ... бірі – ... ... ... ... нормаларын үйрету, яғни
орфографиялық дағдыны меңгере ... ... ... оқу ... ... лексикалық жұмыстар жүргізу арқылы оқушының сөздік
қорын байыту. Үшіншіден, жаңа сөздер жасалатын формаларын еңгере отырып ... ... ... ... құрылысын білдіру арқылы сөйлемді, тексті
дұрыс құрып сөйлеу ... ... ... сыныпта жай сөйлемді оқту барысында жүргізілетін тіл дамыту жұмысы
бұл бағыттыңм қай-қайсысын болса да басшылыққа алады. ... ... ... ... ... бойынша оқушылардың тіліне тән кемшіліктердің сипатын
ескере отырып, жай сөйлемді оқыту барыында тіл дамыту жұмысын ... ... ... ... дұрыс деп ойлаймыз.
1. Лексикалық жұмыстар жүргізу арқылы оқушылардың сөздік ... Әдіс - жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... жетілдіру.
2. Оқушы сөзінің стилистикалық-синтаксистік жағынан дұрыс ... ету үшін оған ... ... ... ... ... үйреу. Бұл жердегі екінші бағыт оқушының жазу тілін ғана дамытуда
басшалаққа алынатын бағыт сияқты ... ... ... ... ... ... ... ойын білдіруі кезінде өз
сөйлемдерінің компоненттерін түзете алайтын әрекетімен шектелетіндіктен,
бақылаудың бұл грамматикалық аспектісіне онша мән ... Ал, ... ... өзі ... - ... айтқандай, - жұмысты тексеру
процесі жазушының (ойын жазған адамның ) ... ... ... [30].
Шындығында, сөздің грамматикалық жағынан дұрыс болуын ... ... ... тән ... ... Егер ... грамматикалық жағынан дұрыс
болуын қадағалау ауызекі сөзге де ... онда ... ... ... тән ... – сөз ... біраз сөйлемдерді тастап кету фактілерін
болдырмау мақсатында жаттығу ... ... ... Ауызша сөзде
оқушының мәтін, мазмұны ... ... ... ... да
түсінікті деп бірнеше сөйлемнен аттап кеуі іштей сөйлеудің әсерінен болатын
құбылыс. Дәлірек ... ... ... ... ішкі ... жазу тілге тән сөйлемдер дәрежесінде ... ... ... не екенін ғалымдар ... ... беру ... ... ... ... сөз – ... дыбысы алынып
тасталған тілдік механизмдердің қатысу процесімен ... ... ... деп ... берсе, Н.А.Соколов оны «адамның
іштей, өз ішінен ... [31] деп ... ... де ... ... түрі ... түсінікті етіп сыртқа шығарып сөйлеудің негізін құра
тындығы белгілі. Іштей сөйлеу мен ... іске ... ... ... ... ... жазу тілге қарағанда, бір-біріне жақынырақ. Өйткені
ауызекі сөзде іштей сөйлеудің элементтері ... ... ... де, ... ... керісінше болады. Осыдан келіп ауызекі ... ... орын ... ... ... ... ұшырауы, жергілікті жердің өзіндік сөйлеу говорларының қоысылып
айтылуы сияқты кемшіліктердің орын алуына жол беріледі. Бірақ мұның ... ... ... ерекшелігі ретінде танылады. Ал оқушыларды ойын
шашыратпай, жинақап айтуға дағдыландырамыз ... ... ... ... сөйлеу тілінде кездеспеуін қамтамасыз ету керек.
Қорыта келгенде, сауатты сөйлеудің (ауызша да, жазбаша да) өзі жетілген
сөздік қор мен ... ... бар ... ... ... ... бірігуі
болғандықтан, жай сөйлемді оқыту барысына тіл дамыту ... осы ... ... ... ... мағыналық жағынан дәлдігі,
эстетикалық жағынан әсерлілігі, ... ... ... ауызекі
сөйлеу тілінде де ортақ талаптар ретінде қаралады да, жоғарыдағы талаптар
сол базиске негізделген ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұлар тілге қойылатын талаптар деп тұтас ... сөз ... ... ... оның ... ... қордың
ішінде қаралуы тиіс. Өйткені сөздік қорда белгілі бір ... ... ... ... ... ... экспрессивті бояуы бар сөздер болуы
керек. Осы екі тармақта жетілдірілген сөздік қор ғана ... ... ... егіз ... оны ... толықтырушы компонент ретінде
қарастырады.
Жай сөйлемді оқыту барысында жүргізілетін тіл ... ... ...... ... ... жетілдіру
мақсатында сөздік жұмысын ұйымдатыру ... ...... ... дұрыс жұмсай білуге үйрететін жаттығу
жұмыстары. ... ойын ... да, ... да ... жеткізе білуін
қамтамасыз ету үшін бұл екі жұмыстың бір-бірінен ... ... ... ... ... төмендегідей кезеңдерді қарастыра жүргіздік:
1. Ұсынылатын жұмыстың тиімділігін ... үшін ... ... ... ... ... ... Жай сөйлемді әрбір тақырыбын өту барысында жүргізілетін тіл дамыту
жұмысының мазмұнын белгілеу. Дидактикалық материалды ... ... жүру ... және белгіленген тапсырманы орналастыру;
4. Жұмыстың орындалу нәтижесін саралау;
Сөздік жұмысы – бағдарлама ... ... ... ... фактілері
негізінде қарастырыла жүргізілетін практикалық жұмыстың бір ... ... ... ... -, ... морфология, синтаксис
бөлімдерінің материалдарын оқыту барысында жүргізіледі. Мектепте қазақ тілі
сабағында жүргізілетін ... ... ... не ... сұраққа
оқушылардың сөздік қорын байыту, жетілдіру деп ... беру ... ... ... ... ... ... сөздік қорын
жетілдіру болғанмен, сөздік қорды жетілдірудің ішкі заңдылықтарын да жетік
білу ... Ол ... ... Орыс методисі М.А.Рыбникова өзінің
«Очерки по методике литературного чтения» деген ... ... ... ... деп жазады: «Біз сөйлеммен де, сөзбен де жұмыс істейміз.
Бізді контекстегі сөз ғана ... ... ... ... өзі (жеке
тұрып), оның этимологиясы, түбірі, жұрнақ-жалғауына дейін назар аударуға
мәжбүр етеді. Сөздік қорды байыту, оны ... ... сол ... егер біз логикалық байланыстар тізбегіне үңілсек, атап ... ... ... ... мен ...... ... құбылыс
екендігін;
ә) қазіргі сөздік қордың бұрынғы лексикамен тығыз байланыста
болатындығын;
б) сөз ... ... ... ... ... шығу төркіні қалыпқа түскен терминдердің барлығы белгілі ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен ескірген сөздердің, ұмыст бола
басған сөздердің ... ой ... ... ... ... ұқсастығы негізінде (метафора) т.б. жүрып отыратындығын
ескеруіміз керек.»
Сөздік ... тән ... ... ... ... жай ... ... жүргізілетін лексикалық жұмыстардың мақсаты берілген
синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... сөйлемді оқыту барысында оқушылрадың сөздік қорын жетілдіру
мақсатында біз ... ... ... ... жұмыстың объектісі
мыналар:
- Оқушылардың сөздік қорына ... ... ... ... ... ... алынған сөздер (терминдер, күрделі атаулар т.б.);
- Образдылық тудыратын сөздер, образдылық тудыратын формаларды іріктеп
таныту.
Әрине, сөздік жұмыс оқушыларға тек қана жаңа ... ... ... ... ... түсініксіз сөздер мен ұғымдарды түсіндіру, заттың жеке
қасиетін табу сияқты жұмыстармен де тығыз ... ... ... ... ... ... ... талғамын арттырады.
Бір мәселенің басы ашық: Ол – тііміздегі барлық сөзді оқушылға үйретіп
шығу мүмкін ... ... ... сөздерді үйрету керек? Сөздік қорды
жетілдіру деген тек қана жаңа сөзді үйрету ме?
Белгілі ... ... ... ... ... ...... төмендеуінен болатын құбылыс» [26] ,- дегенді айтады. Мұның
өзі ... ... ... ... адамдағы интеллектуалдық
қабілетінің дамуымен байланысты деген тұжырыммен ұштасып жатса керек. Бұл ... ... ... ... ... қажеттісі жай сөйлем синтаксисін жүргізу
барысындағы сөздік жұмысының мазмұны қандай болу керек деген мәселеде.
Оқушылардың тілін жан-жақты ... ... ... балалардың
сөздік қорының деңгейі, мазмұны сөзге қойылатын мағыналық және ... ... бере ... ... ... ... жай ... объектілерімен байланыстырып жетілдіру мынадай екі принципке
негізделіп жүргізіледі: біріншісі – ... ... ... ... ете отырып, сөздік қорын байыту. Сөздік ... ... ... мәні ... белгілі бір тақырыптар төңірегінде нақты
білімге негізделген тілдік ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мұндай атауларды үйретуге деген
қажеттілік тілге коммуникациялық информация ... ... ... жасау қажет деген ойдан туып отыр. Ілгеріректе айтылып
кеткендей, тілді коммуникация құралы ретінде өз дәрежесінде, сауатты ... оған ... кем ... екі ...... және ... беруші қызметінде көрінуіне жағдай туғызуымыз
керек. Бұл жерде коммуникацияның ... ... ... ... ... емес пе ... ... туары ықтимал. Информация таза
информация түрінде танылуы үшін оған бір аспектінің ... ... ... басты назар образдылыққа ауған жағдайда информациялық ереркшеліктер
көмескіленіп қалуы мүмкін. Ал лингвистикалық әрекеттерде ... ... ... ... ... – сөдің ақиқаттылығын, дәлдігін
сақтаймыз десек, оның (сөздің - речь) ... ... ... ... ... сергек қарағанымыз жөн.
Жалпы психологияда оқушы өзінің ... ... ... ... ... ... тілдік информацияны анықтайтын сөздерді пайдалана
білуге қабілетті екені дәлеледенген.
Оқушылардың тілін тану ... ... ... ... ... аздығы оның сөзінде қалай көрініс беретінін мынадай
белгілермен байланыстырады: 1) ... бір сала ... ... ... Заттардың және олардың қасиеттерін ... ... ... ... ... ... 3) Белгілі бір міндетті орындауда
қалыптасып қалған ескі әдетті қолдануы; 4) Жасөспірімге тән ... ... ... ... ... жасай алмау); 5) Құбылысқа тән өзіндік
белгілерді саралап айтып бере алмау.
Баланың белгілі бір сала ... ... ... ... ... т.б.) ... ... отырып, қажетті атауларды үйрету нақты
тақырыптар төңірегінде ... ... ... ... жүзеге
асады. Ғылым да, технология да, өнер мен ... ... ... ... жатқан процестерді, идеяны біліп ескергенде шапшаң
өрбиді, сонда ғана халық ... тән ... ... тұта ... ... оқшау қалмайды, дүние жүзіндегі озық ойлы прогрестің де иесі
бола алады. Бұл үшін әр ұлт, әр ... ... ... ... информация
жасау, оны пайдалану ... ... ... ... (кісілермен тіл табысу, сыпайы сөйлесу,қызғылықты, тартымды
сөйлеу т.б.) дағдыларды ... ішкі ... ... ... ... оған ... беру де әр ... комуникативтік қатынас шеберлігіне ие болуын
қалайды. Сөйлеу шеберлігін, мәдениетін игерген азамат қоғам өміріне ... ... күні сөз ... қоғамдағы ғылыми техникалық
өзгерістерді көрсететін арнаулы сөздерсіз, ... бір ... ... ... қиын. Ол үшін оқушының ... ... ... ... анықтайтын ғылым, техника, өнер ... ... ... ... ... Ал ... ... ұйымдастыруда
басшылыққа алатын екінші ... – жай ... ... ... тақырыптың тұсында экспрессивті, эмоционалды бояуы бар
сөздерді үйрету. ... ... ... ... мән ... ... сөздерді үйрету үшін синтаксистік тақырыпқа ұштастырып ... ... ... ... беру ... тапсырмалар беріп отырдық.
Өйткені табиғаттың сұлу көркін, ... ғана тән ... ... ... ... ... ... баяндауды қажет ететін қбылыстар
өте көп. ... ... ... ... ... ... сол сөздің
төңірегіндегі басқа білетін сөздерді есіне түсіріп, ... ... ... ... ... ... ... бен тарихымызға қатысты
сөздер болғаны ... ... өзін ... ... тарихи дәстүрін
сипаттайтын атауларды үйрету оқушы үшін өте ... ... ... зерттеген шетелдік әдебиеттерге американдық оқушылардың сөздік
қорындағы сөздер, ... ... ... және ... сипатын білдіретін
сөздер екендігі айтылады. Мұның өзінде үлкен мән жатыр. Түп ... ... ... ... ... ... үйрету арқылы
ұлттық мәдениетімізді, өнерімізді үйрету болып табылады.
Жалпы алғанда, бұл да оқушы интеллектісінің ... ... ... ... ... жай ... оқыту барысыныда жүргізілетін сөздік
жұмысының мақсаты – ... ... ... ... де, ал жүру ... екі сипатта қаралады:
1. Оқушылардың интеллектісін дамыта отырып ... ... ... Ол ... екі ... шешілуі арқылы жүзеге асады: а) белгілі бір
тақырып ... ... ... ... ... ... ә) ... мәндегі сөзді үйрету.
2. Образдылық тудыратын сөздерді үйрету.
Бұдан кейін интеллектуалдық жағынан жетілген, эстетикалық жағынан
толыққанды сөздік ... ... ... тиісті дәрежеде жетуі
оқушының тілдегі грамматикалық амал-тәсілді статистикалық бағытта дұрыс
жұмсай ... ... жай ... ... ... ... тіл ... бір тармағы сөздік жұмысына арналса, екіншісі – балаларға тілдегі
грамматикалық амал-тәсілдерді дұрыс жұмсай ... ... ... ойын ... да, ... да сауатты жеткізе білуін қамтамасыз
ету үшін екі жұмыстың бір-бірінен ажырамай, ... ... ... міндетті.
Дара бастауышты оқыту барысында белгілі бір тақырыптарға қатысты атауларды
үйрету арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Оқушылардың сөздік қоын зерттеудің
нәтижесінде оның (сөздік ... ... ... ... ... байланысты екендігі анықталды.
Балалардың интеллектісін көтеру оларға белгілі бір тақырыптар ... ... ... оның тіл ... ... сол ... ... мен терминдерді үйрету арқылы жүзеге асады.
Оқушыларға жаңа сөздерді үйретудің әдісі алуан ... Оның ... 1 - Жаңа ... ... әдістері
1. Сөзге тікелей анықтама беру арқылы;
2. Синонимдерін келтіру арқылы;
3. Проблемалық ... ... ... арқылы әңгімелесу;
5. Заттың өзін немесе суретін көрсету арқылы;
6. Дерексіз ұғымды білдіретін ... ... ... келтіру
арқылы түсіндіру.
Атаулардың зат есім ретіндегі қолданылу аспектілері тілдің синтаксистік
жүйесінде ең әуелі бастауыш ... ... жай ... ... ... ... зат есімнен болатындықтан,
өзіміздің мақсатымызға қарай іріктеп алған ... ... ... ... ... үйрету дұрыс деп ойладық.
4 сыныпта бастауышты оқытуға арналған алғашқы ... ... ... ... үйретуге арналған сөздік жұмысын жүргіздік.
Алдымен, жұмыстың орындалуы үшін мынадай міндеттердің ... тиіс ... ... ... ... ... ... қатысқан көркем мәтінмен
таныстыру;
2. Сол мәтіндердің ішінен өзімізге қажет атауларды оқушылармен бірге
отырып табу;
3. Ол сөздердің ойда ... ... Сол ... ... ... ... еніп, тұрақтауына жағдай
жасау.
Келесі сабақта осы сөздерн ... ... ... ... ... алуан түрлі. Бұл ... ... ... жаңа ... ... беру ... ... және де оларға анықтама беруде
қазақ тілінің ... ... ... ... ... – оқтан, найза-
сүңгіден сақтану үшін ертеде батырлар киген тор көзді темір кіреуге ... ... жай ... ... барысында оқушылардың тілін
дамытудың өлшемдері белгіленді:
- жай сөйлемнің мән, мазмұнын түсіну;
- жай ... ... ... ... ... оқушылардың логикалық
ойлауын жетілдіру;
- жай сөйлемді оқыту барысында оқушылардың тілін дамыту.
Бұл өлшемдердің негізінде ... ... ... ... ... ... бақылау, сөзге тікелей анықтама беру;
- деңгейлік тапсырманы орындау;
- проблемалық жағдаяттар туғызу, әңгімелесу.
Бұл өлшемдер мен ... ... ... ... ... үш
деңгейі белгіленді:
Жоғары деңгей – жай сөйлем жайында түсінігі бар, бір-бірінен ... ... ... ... ... қиналмайды, сөздік қоры жақсы
дамыған.
Орта деңгей – жай сөйлем туралы ... ... ... ... ... Берілген тапсырманы орындауы баяу. Сөздік қорлары нашар дамыған.
Төменгі деңгей – жай сөйлемдерді ... ... ол ... түсініктері
төмен. Тапсырманы мұғалімнің көмегінсіз орындай алмайды.
Жай сөйлем туралы білімнің қалыптасқан деңгейлерін анықтау үшін біз
әңгімелер, сауалнама, деңгейлік ... ... ... ... туғызу
т.б. қолдандық.
Жоғарыда оқушылармен жүргізілген жұмыстардың нәтижесін төмендегі 1-
кестеден ... ... 1. ... ... ... ... есебімен)
|№ |Білімдік-тәрбиелік |Эксперименттік топтар |Бақылау топтар |
| ... | | |
| | ... саны ... |
| | ... саны ... |
| | ... ... |Тәжірибеге |Тәжірибеден |
| | ... ... ... |кейін |
|1 ... |22 |32 |15 |22 |
|2 ... |42 |43 |27 |32 |
|3 ... |36 |25 |58 |46 ... ... ... балалардың тәжірибеге дейінгі 1-кестеде
берілген түрімен ... ... ... ... ... сабақтары барысында оқушылардың жай ... ... ... мен ... және ... ... ... олардың тілінің
дамуының сапасын анықтауға мүмкіндік берді.
Жалпы көрсеткіш ... ... 22 % ... ... кейін 32 %-ке
жетті.
Сонымен,тәжірибелік эксперимент жұмысымыздың нәтижесін төмендегі 5-
суреттен ... 5 – ... және ... ... ... салыстыру.
Жоғары ... ... ... ... кейін
Жоғары Орта ... ... ... ... ... сөйлемді оқыту барысында оқушылардың тілін дамытуда эксперименттік
топтарда жоғары деңгей 32 пайыз, орта деңгей 43 пайыз, ал ... ... ... ... жетті. Ал бақылау топтарында жоғары деңгей 22 пайыз, орта
деңгей 32 пайыз, төменгі ... 46 ... ... ... ... мен нәтижелерін талдай
отырып, оқушылардың тілінің дамуы жоғары дәрежеге жеткенін байқаймыз.
Сонымен, тәжірибелік-эксперимент жұмысы ... қол ... ... ... мен ... ... мүмкіндік берді.
- жай сөйлемді оқытудағы тіл дамыту жұмыстарының ... және үш ... ... анықталды;
- жай сөйлемді оқыту барысында оқушылардың тілін дамытудың тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалды;
- ... ... ... ... жай ... ... оқушылардың тілін дамытудың тиімді ... ... ... ... – ол ... ... ... жүргізілетін жұмыс екендігі
белгілі. Алайда, қандай да бір ... ... оның ... ... аспайтыны анық. Олай болса, мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... кешеуілдей
беруі ықтимал. Сол себепті мемлекеттік тілді ... әрі ... ... мен ... ... ... мен ғалымдар әр түрлі әдістемелер
арқылы ... ... Тіл ... ... – сөздік қор. Сондықтан бұл
жұмысқа баса ... ... ... Жаңа ... ... оқушылардың
есебінде сақталуы үшін, ол үнемі қайталанып отырады. Осы жерде танымдық,
зерделік, ізденімдік, көрсетімдік оқимын түрлерін іске ... ... ... ... ... ... оқушыны қоршаған ортадан
басталады. Әрі 3-сыныпта ... ... ... ... ... ... ... жаңа сөздер басым болады. Сол себепті сөздік
жұмысын тиімді өткізу оқушының тіл ... ... ... ... ... ... мазмұны қорытындылай келіп айтарымыз: оқушылардың тілін
дамытуда жай сөйлемді оқытудың маңызы зор екендігі анықталды.
Осы айтылған ... ... ... ... ... жай ... курсын оқыту процесінде аталған ... әр ... ... ... ... отырып, оқушыларға
тілдідүние жүзіндегі озық ойлы прогреске ... ... ... педагогика, психология, психолингвистика, ... ... тіл ... ... ... олардың коммуникативтік
дағдысын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ғылыми болжамына негіздей отырып
жүргізілген зерттеу жұмыстарының барысында жинақталған мәліметтерді талдай
келіп, төмендегідей қорытынды жасаймыз.
1. Зерттеліп ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерді зерделей келіп, жай ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері
айқындалды.
2. Жай сөйлемді оқыту барысында оқушылардың тілін дамытудың мүмкіндіктері
анықталады.
3. Жай сөйлемді оқыту ... ... ... дамытудың жолдары мен
әдіс-тәсілдері белгіленді.
4. Арнайы тірек мектебінде зерттеуге байланысты жүргізілетін тәжірибе
жұмыстарының негізгі бағыттары, ... ... ... ... Жай сөйлемді оқыту барысында ... ... ... ... көрсеткіштері мен өлшемдері белгіленді.
6. Оқушылардың жай сөйлем туралы білімдері анағұрлым артып, тілінің даму
деңгейлері айқындалды.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... тілі ... ... мектеп реформасына сай жетілдіру
тұжырымдамасы
2. Қазақстан Республикасының Тіл туралы ...... ... 2001 ... ... ... ... 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасы ... – 3012 – ... ... Х. ... тілі ... методикасыны негіздері Алматы, 1969
– 72 б.
5. Балақаев м. Қазіргі қазақ тілі. Сөз ... мен жай ... ... Ана ... 1992 – 247 б.
6. Сауранбаев Н. Ана тілін оқыту туралы халық мұғаілімі 1941 №11 6-8 бб.
7. ... Ә. Жай ... ... ... ... ... А., ... Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгісі – А., 1946
9. Әміров Р.С. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері А.,
1977, ... ... Л.С. ... сочинении. В 6-ти проблемы общей психологии
(под ред. В.В.Давыдова) М., 1982 – 504 ... ... по ... ... ... В.В. (под ред. ... – М., 1987 – 447 ... Афанасьев Л.О., Лемберг Р.Г. Методы обучения в школе Ученое записки
КазПИ А., 1958
13. Педагогика Под ... ... ... ... М., ... ... П.А. ... обучения в Советской политической школе Томск –
1956
15. Голант Е.Я. ... ... в ... ... М., - ... ... С. ... қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар А.,
1992 4-б.
17. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы – ... Ана ... 1992 – 448 ... ... Ы. Таңдамалы шығармалары Алматы, 1994 – 285 б.
19. Рахметова С. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту Алматы, - ... ... Д., ... И. ... тілін оқыту методикасы А., 1965 81-87
б.
21. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі Синтаксис А., ... ... С.Н. ... ... и их предупреждение – М., 1985
23. Ягодовский В.К. ... ... ... речи учащихся 1-класса М.,
- 1983
24. Щербак М.К. Словарная работа в 2 классе М., ... Пути ... ... ... учащихся ІҮ-ҮІІІ классов и
совершенствования методики ... ... на ... русского языка
(под ред. М.Т.Баранов) М., 1969
26. Жинкин Н.И. Психологические основы развития речи В сб. ст. «В защиту
живого ... М., 1966 с ... ... Ж. ... ... ... М., 1974 с 218
28. Кәтенбаева Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар А.,
1991 16 б.
29. Кәтенбаева Б. Қазақ тілі ... тіл ... ... ... ... А.Р. Язык и сознание М., 1979 с 211
31. Соколов А.И.Внутренняя речь и мышление М., 1968 с 38
32. Қайырбекова А., Барақова Қ. ... ... ... ... – А., 2004 ... ... Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту – А., - 1989 – 96 б.
34. Сарыбаев Ш.Х. Қазақ тілі ... ... ...... 1956 – 124 ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер – А., 1999
36. Аханов К. Тіл ... ... – А., ... ... Т. Тіл дамыту Оқулық – А., 1932– 55 б.
-----------------------
Оқушыларға жаңа сөздерді үйретудің ... ... ... беру ... ... немесе суретін
жағдаят жасау
көрсету
Сауалнама,
әңгімелесу
Дерексіз ұғымды білдіретін сөздерді
сөйлемнен мысалдар келтіру
Құрылымдық компоненттері
Мотивациялық
Мазмұндық
Іс-әрекеттік
Қызметтері, функциялары
Қозғаушы
Когнитивті
Орындаушы
Өлшемдері мен көрсеткіштері
Жай сөйлемнің мән, ... ... ... ... ... ... ойлауын жетілдіру
Жай сөйлемді оқыту барысында оқушылардың тілін дамыту, ... ... ... ... ... ... әдістері
Деңгейлік тапсырманы орындау
Проблемалық жағдаяттар туғызу
Сөзге тікелей анықтама беру, ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Есту кемістігі бар балалардың сөйлеу тілін дамыту3 бет
Мектеп жасына дейінгі баланың сөйлеу қабілетін дамытудың жолдары30 бет
Ойын технологиясын қолдану арқылы бастауыш мектептің қазақ тілі сабақтарында ауызекі сөйлеу дағдысын дамыту10 бет
Оқушылардың әдеби тіл стильдеріндегі мәтін бойынша жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту әдістемесі62 бет
Тарихи аңыздарды оқыту арқылы оқушылардың сөйлеу тілін дамыту65 бет
Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі31 бет
Балаларға үй жануарларымен, жабайы аңдарды таныстыру4 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Бастауыш сынып оқушыларының өзіндік жұмыс үрдісіндегі дамыта оқытудың теориялық және тәжірибелік негіздері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь